यक्षेश्वरावतारः (Yakṣeśvara-Avatāra) and the Nīlakaṇṭha Paradigm in the Churning of the Ocean

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । यक्षेश्वरावतारं च शृणु शंभोर्मुनीश्वर । गर्विणं गर्वहन्तारं सताम्भक्तिविवर्द्धनम्

नंदीश्वर म्हणाले—हे मुनीश्वर! शंभूंच्या यक्षेश्वर अवताराचे चरित्र ऐक; तो गर्विष्ठांना नमवितो, गर्वाचा नाश करतो आणि सत्पुरुषांची भक्ती वाढवितो।

Verse 2

पुरा देवाश्च दैत्याश्च पीयूषार्थम्महाबलाः । क्षीरोदधिं ममन्थुस्ते सुकृत स्वार्थ सन्धयः

पूर्वकाळी देव आणि दैत्य—महाबलवान व पीयूष (अमृत) मिळविण्याच्या इच्छेने—स्वार्थसिद्धीसाठी, संचित पुण्याच्या आधाराने, क्षीरसागराचे मंथन करू लागले।

Verse 3

मथ्यमानेऽमृते पूर्वं क्षीराब्धेस्सुरदानवैः । अग्नेः समुत्थितं तस्माद्विषं कालानलप्रभम्

देव व दानव अमृतासाठी क्षीरसागर मंथत असता, अमृत प्रकट होण्यापूर्वीच, त्या मंथनातून प्रथम एक विष उत्पन्न झाले—जे प्रलयाग्नीप्रमाणे दाहक होते।

Verse 4

तं दृष्ट्वा निखिला देवा दैत्याश्च भयविह्वलाः । विद्रुत्य तरसा तात शंभोस्ते शरणं ययुः

त्याला पाहताच सर्व देव व दैत्य भयाने व्याकुळ झाले। ते वेगाने पळाले आणि, हे प्रिय, शंभू (भगवान शिव) यांच्या शरणास गेले।

Verse 5

दृष्ट्वा तं शंकरं सर्वे सर्वदेवशिखामणिम् । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या साच्युता नतमस्तकाः

सर्व देवांचा शिखामणी असलेल्या शंकरांना पाहून ते सर्व नतमस्तक होऊन प्रणाम करू लागले आणि अढळ भक्तीने त्यांचे स्तवन करू लागले।

Verse 6

ततः प्रसन्नो भगवाच्छङ्करो भक्तवत्सलः । पपौ विषं महाघोरं सुरासुरगणार्दनम्

मग भक्तवत्सल भगवान शंकर प्रसन्न झाले आणि देव-असुरगणांना पीडा देणारे ते अत्यंत भयंकर विष त्यांनी प्राशन केले।

Verse 7

पतिं तं विषमं कण्ठे निदधे विषमुल्बणम् । रेजेतेनाति स विभुर्नीलकण्ठो बभूव ह

त्या सर्वाधिपती प्रभूंनी ते भयंकर, अत्यंत प्रबळ विष आपल्या कंठात धारण केले. त्याने तो सर्वव्यापी विभू अत्यंत तेजस्वी झाला आणि ‘नीलकंठ’ म्हणून प्रसिद्ध झाला.

Verse 8

ततः सुरा सुरगणा ममन्थुः पुनरेव तम् । विषदाहविनिर्मुक्ताः शिवानुग्रहतोऽखिलाः

मग देव व देवगणांनी ते पुन्हा मंथन केले। शिवाच्या अनुग्रहाने विषाच्या दाहक यातनेतून सर्वथा मुक्त होऊन ते स्थिरचित्ताने पुन्हा मंथनास लागले।

Verse 9

तातो बहूनि रत्नानि निस्सृतानि ततो मुने । अमृतं च पदार्थं हि सुरदानवयोर्मुने

मग, हे मुने, त्यातून अनेक रत्ने बाहेर आली; आणि त्याच मंथनातून, हे ऋषी, ‘अमृत’ नावाचा पदार्थही उत्पन्न झाला—देव व दानव दोघांसाठी।

Verse 10

तत्पपुः केवलन्देवा नासुराः कृपया हरेः । ततो बभूव सुमहद्रत्नं तेषां मिथोऽकदम्

हरिच्या कृपेने ते केवळ देवांनीच पिले, असुरांनी नाही। मग एक अतिमहान रत्न प्रकट झाले आणि ते त्यांच्या परस्पर संघर्षाचे कारण ठरले।

Verse 11

द्वन्द्वयुद्धम्बभूवाथ देवदानवयोर्मुने । तत्र राहुभयाच्चन्द्रो विदुद्राव तदर्दितः

हे मुने, मग देव व दानव यांच्यात घोर द्वंद्वयुद्ध झाले। त्या गोंधळात राहूच्या भयाने चंद्र व्याकुळ होऊन पळून गेला।

Verse 12

जगाम सदनं शंभोः शरणम्भय विह्वलः । सुप्रणम्य च तुष्टाव पाहिपाहीति संवदन्

भयाने व्याकुळ होऊन तो शंभूच्या सदनी शरण घेण्यासाठी गेला. साष्टांग प्रणाम करून स्तुती केली आणि वारंवार म्हणाला—“पाहि, पाहि!”

Verse 13

ततस्सतामभयदः शंकरो भक्तवत्सलः । दध्रे शिरसि चन्द्रं स विभुश्शरणमागतम्

मग सत्पुरुषांना अभय देणारे, भक्तवत्सल शंकरांनी शरण आलेला चंद्र आपल्या शिरी धारण केला; त्या सर्वव्यापी प्रभूंनी त्यास संरक्षण व मान दिला.

Verse 14

अथागतस्तदा राहुस्तुष्टाव सुप्रणम्य तम् । शंकरं सकलाधीशं वाग्भिरिष्टाभिरादरात्

तेव्हा राहू आला आणि सकलाधीश शंकरांना साष्टांग प्रणाम करून, आदराने निवडक वचने उच्चारत स्तुती करू लागला.

Verse 15

शंभुस्तन्मतमाज्ञाय तच्छिरांस्यच्युतेन ह । पुरा छिन्नानि वै केतुसंज्ञानि निदधे गले

तो हेतू जाणून शंभूंनी अच्युत (विष्णू) यांच्याकडून ती शिरे छिन्न करविली; आणि ‘केतु’ म्हणून प्रसिद्ध झालेली ती शिरे त्यांनी पूर्वी आपल्या गळ्यात भूषणरूपे धारण केली.

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां यक्षेश्वरावतारवर्णनं नाम षोडशोध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या तृतीय शतरुद्रसंहितेत ‘यक्षेश्वरावतारवर्णन’ नामक सोळावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 17

विष्णुप्रभृतयः सर्व्वे बभूवुश्चातिगर्विताः । बलानि चांकुरंतोन्तश्शिवमायाविमोहिताः

विष्णू आदी सर्व देव अतिशय गर्विष्ठ झाले. शिवमायेने अंतःकरणी मोहित होऊन ते आपापली बले अंकुरवून वाढवू लागले.

Verse 18

ततस्स शंकरो देवः सर्वाधीशोथ गर्वहा । यक्षो भूत्वा जगामाशु यत्र देवाः स्थिता मुने

त्यानंतर सर्वाधीश व गर्वहारी देव शंकर, हे मुने, यक्षरूप धारण करून जिथे देव उभे होते तिथे शीघ्र गेले.

Verse 19

सर्वान्दृष्ट्वाच्युतमुखान्देवान्यक्षपतिस्स वै । महागर्वाढ्यमनसा महेशाः प्राह गर्वहा

अच्युत (विष्णू) आदी सर्व देवांना पाहून यक्षपती (कुबेर)—महागर्वाने भरलेल्या मनाने—गर्वहारी महेशाला म्हणाला.

Verse 20

यक्षेश्वर उवाच । किमर्थं संस्थिता यूयमत्र सर्वे सुरा मिथः । किमु काष्ठाखिलम्ब्रूत कारणं मेनुपृच्छते

यक्षेश्वर म्हणाला: “तुम्ही सर्व देव येथे परस्पर एकत्र का उभे आहात? मी विचारतो आहे; म्हणून लपविल्याविना खरे कारण सांगा.”

Verse 21

देवा ऊचुः । अभूदत्र महान्देव रणः परमदारुणः । असुरा नाशितास्सर्वेऽवशिष्टा विद्रुता गताः

देव म्हणाले—हे महादेव, येथे अत्यंत भयंकर असा महान रण झाला. सर्व असुर नष्ट झाले; जे उरले ते भयाने पळून गेले।

Verse 22

वयं सर्वे महावीरा दैत्यघ्ना बलवत्तराः । अग्रेस्माकं कियन्तस्ते दैत्य क्षुद्रबलास्सदा

आम्ही सर्व महावीर, दैत्यसंहारक आणि अधिक बलवान आहोत। आमच्या पुढे तू कितीसा आहेस, हे दैत्य, जो नेहमीच क्षुद्रबळाचा?

Verse 23

नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तेषां सुराणां गर्वगर्भितम् । गर्वहासौ महादेवो यक्षरूपो वचोऽब्रवीत्

नन्दीश्वर म्हणाले—देवांचे गर्वगर्भित वचन ऐकून, त्यांच्या अहंकारावर हसत महादेव यक्षरूप धारण करून बोलू लागले।

Verse 24

यक्षेश्वर उवाच । हे सुरा निखिला यूयं मद्वचश्शृणुतादरात् । यथार्थं वच्मि नासत्यं सर्वगर्वापहारकम्

यक्षेश्वर म्हणाले—हे सर्व देवांनो, माझे वचन आदराने ऐका। मी यथार्थ बोलतो, असत्य नाही; हे वचन सर्व गर्व हरून नेणारे आहे।

Verse 25

गर्व्वमेनं न कुरुत कर्त्ता हर्त्ताऽपरः प्रभुः । विस्मृताश्च महेशानं कथयध्वम्वृथाबलाः

हा गर्व करू नका; कर्ता-हर्ता तुम्हांहून भिन्न तोच परम प्रभू आहे। महेशानाला विसरून तुम्ही व्यर्थ बळाच्या गोष्टी करता।

Verse 26

युष्माकञ्चेत्स हि मदो जानतां स्वबलम्महत् । मत्स्थापितं तृणमिदं छिन्त स्वास्त्रैश्च तैस्सुराः

जर खरोखरच तुम्हाला आपल्या महान बळाचा मद असेल, तर हे देवांनो, मी येथे ठेवलेले हे तृण तुमच्या त्याच अस्त्रांनी छेदून टाका।

Verse 27

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वैकतृणन्तेषां निचिक्षेप पुरस्ततः । जह्रे सर्वमदं यक्षरूप ईशस्सतांगतिः

नंदीश्वर म्हणाले—असे बोलून सत्पुरुषांचा आश्रय असलेल्या त्या ईशाने त्यांच्या पुढे एकच तृण टाकले. यक्षरूप धारण करून त्याने त्यांचा सर्व मद हरपविला।

Verse 28

अथ सर्वे सुरा विष्णुप्रमुखा वीरमानिनः । कृत्वा स्वपौरुषन्तत्र स्वायुधानि विचिक्षिपुः

मग विष्णुप्रमुख सर्व देव, आपल्या वीरत्वाचा मान बाळगून, तेथे पराक्रम दाखवून आपापली आयुधे फेकू लागले।

Verse 29

तत्रासन् विफलान्याशु तान्यस्त्राणि दिवौकसाम् । शिवप्रभावतस्तेषां मूढगर्वापहारिणः

तेथे देवांचे अस्त्र क्षणात निष्फळ झाले; शिवप्रभावाने त्यांचा मोहजन्य गर्व नाहीसा झाला।

Verse 30

अथासीत्तु नभोवाणी देवविस्मयहारिणी । यक्षोऽयं शंकरो देवाः सर्वगर्वापहारकः

मग आकाशवाणी झाली, जी देवांचा विस्मय दूर करणारी होती—“हे देवांनो, हा ‘यक्ष’ म्हणजेच शंकर; तो सर्व गर्व हरून नेणारा आहे।”

Verse 31

कर्ता हर्त्ता तथा भर्त्ताऽयमेव परमेश्वरः । एतद्बलेन वलिनो जीवाः सर्वेऽन्यथा न हि

कर्ता, संहारकर्ता आणि पालनकर्ता हा एकमेव परमेश्वरच आहे. त्याच्याच बळाने सर्व जीव समर्थ होतात; अन्यथा तसे होऊ शकत नाही.

Verse 32

अस्य मायाप्रभावाद्वै मोहिताः स्वप्रभुं शिवम् । मदतो बुबुधु नैवाद्यापि बोधतनुम्प्रभुम्

खरोखर त्याच्या मायाप्रभावाने ते मोहित झाले आणि आपल्या स्वामी शिवाला ओळखू शकले नाहीत. अहंकार व विषयमोहाच्या मदात ते आजही त्या प्रभूला जाणत नाहीत, ज्यांचे स्वरूपच शुद्ध बोध आहे.

Verse 33

नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा नभोवाणीं बुबुधुस्ते गतस्मयाः । यक्षेश्वरम्प्रणेमुश्च तुष्टुवुश्च तमीश्वरम्

नंदीश्वर म्हणाले—अशी आकाशवाणी ऐकून त्यांचा अहंकार निवळला आणि ते शुद्धीवर आले. त्यांनी यक्षेश्वराला प्रणाम केला आणि त्या ईश्वराची स्तुती केली.

Verse 34

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव सर्वगर्वापहारक । यक्षेश्वरमहालील माया तेत्यद्भुता प्रभो

देव म्हणाले—हे देवदेव महादेव, सर्व गर्व हरून नेणारे! हे प्रभो, यक्षेश्वररूप महालिला म्हणून प्रकटलेली तुझी माया अत्यंत अद्भुत आहे.

Verse 35

मोहिता माययाद्यापि तव यक्षस्वरूपिणः । सगर्वमभिभाषन्तस्त्वत्पुरो हि पृथङ्मयाः

हे शिवा! आजही तुझ्या मायेनं मोहित झालेले यक्षस्वरूपधारी तुझ्यासमोर गर्वाने बोलतात व स्वतःला वेगळे मानतात; पण खरे तर ते तुझ्याच व्यापाने व्याप्त आहेत।

Verse 36

इदानीं ज्ञानमायातन्तवैव कृपया प्रभो । कर्ता हर्ता च भर्ता च त्वमेवान्यो न शंकर

हे प्रभो, आता केवळ तुमच्या कृपेनेच खरे ज्ञान उदयास आले आहे। कर्ता, हर्ता आणि भर्ता तुम्हीच; हे शंकर, तुमच्यावाचून अन्य कोणी नाही।

Verse 37

त्वमेव सर्वशक्तीनां सर्वेषां हि प्रवर्तकः । निवर्तकश्च सर्वेशः परमात्माव्ययोऽद्वयः

तुम्हीच सर्व शक्तींचे प्रवर्तक, खरेतर सर्वांचे प्रेरक आहात। तुम्हीच त्यांचे निवर्तकही; हे सर्वेश, तुम्ही परमात्मा—अव्यय व अद्वैत आहात।

Verse 38

यक्षेश्वरस्वरूपेण सर्वेषां नो मदो हृतः । इतो मन्यामहे तत्तेनुग्रहो हि कृपालुना

यक्षेश्वररूप धारण करून प्रभूंनी आम्हा सर्वांचा मद-अहंकार हरला. यावरून आम्ही जाणतो की हा कृपाळू प्रभूचा आमच्यावरचा अनुग्रहच आहे.

Verse 39

अथो स यक्षनाथोऽनुगृह्य वै सकलान् सुरान् । विबोध्य विविधैर्वाक्यैस्तत्रैवान्तरधीयत

मग यक्षांचा नाथ सर्व देवांवर अनुग्रह करून, विविध उपदेशवचनांनी त्यांना जागृत करून, तेथेच अंतर्धान पावला.

Verse 40

इत्थं स वर्णितः शम्भोरवतारः सुखावहः । यक्षेश्वराख्यस्सुखदस्सतान्तुष्टोऽभयंकरः

अशा प्रकारे शंभूंचा सुखावह अवतार वर्णिला आहे। ‘यक्षेश्वर’ या नावाने तो सुख देतो, सत्पुरुषांवर सदैव प्रसन्न राहतो आणि अभय प्रदान करतो.

Verse 41

इदमाख्यानममलं सर्वगर्वापहारकम् । सतां सुशान्तिदन्नित्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम्

हे निर्मळ पवित्र आख्यान सर्व गर्वाचा नाश करणारे आहे। ते सत्पुरुषांना नित्य परम शांती देते आणि मनुष्यांना भोग व मोक्ष—दोन्ही प्रदान करते।

Verse 42

य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा सुधीः पुमान् । सर्वकामानवाप्नोति ततश्च लभते गतिम्

जो सुबुद्ध पुरुष हे भक्तिाने ऐकतो किंवा इतरांना पठण करून ऐकवितो, तो सर्व कामना प्राप्त करतो; आणि नंतर शिवकृपेने परम गती—मोक्ष—लाभतो।