शारभावतारवर्णनम् (Account of Śiva’s Śārabha Manifestation and the Measureless Avatāras)

Verse 1

नंदीश्वर उवाच । विध्वंसी दक्षयज्ञस्य वीरभद्राह्वयः प्रभो । अवतारश्च विज्ञेयः शिवस्य परमात्मनः

नंदीश्वर म्हणाले—हे प्रभो, दक्षयज्ञाचा विध्वंस करणारा जो ‘वीरभद्र’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, तो परमात्मा शिवाचा अवतार आहे असे जाणावे.

Verse 2

सतीचरित्रे कथितं चरितं तस्य कृत्स्नशः । श्रुतं त्वयापि बहुधा नातः प्रोक्तं सुविस्तरात्

सतीचरित्रात त्याचे संपूर्ण चरित्र आधीच सांगितलेले आहे. तुम्हीही ते अनेकदा ऐकले आहे; म्हणून येथे पुन्हा फार विस्ताराने सांगत नाही.

Verse 3

अतः परं मुनिश्रेष्ठ भवत्स्नेहाद्ब्रवीमि तत् । शार्दूलाख्यावतारं च शङ्करस्य प्रभोः शृणु

म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठ, तुमच्यावरील स्नेहामुळे मी आता ते सांगतो. हे प्रभो, शंकराचा ‘शार्दूल’ नावाने प्रसिद्ध अवतार ऐका.

Verse 4

सदाशिवेन देवानां हितार्थं रूपमद्भुतम् । शारभं च धृतन्दिव्यं ज्वलज्ज्वालासमप्रभम्

देवांच्या हितासाठी सदाशिवांनी अद्भुत, दिव्य शारभ-रूप धारण केले; ते रूप प्रज्वलित ज्वाळांसारख्या प्रभेने उजळून निघाले होते।

Verse 5

शिवावतारा अमिता सद्भक्तहितकारकाः । सङ्ख्या न शक्यते कर्तुं तेषां च मुनिसत्तमाः

हे मुनिश्रेष्ठांनो! शिवाचे अवतार अमाप आहेत, ते सदैव सद्भक्तांचे हित करतात; त्यांची संख्या मोजता येत नाही।

Verse 6

आकाशस्य च ताराणां रेणुकानां क्षितेस्तथा । आसाराणां च वृद्धेन बहुकल्पैः कदापि हि

आकाशातील तारे, पृथ्वीवरील धुळीचे कण आणि पावसाच्या असंख्य धारांना अनेक कल्पांपर्यंत मोजत मोजत कोणी वृद्ध झाला तरी, त्यांचा अंत कधीच गाठू शकणार नाही।

Verse 7

सङ्ख्या विशक्यते कर्तुं सुप्राज्ञैर्बहुजन्मभिः । शिवावताराणां नैव सत्यं जानीहि मद्वचः

अतिशय प्राज्ञ मुनि अनेक जन्मांची बुद्धी लाभूनही त्यांची संख्या कष्टानेच मोजू शकतील; पण शिवाचे अवतार खरोखरच अगणित आहेत—माझे वचन सत्य मान।

Verse 8

तथापि च यथाबुद्ध्या कथयामि कथाश्रुतम् । चरित्रं शारभं दिव्यं परमैश्वर्य्यसूचकम्

तथापि माझ्या यथाबुद्धीप्रमाणे, परंपरेने ऐकलेली कथा सांगतो—शारभाचे ते दिव्य चरित्र, जे महेश्वर शिवांचे परम ऐश्वर्य सूचित करते।

Verse 9

जयश्च विजयश्चैव भवद्भिः शापितौ यदा । तदा दितिसुतौ द्वौ तावभूतां कश्यपान्मुने

हे मुने! जेव्हा जय व विजय तुम्हांद्वारे शापित झाले, तेव्हाच ते दोघे कश्यपापासून दितीचे दोन पुत्र झाले।

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शार्दूलावतारे नृसिंहचरितवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील तृतीय शतरुद्रसंहितेत, शिवाच्या शार्दूलावताराच्या प्रसंगात, ‘नृसिंहचरितवर्णन’ नावाचा दहावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 11

पृथ्व्युद्धारे विधात्रा व प्रार्थितो हि पुरा प्रभुः । हिरण्याक्षं जघानासौ विष्णुर्वाराहरूपधृक्

पूर्वी पृथ्वीच्या उद्धारासाठी विधात्याने (ब्रह्म्याने) प्रभूची प्रार्थना केली; तेव्हा वराहरूप धारण करणाऱ्या विष्णूंनी हिरण्याक्षाचा वध करून पृथ्वी उचलून काढली।

Verse 12

तं श्रुत्वा भ्रातरं वीरं निहतं प्राणसन्निभम् । चुकोप हरयेऽतीव हिरण्यकशिपुर्मुने

हे मुने, प्राणासमान प्रिय असा वीर भाऊ मारला गेला हे ऐकताच हिरण्यकशिपू हरि (विष्णू) वर अत्यंत क्रोधाविष्ट झाला।

Verse 13

वर्षाणामयुतं तप्त्वा ब्रह्मणो वरमाप सः । न कश्चिन्मारयेन्मां वै त्वत्सृष्टाविति तुष्टतः

दहा हजार वर्षे कठोर तप करून त्याने ब्रह्माकडून वर मिळविला. तुष्ट ब्रह्मा म्हणाले—“तुझ्या सृष्टीत कोणीही तुला मारू शकणार नाही।”

Verse 14

शोणिताख्यपुरं गत्वा देवानाहूय सर्वतः । त्रिलोकीं स्ववशे कृत्वा चक्रे राज्यमकण्टकम्

शोणित नावाच्या नगरात जाऊन त्याने सर्व दिशांतून देवांना बोलावले; आणि त्रिलोकीला वश करून निष्कंटक, निर्विघ्न राज्य स्थापन केले।

Verse 15

देवर्षिकदनं चक्रे सर्वधर्म विलोपकः । द्विजपीडाकरः पापी हिरण्यकशिपुर्मुने

हे मुने, पापी हिरण्यकशिपूने देवर्षींचा नाश केला; तो सर्वधर्माचा लोप करणारा आणि द्विजांना पीडा देणारा झाला।

Verse 16

प्रह्लादेन स्वपुत्रेण हरिभक्तेन दैत्यराट् । यदा विद्वेषमकरोद्धरिर्वैरं विशेषतः

जेव्हा दैत्यराजाने हरिभक्त असलेल्या आपल्या पुत्र प्रह्लादामुळे द्वेष केला, तेव्हा हरिचे वैर त्याच्याविषयी विशेषत्वाने प्रकट झाले।

Verse 17

सभास्तम्भात्तदा विष्णुरभूदाविर्द्रुतम्मुने । सन्ध्यायां क्रोधमापन्नो नृसिंहवपुषा ततः

हे मुने! सभेच्या स्तंभावरून तेव्हा विष्णू अतिशय वेगाने प्रकट झाले. संध्याकाळी क्रोधाने भरून त्यांनी नंतर नृसिंह-रूप धारण केले.

Verse 18

सर्वथा मुनिशार्दूल करालं नृहरेर्व्वपुः । प्रजज्वालातिभयदं त्रासयन्दैत्यसत्तमान्

हे मुनिशार्दूल! नृहरीचे ते विकराळ रूप सर्व प्रकारे प्रज्वलित झाले; अत्यंत भयप्रद होऊन दैत्यश्रेष्ठांना त्रस्त करू लागले.

Verse 19

नृसिंहेन तदा दैत्या निहताश्चैव तत्क्षणम् । हिरण्यकशिपुश्चाथ युद्धञ्चक्रे सुदारुणम्

तेव्हा नृसिंहाने दैत्य योद्धे तत्क्षणी ठार केले. त्यानंतर हिरण्यकशिपूनेही अत्यंत भयंकर युद्ध आरंभ केले.

Verse 20

महायुद्धं तयोरासीन्मुहूर्त्तम्मुनिसत्तमाः । विकरालं च भयदं सर्वेषां रोमहर्षणम्

हे मुनिश्रेष्ठांनो, त्या दोघांमध्ये काही काळ मोठे युद्ध झाले; ते अत्यंत विक्राळ, भयानक आणि सर्वांचे रोमांच उभे करणारे होते.

Verse 21

सायं चकर्ष देवेशो देहल्यां दैत्यपुङ्गवम् । व्योम्नि देवेषु पश्यत्सु नृसिंहश्च रमेश्वरः

संध्याकाळी देवांचा स्वामी आणि लक्ष्मीचा पती असलेल्या नृसिंहाने, आकाशात देव पाहत असतानाच, त्या दैत्यश्रेष्ठाला उंबरठ्यावर खेचले.

Verse 22

अथोत्संगे च तं कृत्वा नखैस्तदुदरन्द्रुतम् । विदार्य मारयामास पश्यतां त्रिदिवौकसाम्

त्यानंतर त्याला आपल्या मांडीवर घेऊन, स्वर्गवासी देव पाहत असतानाच, आपल्या नखांनी त्याचे पोट फाडून त्याला ठार मारले.

Verse 23

हते हिरण्यकशिपौ नृसिंहे नैव विष्णुना । जगत्स्वास्थ्यन्तदा लेभे न वै देवाविशेषतः

हिरण्यकशिपू मारला गेल्यावर जगाला स्वास्थ्य लाभले; हे कार्य केवळ विष्णूचे नव्हते, कारण देवांमध्ये कोणताही वास्तविक भेद नाही.

Verse 24

देवदुन्दुभयो नेदुः प्रह्लादो विस्मयं गतः । लक्ष्मीश्च विस्मयं प्राप्ता रूपं दृष्ट्वाऽद्भुतं हरेः

देवदुंदुभी निनादल्या. हरीचे अद्भुत रूप पाहून प्रह्लाद विस्मयचकित झाला आणि लक्ष्मीही आश्चर्याने भरून गेली.

Verse 25

हतो यद्यपि दैत्येन्द्रस्तथापि न पुरं सुखम् । ययुर्देवा नृसिंहस्य ज्वाला सा न निवर्तिता

दैत्येंद्र मारला गेला तरीही नगरात सुख नव्हते. देव परत गेले, कारण नरसिंहाची ती ज्वलंत उग्रता शांत झाली नाही.

Verse 26

तया च व्याकुलं जातं सर्वं चैव जगत्पुनः । देवाश्च दुःखमापन्नाः किम्भविष्यति वा पुनः

त्यामुळे सर्व जगत पुन्हा व्याकुळ झाले. देवही दुःखी होऊन म्हणू लागले—“आता पुढे काय होईल?”

Verse 27

इत्येवं च वदन्तस्ते भयादूदूरमुपस्थि ताः । नृसिंहक्रोधजज्वालाव्याकुलाः पद्मभूमुखाः

असे बोलून ते सर्व भयाने दूर उभे राहिले; पद्मयोनी ब्रह्मा आदि नृसिंहाच्या क्रोधातून उठलेल्या ज्वाळांनी व्याकुळ झाले.

Verse 28

प्रह्रादं प्रेषयामासुस्तच्छान्त्यै निकटं हरेः । सर्वान्मिलित्वा प्रह्लादः प्रार्थितो गतवांस्तदा

शांततेसाठी त्यांनी प्रह्लादाला हरिजवळ पाठविले. तेव्हा सर्वांना एकत्र करून, त्यांच्या विनंतीने प्रह्लाद तत्क्षणी तेथे गेला.

Verse 29

उरसाऽऽलिंगयामास तं नृसिंहः कृपानिधिः । हृदयं शीतलं जातं रुड्ज्वाला न निवर्त्तिता

तेव्हा कृपानिधी नृसिंहाने त्याला आपल्या उराशी आलिंगन दिले. त्याचे हृदय शीतल झाले, पण जळजळीत वेदना पूर्णपणे निवळली नाही।

Verse 30

तथापि न निवृता रुड्ज्वाला नरहरेर्यदा । इष्टं प्राप्तास्ततो देवाश्शंकर शरणं ययुः

तथापि जेव्हा नरहरीची प्रचंड ज्वालासदृश वेदना निवळली नाही, तेव्हा देवांनी आपले इष्ट साध्य करून शंकराच्या शरणास गेले।

Verse 31

तत्र गत्वा सुरास्सर्वे ब्रह्माद्या मुनय स्तथा । शंकरं स्तवयामासुर्लोकानां सुखहेतवे

तेथे जाऊन सर्व देव, ब्रह्मा आदि तसेच मुनिगण—लोकांच्या सुखकल्याणाच्या हेतु असलेल्या शंकराची स्तुती करू लागले।

Verse 32

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । पाहि नः शरणापन्ना न्सर्वान्देवाञ्जगन्ति च

देव म्हणाले—हे देवाधिदेव महादेव, शरणागतवत्सल! आम्ही शरण आलो आहोत; आमची आणि सर्व देवांची व सर्व जगांची रक्षा करावी।

Verse 33

नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु सदाशिव । पूर्वं दुःखं यदा जातं तदा ते रक्षिता वयम्

आपल्याला नमस्कार, नमस्कार, नमस्कार—हे सदाशिव! पूर्वी जेव्हा दुःख उत्पन्न झाले, तेव्हा आपल्या कृपेनेच आमचे रक्षण झाले।

Verse 34

समुद्रो मथितश्चैव रत्नानां च विभागशः । कृते देवैस्तदा शंभो गृहीतं गरलन्त्वया

समुद्र मथला गेला आणि रत्नांचे देवांत विभाग झाले, तेव्हा हे शंभो, जगाच्या रक्षणासाठी करुणेने ते घोर गरळ (विष) आपण स्वीकारले।

Verse 35

रक्षिताः स्म तदा नाथ नीलकण्ठ इति श्रुतः । विषं पास्यसि नो चेत्त्वं भस्मीभूतास्तदाखिलाः

हे नाथ, तेव्हा आम्ही रक्षित झालो—म्हणूनच आपण ‘नीलकंठ’ म्हणून प्रसिद्ध आहात. आपण हे विष पिणार नाहीत तर आम्ही सर्वजण तत्क्षणी भस्म होऊ।

Verse 36

प्रसिद्धं च यदा यस्य दुःखं च जायते प्रभो । तदा त्वन्नाममात्रेण सर्वदुःखं विलीयते

हे प्रभो, जेव्हा कोणाला दुःख उत्पन्न होते, तेव्हा आपल्या नाममात्र स्मरणानेच सर्व दुःख विलीन होते।

Verse 37

इदानीं नृहरिज्वालापीडितान्नस्सदाशिव । तां त्वं शमयितुं देव शक्तोऽसीति सुनिश्चितम्

आता आम्ही नृहरिच्या प्रज्वलित ज्वालेने पीडित झालो आहोत, हे सदाशिव। हे प्रभो, ती अग्नि शांत करून निवविण्याची शक्ती केवळ आपल्यातच आहे—हे निश्चित आहे।

Verse 38

नन्दीश्वर उवाच । इति स्तुतस्तदा देवैश्शंकरो भक्तवत्सलः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्माऽभयन्दत्त्वा परप्रभुः

नंदीश्वर म्हणाले—देवांनी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर भक्तवत्सल शंकर अंतःकरणी प्रसन्न झाले। परप्रभूंनी प्रथम अभयदान देऊन मग उत्तर दिले।

Verse 39

शंकर उवाच । स्वस्थानं गच्छत सुरास्सर्व्वे ब्रह्मादयोऽभयाः । शमयिष्यामि यद्दुःखं सर्वथा हि व्रतम्मम

शंकर म्हणाले—हे देवहो, ब्रह्मा आदि सर्वजण निर्भय होऊन आपल्या-आपल्या स्थानास जा। जे काही दुःख उत्पन्न झाले आहे, ते मी निश्चयाने सर्वथा शांत करीन; हेच माझे व्रत आहे।

Verse 40

गतो मच्छरणं यस्तु तस्य दुःखं क्षयं गतम् । मत्प्रियः शरणापन्नः प्राणेभ्योऽपि न संशयः

जो माझ्या शरणास आला, त्याचे दुःख क्षयास जाते। शरणागत भक्त मला प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय आहे—यात संशय नाही।

Verse 41

नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा तदा देवा ह्यानन्दम्परमं गताः । यथागतं तथा जग्मुस्स्मरन्तश्शंकरं मुदा

नंदीश्वर म्हणाले: हे ऐकून देव परम आनंदाने भरून गेले. मग जसे आले तसेच परत गेले—आनंदाने शंकराचे स्मरण करीत.