Gṛhapati’s Vow: Turning Grief into Mṛtyuñjaya–Mahākāla Sādhana (गृहपतेः प्रतिज्ञा—मृत्युंजय-महाकालजपः)
या अध्यायात नंदीश्वर कथन करतो. विश्वानर व त्याची पत्नी शुचिष्मती घरात तीव्र शोक‑भयाने विलाप करीत मूर्च्छित होतात; देहात कंप इत्यादी धक्क्याची लक्षणे दिसतात. हे ऐकून त्यांचा पुत्र गृहपति—शंकराचा अंश—भानावर येऊन कारण विचारतो आणि प्रसंगाला आध्यात्मिक आश्वासन देतो. भक्तांच्या चरण‑रेणूची पावनता व स्वतःच्या दृढ प्रतिज्ञेच्या बळावर तो म्हणतो की ‘मृत्यूला भय वाटेल’ अशी साधना करीन—मृत्युंजयाचे पूजन आणि महाकालाचा जप. हे तो आई‑वडिलांना सत्य म्हणून सांगतो; शोक प्रेरक, शिव मृत्युविजयी आणि प्रतिज्ञा‑पूजा‑जप ही साधनात्मक प्रतिक्रिया असा उपदेश येथे आहे.
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । विश्वानरस्सपत्नीकस्तच्छ्रुत्वा नारदेरितम् । तदेवम्मन्यमानोभूद्वज्रपातं सुदारुणम्
नन्दीश्वर म्हणाले—विश्वानराने पत्नीसमवेत नारदांनी सांगितलेले वचन ऐकले. ते तसेच खरे मानून तो वज्रपातासारख्या अत्यंत दारुण आपत्तीत पडला.
Verse 2
हा हतोस्मीति वचसा हृदयं समताडयत् । मूर्च्छामवाप महतीं पुत्रशोकसमाकुलः
“हाय, मी मारला गेलो!” असे म्हणत त्याने छाती बडवली; पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन तो मोठ्या मूर्च्छेत गेला।
Verse 3
शुचिष्मत्यपि दुःखार्त्ता रुरोदातीव दुस्सहम् । अतिस्वरेण हारावैरत्यन्तं व्याकुलेन्द्रिया
स्वभावतः शुद्ध व तेजस्वी असूनही ती दुःखाने व्याकुळ झाली. अतिशय असह्य अशा मोठ्या स्वरात विलाप करीत ती रडू लागली; शोकाने तिच्या इंद्रिया पूर्णपणे अस्थिर झाल्या।
Verse 4
श्रुत्वार्त्तनादमिति विश्वनरोपि मोहं हित्वोत्थितः किमिति किंत्विति किं किमेतत् । उच्चैर्वदन् गृहपतिः क्व स मे बहिस्थः प्राणोन्तरात्मनिलयस्सकलेंद्रियेशः
तो आर्तनाद ऐकून विश्वनरही मोह टाकून उठला आणि वारंवार म्हणू लागला—“हे काय? काय झाले?” मग मोठ्या स्वरात ओरडला—“माझा गृहपति कुठे आहे, जो बाहेर होता तो कुठे? तोच तर प्राण आहे, अंतरात्म्यात वास करणारा, सर्व इंद्रियांचा स्वामी।”
Verse 5
ततो दृष्ट्वा स पितरौ बहुशोकसमावृतौ । स्मित्वोवाच गृहपस्सबालश्शंकरांशजः
मग त्याने आपल्या आई-वडिलांना गाढ शोकाने वेढलेले पाहिले. शंकराच्या अंशाचा तो बालक हसला आणि जणू गृहपतीच असल्याप्रमाणे बोलू लागला।
Verse 6
गृहपतिरुवाच । हे मातस्तात किं जातं कारणन्तद्वदाधुना । किमर्थं रुदितोऽत्यर्थं त्रासस्तादृक्कुतो हि वाम्
गृहपति म्हणाला—“हे आई, हे बाबा! काय झाले? त्याचे कारण आत्ताच सांगा. तुम्ही दोघे इतके का रडत आहात, आणि असा भय तुम्हाला कुठून उत्पन्न झाला?”
Verse 7
न मां कृतवपुस्त्राणम्भवच्चरणरेणुभिः । कालः कलयितुं शक्तो वराकीं चिञ्चलाल्पिका
तुमच्या चरणरजेत आश्रय घेतल्याने मी दृढ व संरक्षित झालो आहे; म्हणून काळ मला गिळू शकत नाही—तो तर दीन, चंचल आणि तुच्छ आहे.
Verse 8
प्रतिज्ञां शृणुतान्तातौ यदि वान्तनयो ह्यहम् । करिष्येहं तथा येन मृत्युस्त्रस्तो भविष्यति
हे प्रिय आई-वडील, माझी प्रतिज्ञा ऐका. मी खरोखर तुमचा पुत्र असेन तर मी असे करीन की मृत्यूसुद्धा भयभीत होईल.
Verse 9
मृत्युंजयं समाराध्य गर्वज्ञं सर्वदं सताम् । जपिष्यामि महाकालं सत्यं तातौ वदाम्यहम्
सत्पुरुषांना सर्व देणारे व गर्व जाणणारे श्रीमृत्युंजय यांची विधिपूर्वक आराधना करून मी महाकाळाचा जप करीन; हे वडील, मी सत्य सांगतो.
Verse 10
नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य जारितौ द्विजदम्पती । अकालमृतवर्षौघैर्गततापौ तदोचतुः
नंदीश्वर म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून अकाली मृत्यूच्या वर्षावाने दग्ध झालेला तो ब्राह्मण दांपत्य शोकमुक्त झाला; मग ते बोलले.
Verse 11
द्विजदम्पती ऊचतुः । पुनर्ब्रूहि पुनर्ब्रूहि कीदृक्कीदृक् पुनर्वद । कालः कलयितुन्नालं वराकी चञ्चलास्ति का
द्विज दांपत्य म्हणाले—“पुन्हा सांगा, पुन्हा सांगा; ते कसे आहे, स्पष्ट करून पुन्हा वर्णन करा. त्याचे पूर्ण मापन काळालाही शक्य नाही; मग कोणती दीन, चंचल बुद्धी त्यावर स्थिर राहील?”
Verse 12
आवयोस्तापनाशाय महोपायस्त्वयेरितः । मृत्युंजयाख्यदेवस्य समाराधनलक्षणः
आम्हा दोघांच्या ताप-पीडा नाशासाठी तू एक महोपाय सांगितलास—मृत्युंजय नामक देवाचे सम्यक् आराधन करण्याची विधी व लक्षणे.
Verse 13
तद्वच्च शरणं शम्भोर्नातः परतरं हि तत् । मनोरथपथातीत कारिणः पापहारिणः
तसेच शंभूची शरण याहून श्रेष्ठ आश्रय नाही. तो मनाच्या कल्पित मार्गांपलीकडील कार्य सिद्ध करतो आणि पापांचे हरण करणारा आहे.
Verse 14
किन्न श्रुतन्त्वया तात श्वेतकेतुं यथा पुरा । पाशितं कालपाशेन ररक्ष त्रिपुरान्तकः
हे तात! तू ऐकले नाहीस काय—पूर्वी काळी काळपाशाने बांधलेल्या श्वेतकेतूचे त्रिपुरान्तक भगवान् शिवांनी रक्षण केले.
Verse 15
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां गृहपत्यवतारवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या तृतीय शतरुद्रसंहितेत ‘गृहपत्यावतारवर्णन’ नामक पंधरावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 16
क्षीरोदमथनोद्भूतं प्रलयानलसन्निभम् । पीत्वा हलाहलं घोरमरक्षद्भुवनत्रयम्
क्षीरसागरमंथनातून उत्पन्न, प्रलयाग्नीसारखे भयंकर हलाहल विष पिऊन शिवांनी त्रिभुवनाचे रक्षण केले.
Verse 17
जलंधरं महादर्पं हृतत्रैलोक्यसम्पदम् । रुचिरांगुष्ठरेखोत्थ चक्रेण निजघान यः
ज्याने महादर्पी, त्रैलोक्याची संपत्ती हिरावणाऱ्या जलंधराचा आपल्या अंगठ्याच्या रेषेतून उत्पन्न झालेल्या तेजस्वी चक्राने वध केला.
Verse 18
य एकेषु निपातोत्थज्वलनैस्त्रिपुरम्पुरा । त्रैलोक्यैश्वर्यसम्मूढं शोषयामास भानुना
जो पूर्वकाळी आपल्या सामर्थ्याच्या आघातातून उत्पन्न झालेल्या सूर्यसदृश ज्वाळेने, त्रैलोक्याच्या ऐश्वर्यवैभवाने मोहून गेलेल्या त्रिपुराला शुष्क करून टाकला।
Verse 19
कामं दृष्टिनिपातेन त्रैलोक्यविजयोर्जितम् । निनायानंगपदवीं वीक्ष्यमाणेष्वजादिषु
केवळ दृष्टिपातानेच, त्रैलोक्यविजयाने बलवान झालेल्या कामदेवाला त्यांनी वश करून, ब्रह्मा आदी देव पाहत असतानाच त्याला अनंग—देहरहित अवस्थेत नेले।
Verse 20
तम्ब्रह्माद्यैककर्तारम्मेघवाहनमच्युतम् । प्रयाहि पुत्र शरणं विश्वरक्षामणिं शिवम्
हे पुत्रा, जा आणि शिवाची शरण घे—जो ब्रह्मा आदी देवांचाही एकमेव आदिकर्ता-स्वामी, अच्युत, मेघवाहन, आणि समस्त विश्वरक्षणाचा मणिरूप आहे।
Verse 21
नन्दीश्वर उवाच । पित्रोरनुज्ञाम्प्राप्येति प्रणम्य चरणौ तयोः । प्रादक्षिण्यमुपावृत्य बह्वाश्वास्य विनिर्ययौ
नंदीश्वर म्हणाले—आई-वडिलांची आज्ञा घेऊन त्याने त्यांच्या चरणांना प्रणाम केला। मग प्रदक्षिणा घालून व पुष्कळ आश्वासन देऊन ते दोघे निघून गेले।
Verse 22
सम्प्राप्य काशीं दुष्प्रापाम्ब्रह्मनारायणादिभिः । महासंवर्त्तसन्तापहन्त्रीं विश्वेशपालिताम्
ते काशीला पोहोचले—जी ब्रह्मा, नारायण आदींनाही दुर्मिळ आहे। ती पवित्र नगरी महासंवर्त-प्रलयाची दाहक वेदना हरते आणि विश्वेश (शिव) यांच्या संरक्षणाखाली आहे।
Verse 23
स्वर्धुन्या हारयष्ट्येव राजिता कण्ठभूमिषु । विचित्रगुणशालिन्या हरपत्न्या विराजिताम्
तिच्या कंठप्रदेशी स्वर्गगंगेच्या हार-दंडासारखी शोभा होती; विचित्र गुणांनी युक्त हरपत्नी परम तेजाने उजळून दिसत होती।
Verse 24
तत्र प्राप्य स विप्रेशः प्राग्ययौ मणिकर्णिकाम् । तत्र स्नात्वा विधानेन दृष्ट्वा विश्वेश्वरम्प्रभुम्
तेथे पोहोचून तो श्रेष्ठ ब्राह्मण पूर्वेकडे मणिकर्णिकेस गेला. तेथे विधिपूर्वक स्नान करून त्याने प्रभु विश्वेश्वर—तेजस्वी शिव—यांचे दर्शन घेतले।
Verse 25
साञ्जलिर्नतशीर्षोऽसौ महानन्दान्वितस्सुधीः । त्रैलोक्यप्राणसन्त्राणकारिणम्प्रणनाम ह
तो सुधी पुरुष हात जोडून, मस्तक नमवून, महान आनंदाने परिपूर्ण होऊन, त्रैलोक्याच्या प्राणांचे रक्षण करणाऱ्या रक्षकाला प्रणाम करू लागला।
Verse 26
आलोक्यालोक्य तल्लिंगं तुतोष हृदये मुहुः । परमानंदकंदाढ्यं स्फुटमेतन्न संशयः
त्या लिंगाचे वारंवार दर्शन करून तो मनात पुन्हा पुन्हा तृप्त झाला। निःसंशय ते लिंग परमानंदाच्या मूलस्रोताने परिपूर्ण आहे.
Verse 27
अहो न मत्तो धन्योस्ति त्रैलोक्ये सचराचरे । यदद्राक्षिषमद्याहं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम्
अहो! चराचरांसह त्रैलोक्यात माझ्याहून धन्य कोणी नाही; कारण आज मी श्रीमान् सर्वव्यापी विश्वेश्वर प्रभूचे दर्शन घेतले.
Verse 28
मम भाग्योदयायैव नारदेन महर्षिणा । पुरागत्य तथोक्तं यत्कृतकृत्योस्म्यहन्ततः
माझ्या भाग्योदयासाठीच महर्षी नारद पूर्वी येऊन तसेच सांगून गेले; त्यानंतर मी खरोखर कृतकृत्य झालो.
Verse 29
नन्दीश्वर उवाच । इत्यानन्दामृतरसैर्विधाय स हि पारणम् । ततश्शुभेह्नि संस्थाप्य लिंगं सर्व्वहितप्रदम्
नंदीश्वर म्हणाले—अशा रीतीने त्याने आनंदामृतरसयुक्त अर्पणांनी विधिपूर्वक पारण केले. मग शुभ दिवशी सर्वहितप्रद लिंगाची स्थापना केली.
Verse 30
जग्राह नियमान्घोरान् दुष्करानकृतात्मभिः । अष्टोत्तरशतैः कुम्भैः पूर्णैर्गंगाम्भसा शुभैः
त्याने घोर नियम स्वीकारले, जे असंयमी लोकांस दुष्कर आहेत. गंगाजलाने भरलेल्या एकशे आठ शुभ कलशांसह त्याने पूजन केले.
Verse 31
संस्नाप्य वाससा पूतः पूतात्मा प्रत्यहं शिवम् । नीलोत्पलमयीम्मालां समर्पयति सोऽन्वहम्
स्नान करून शुद्ध वस्त्रे धारण करून, बाह्य व अंतःकरणाने पवित्र होऊन तो प्रतिदिन भगवान् शिवाची पूजा करीत असे. आणि तो नित्य नीलकमळांची माळ शिवास अर्पण करी.
Verse 32
अष्टाधिकसहस्रैस्तु सुमनोभिर्विनिर्मिताम् । स पक्षे वाथ वा मासे कन्दमूलफलाशनः
ती माळा आठ हजारांहून अधिक उत्तम पुष्पांनी बनविलेली होती. कंद, मूळ व फळ यांवर निर्वाह करणारा साधक हे व्रत पंधरवडाभर—किंवा पूर्ण महिना—आचरावा.
Verse 33
शीर्णपर्णाशनैर्धीरः षण्मासं सम्बभूव सः । षण्मासं वायुभक्षोऽभूत्षण्मासं जल बिन्दुभुक्
धीर व संयमी होऊन तो सहा महिने कोरडी गळलेली पाने खाऊन राहिला. पुढे सहा महिने तो केवळ वायूवर जगला, आणि सहा महिने फक्त जलकणांवर निर्वाह केला.
Verse 34
एवं वर्षवयस्तस्य व्यतिक्रान्तं महात्मनः । शिवैकमनसो विप्रास्तप्यमानस्य नारद
हे नारद! अशा प्रकारे त्या महात्म्याची वर्षे व्यतीत झाली, तो तप करीत राहिला—हे विप्रहो! त्याचे मन केवळ शिवामध्येच एकाग्र होते.
Verse 35
जन्मतो द्वादशे वर्षे तद्वचो नारदेरितम् । सत्यं करिष्यन्निव तमभ्यगात्कुलिशायुधः
जन्माच्या बाराव्या वर्षी, नारदाने उच्चारलेले वचन सत्य करावे असे जणू ठरवून वज्रधारी (इंद्र) त्याच्याजवळ आला.
Verse 36
उवाच च वरं ब्रूहि दद्मि त्वन्मनसि स्थितम् । अहं शतक्रतुर्विप्र प्रसन्नोस्मि शुभव्रतैः
तो म्हणाला—वर माग; तुझ्या मनात जे आहे ते मी देईन। हे विप्र, मी शतक्रतु (इंद्र) आहे; तुझ्या शुभ व्रतांनी मी प्रसन्न झालो आहे.
Verse 37
नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य महेन्द्रस्य वाक्यम्मुनिकुमारकः । उवाच मधुरन्धीरः कीर्तयन्मधुराक्षरम्
नंदीश्वर म्हणाले—महेन्द्राचे वचन ऐकून मुनिपुत्र, धीर व स्थिर, मधुर अक्षरे उच्चारत मधुर वाणीने उत्तरला।
Verse 38
गृहपतिरुवाच । मघवन् वृत्रशत्रो त्वां जाने कुलिशपाणिनम् । नाहं वृणे वरन्त्वत्तश्शंकरो वरदोऽस्ति मे
गृहपति म्हणाला—हे मघवन्, हे वृत्रहन्, मी तुला वज्रपाणी इंद्र म्हणून ओळखतो. पण मी तुझ्याकडून वर मागत नाही; माझा वरदाता केवळ शंकरच आहे.
Verse 39
इन्द्र उवाच । न मत्तश्शङ्करस्त्वन्यो देवदेवोऽस्म्यहं शिशो । विहाय बालिशत्वं त्वं वरं याचस्व मा चिरम्
इंद्र म्हणाला—माझ्यावाचून दुसरा शंकर नाही; हे बाळा, मी देवांचा देव आहे. बालिश मूर्खपणा सोडून लवकर वर माग, उशीर करू नकोस।
Verse 40
गृहपतिरुवाच । गच्छाहल्यापतेऽसाधो गोत्रारे पाकशासन । न प्रार्थये पशुपतेरन्यं देवान्तरं स्फुटम्
गृहपति म्हणाला—निघून जा, अहल्यापते दुष्टा! गोत्राचा शत्रू, पाकशासन! मी स्पष्टपणे पशुपतीशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही देवाला प्रार्थना करत नाही।
Verse 41
नन्दीश्वर उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा क्रोध संरक्तलोचनः । उद्यम्य कुलिशं घोरम्भीषयामास बालकम्
नंदीश्वर म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून क्रोधाने रक्त झालेले डोळे करून त्यांनी भयंकर कुलिशासारखे आयुध उचलले आणि त्या बालकाला भय दाखवू लागले।
Verse 42
स दृष्ट्वा बालको वज्रं विद्युज्ज्वाला समाकुलम् । स्मरन्नारद वाक्यं च मुमूर्च्छ भयविह्वलः
विद्युत्-ज्वाळांनी व्याकुळ असा वज्र पाहून, नारदांचे वचन स्मरता स्मरता तो बालक भयाने व्याकुळ होऊन मूर्छित झाला।
Verse 43
अथ गौरीपतिश्शम्भुराविरासीत्तपोनुदः । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रन्ते स्पर्शैस्संजीवयन्निव
तेव्हा गौरीपति शंभू प्रकट झाले—तपातून उत्पन्न झालेला क्लेश दूर करणारे। ते म्हणाले—“उठा, उठा; तुमचे कल्याण होवो,” जणू पवित्र स्पर्शाने भक्ताला संजीवित करीत आहेत।
Verse 44
उन्मील्य नेत्रकमले सुप्ते इव दिनक्षये । अपश्यदग्रे चोत्थाय शम्भुमर्कशताधिकम्
दिवसाच्या शेवटी झोपेतून जागे झाल्यासारखे त्याने कमलासारखे नेत्र उघडले; उठून पुढे शंभू—भगवान शिव—यांना पाहिले, ज्यांचे तेज शंभर सूर्यांपेक्षा अधिक होते।
Verse 45
भाले लोचनमालोक्य कण्ठे कालं वृषध्वजम् । वामाङ्गसन्निविष्टाद्रितनयं चन्द्रशेखरम्
कपाळावरील नेत्र, कंठावरील नीलचिन्ह, वृषध्वज प्रभू, आणि ज्यांच्या वामांगात गिरिकन्या विराजमान आहे—अशा चंद्रशेखर शिवांना पाहून त्यांनी त्यांच्या कृपामय सगुण रूपात परमेश्वराला ओळखले।
Verse 46
कपर्द्देन विराजन्तं त्रिशूलाजगवायुधम् । स्फुरत्कर्पूरगौरांगं परिणद्ध गजाजिनम्
जटाजूटाने ते शोभत होते; त्रिशूल व सर्प ही त्यांची आयुधे. कर्पूरासारखा गौर देह झळकत होता, आणि ते गजचर्माने परिबद्ध होते।
Verse 47
परिज्ञाय महादेवं गुरुवाक्यत आगमात् । हर्षबाष्पाकुलासन्नकण्ठरोमाञ्चकञ्चुकः
गुरुवचन व आगमप्रमाणाने महादेव ओळखून तो हर्षाश्रूंनी व्याकुळ झाला; कंठ दाटला आणि देह रोमांचाने आच्छादला।
Verse 48
क्षणं च गिरिवत्तस्थौ चित्रकूटत्रिपुत्रकः । यथा तथा सुसम्पन्नो विस्मृत्यात्मानमेव च
क्षणभर चित्रकूट—त्रिपुत्रक-संबंधी—पर्वतासारखा अचल उभा राहिला। सर्वसमृद्धीने युक्त होऊन त्या अवस्थेत तो स्वतःलाही विसरून गेला।
Verse 49
न स्तोतुं न नमस्कर्तुं किञ्चिद्विज्ञप्तिमेव च । यदा स न शशाकालं तदा स्मित्वाह शङ्करः
तो ना स्तुती करू शकला, ना नमस्कार करू शकला, आणि काहीही निवेदनही करू शकला नाही; तेव्हा शंकर हसत म्हणाले।
Verse 50
ईश्वर उवाच । शिशो गृहपते शक्राद्वज्रोद्यतकरादहो । ज्ञात भीतोऽसि मा भैषीर्जिज्ञासा ते मया कृता
ईश्वर म्हणाले—हे बाळा, हे गृहपते! अहो, वज्र उगारलेल्या हाताचा शक्र (इंद्र) पाहून तू भयभीत झालास—मला ठाऊक आहे. भिऊ नकोस; तुला जाणून घेण्याच्या जिज्ञासेने मी ही परीक्षा केली आहे.
Verse 51
मम भक्तस्य नो शक्रो न वज्रं चान्तकोऽपि च । प्रभवेदिन्द्ररूपेण मयैव त्वम्विभीषितः
माझ्या भक्तावर ना शक्र (इंद्र), ना त्याचा वज्र, ना अंतक (मृत्यू) यांचे काहीच सामर्थ्य चालत नाही। इंद्ररूप धारण करून मीच तुला भयभीत केले होते।
Verse 52
वरन्ददामि ते भद्र त्वमग्निपदभाग्भव । सर्वेषामेव देवानां वरदस्त्वं भविष्यसि
हे भद्र! मी तुला वर देतो—तू अग्निपदाचा भागी हो. निश्चयच तू सर्व देवांचा वरदाता होशील.
Verse 53
सर्वेषामेव भूतानां त्वमग्नेऽन्तश्चरो भव । धर्मराजेन्द्रयोर्मध्ये दिगीशो राज्यमाप्नुहि
हे अग्ने! सर्व भूतांच्या अंतःकरणात विचरण करणारा साक्षी हो. आणि धर्मराज (यम) व इंद्र यांच्या मध्ये दिगीश होऊन राज्यवैभव प्राप्त कर.
Verse 54
त्वयेदं स्थापितं लिंगं तव नाम्ना भविष्यति । अग्नीश्वर इति ख्यातं सर्वतेजोविबृंहणम्
हे लिंग तुझ्याच हातून स्थापित झाले आहे; म्हणून ते तुझ्या नावानेच प्रसिद्ध होईल. ते ‘अग्नीश्वर’ म्हणून ख्यात होईल, सर्व तेज वाढविणारे.
Verse 55
अग्नीश्वरस्य भक्तानां न भयं विद्युदग्निभिः । अग्निमांद्यभयं नैव नाकालमरणं क्वचित्
अग्नीश्वराच्या भक्तांना वीज वा अग्नीचे भय नसते. अग्निमांद्याचे (जठराग्नी/तेज क्षीण होणे) भयही नाही, आणि कुठेही अकाली मृत्यू होत नाही.
Verse 56
अग्नीश्वरं समभ्यर्च्य काश्यां सर्वसमृद्धिदम् । अन्यत्रापि मृतो दैवाद्वह्निलोके महीयते
काशीत सर्वसमृद्धिदाता अग्नीश्वराचे विधिवत् पूजन केल्यास, दैवयोगाने अन्यत्र मृत्यू आला तरी तो वह्निलोकात सन्मानित होतो।
Verse 57
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तानीय तद्बन्धून्पित्रोश्च परिपश्यतोः । दिक्पतित्वेऽभिषिच्याग्निं तत्र लिंगे शिवोऽविशत्
नंदीश्वर म्हणाले—असे बोलून त्याने ते बंधू बोलाविले, आई-वडील पाहत होते; आणि अग्नीला दिक्पतित्वाचा अभिषेक करून शिव त्या लिंगात प्रविष्ट झाले।
Verse 58
इत्थमग्न्यवतारस्ते वर्णितो मे जनार्दनः । नाम्ना गृहपतिस्तात शंकरस्य परात्मनः
हे जनार्दना, अशा प्रकारे मी तुला अग्निरूप शंकराचा अवतार वर्णिला. तात, तो परात्मा शंकर ‘गृहपति’ या नावाने प्रसिद्ध होता।
Verse 59
चित्रहोत्रपुरी रम्या सुखदार्चिष्मती वरा । जातवेदसि ये भक्ता ते तत्र निवसन्ति वै
चित्रहोत्रपुरी रम्य आहे; ‘सुखदा’ व ‘अर्चिष्मती’ नावाची ती श्रेष्ठ पुरी आहे. जातवेदस् (अग्निदेव) यांचे भक्त निश्चयाने तेथेच निवास करतात।
Verse 60
अग्निप्रवेशं ये कुर्य्युर्दृढसत्त्वा जितेन्द्रियाः । स्त्रियो वा सत्त्वसम्पन्नास्ते सर्व्वेप्यग्नितेजसः
जे दृढसत्त्व व जितेन्द्रिय होऊन अग्निप्रवेश करतात, तसेच सत्त्वसम्पन्न स्त्रियाही—ते सर्व अग्नीच्या तेजाने तेजस्वी होतात।
Verse 61
अग्निहोत्ररता विप्राः स्थापिता ब्रह्मचारिणः । पश्चानिवर्त्तिनोऽप्येवमग्निलोकेग्निवर्चसः
अग्निहोत्रात रत व ब्रह्मचर्यधर्मात प्रतिष्ठित ब्राह्मणही अनावर्तक होतात; ते अग्निलोकी जाऊन अग्नितेजाने दीप्तिमान होतात।
Verse 62
शीते शीतापनुत्त्यै यस्त्वेधोभारान्प्रयच्छति । कुर्य्यादग्नीष्टिकां वाथ स वसेदग्निसन्निधौ
हिवाळ्यात थंडीची वेदना दूर करण्यासाठी जो पवित्र कार्यासाठी इंधनाचे ओझे अर्पण करतो, किंवा अग्नीष्टिका/अग्निवेदी तयार करतो, तो अग्नीच्या सान्निध्यात वास करतो।
Verse 63
अनाथस्याग्निसंस्कारं यः कुर्य्याच्छ्रद्धयान्वितः । अशक्तः प्रेरयेदन्यं सोग्निलोके महीयते
जो श्रद्धायुक्त होऊन अनाथाचा अग्निसंस्कार करतो, किंवा असमर्थ असल्यास दुसऱ्याकडून करवितो, तो अग्निलोकी सन्मानित व महिमावान होतो।
Verse 64
अग्निरेको द्विजातीनां निश्श्रेयसकरः परः । गुरुर्देवो व्रतं तीर्थं सर्वमग्निर्विनिश्चितम्
द्विजांसाठी अग्नीच परम निःश्रेयस देणारा आहे। अग्नीच गुरु, अग्नीच देव; अग्नीच व्रत व तीर्थ—निश्चितच सर्व काही अग्नीच आहे।
Verse 65
अपावनानि सर्वाणि वह्निसंसर्गतः क्षणात् । पावनानि भवन्त्येव तस्माद्यः पावकः स्मृतः
अग्नीच्या संसर्गाने सर्व अपवित्र वस्तू क्षणात पवित्र होतात; म्हणून अग्नीला ‘पावक’—शुद्ध करणारा—असे स्मरतात।
Verse 66
अन्तरात्मा ह्ययं साक्षान्निश्चयो ह्याशुशुक्षणिः । मांसग्रासान्पचेत्कुक्षौ स्त्रीणां नो मांसपेशिकाम्
हा प्रभू साक्षात् अंतरात्मा, साक्षीस्वरूप आहे; त्याचा संकल्प शीघ्र व अच्युत आहे. तो पोटात मांसाचे घास पचवितो; पण स्त्रियांना कधीही केवळ ‘मांसाचा गोळा’ समजू नये।
Verse 67
तैजसी शाम्भवी मूर्त्तिः प्रत्यक्षा दहनात्मिका । कर्त्री हर्त्री पालयित्री विनैतां किं विलोक्यते
तेजस्वी शांभवी मूर्ती प्रत्यक्ष प्रकट, दहनस्वभावी आहे. तीच कर्त्री, हर्त्री व पालयित्री; तिचे दर्शन नसेल तर खरे तर काय दिसेल?
Verse 68
चित्रभानुरयं साक्षान्नेत्रन्त्रिभुवनेशितुः । अन्धे तमोमये लोके विनैनं कः प्रकाशनः
हा चित्रभानु सूर्य साक्षात् त्रिभुवनेश्वराचे नेत्र आहे; तमोमय अंधाऱ्या जगात याच्याविना प्रकाश कोण देईल?
Verse 69
धूपप्रदीपनैवेद्यपयोदधिघृतैक्षवम् । एतद्भुक्तं निषेवन्ते सर्वे दिवि दिवौकसः
शिवपूजेत धूप, दीप, नैवेद्य तसेच दूध, दही, तूप व ऊसाचा रस अर्पिला असता, दिव्य लोकात सर्व देवगण तो प्रसाद सेवन करून आनंदित होतात।
Frequently Asked Questions
A household is struck by intense grief and fear; Gṛhapati responds not with lamentation but with a theological claim enacted as practice: by worshipping Mṛtyuñjaya and performing Mahākāla japa, one confronts the very principle of death (kāla) under Śiva’s sovereignty.
The chapter codes a Shaiva inner logic: ‘Kāla’ is not merely an external event but a metaphysical constraint; invoking Mṛtyuñjaya/Mahākāla re-situates the practitioner in Śiva’s time-transcending reality. The ‘vow’ (pratijñā) functions as the stabilizing ritual container that converts emotional turbulence (śoka) into focused sādhana.
Mṛtyuñjaya and Mahākāla are central—Śiva as the healer-liberator who overcomes death and as the absolute lord of time. Gṛhapati is also presented as śaṃkarāṃśajaḥ, a Śiva-derived presence that mediates this power into the narrative world.