देवस्तुतिवर्णनम् (Deva-stuti-varṇana) — “Description of the Gods’ Hymn/Praise”

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । एतच्छुत्वा तु सर्वेषां देवादीनां वचो हरः । अंगीचकार सुप्रीत्या शरण्यो भक्तवत्सलः

सनत्कुमार म्हणाले—देव आदींचे हे वचन ऐकून, शरण देणारा व भक्तवत्सल हर अत्यंत आनंदाने ते सहर्ष मान्य करू लागला.

Verse 2

एतस्मिन्नंतरे देवी पुत्राभ्यां संयुता शिवा । आजगाम मुने तत्र यत्र देवान्वितो हरः

याच दरम्यान, हे मुने, देवी शिवा आपल्या दोन पुत्रांसह तेथे आली, जिथे देवांसह हर (भगवान शिव) उभा होता।

Verse 3

अथागतां शिवां दृष्ट्वा सर्वे विष्ण्वादयो द्रुतम् । प्रणेमुरतिनम्रास्ते विस्मिता गतसंभ्रमाः

मग शिवा आलेल्या पाहून, विष्णू आदी सर्वांनी त्वरित प्रणाम केला; ते अत्यंत नम्र, विस्मित, आणि त्यांचा सर्व संभ्रम निवळला।

Verse 4

प्रोचुर्जयेति सद्वाक्यं मुने सर्वे सुलक्षणम् । तूष्णीमासन्नजानंतस्तदागमनकारणम्

हे मुने! सर्वांनी शुभ वचन उच्चारले—“जय जय!”—परंतु त्याच्या आगमनाचे कारण न कळल्याने ते नंतर मौन झाले।

Verse 5

अथ सर्वैः स्तुता देवैर्देव्यद्भुतकुतूहला । उवाच स्वामिनं प्रीत्या नानालीलाविशारदम्

तेव्हा सर्व देवांनी स्तुत केलेली देवी अद्भुत कुतूहलाने भरून, प्रेमाने आपल्या स्वामीस—नाना लीलांत पारंगत—म्हणाली।

Verse 6

देव्युवाच । क्रीडमानं विभो पश्य षण्मुखं रविसंनिभम् । पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठ भूषितं भूषणैर्वरैः

देवी म्हणाली—हे विभो! खेळत असलेल्या या षण्मुखास पाहा, जो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे; हा श्रेष्ठ पुत्र, पुत्रवतांमध्ये उत्तम, उत्तम भूषणांनी भूषित आहे।

Verse 7

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे देवस्तुतिवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पाचव्या युद्धखंडात ‘देवस्तुतिवर्णन’ नावाचा सातवा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 8

न सस्मारागतान्दैत्यान्निजतेजोनिपीडितान् । स्कंदमालिंग्य चाघ्राय मुगोदाति महेश्वरः

स्वतःच्या प्रचंड तेजाने व्यापलेल्या महेश्वरांना येणाऱ्या दैत्यांचेही भान राहिले नाही। स्कंदाला आलिंगन देऊन त्याच्या मस्तकाचा स्नेहाने घ्राण करून ते मौन झाले।

Verse 9

जगदम्बाथ तत्रैव संमंत्र्य प्रभुणा च सा । स्थित्वा किञ्चित्समुत्तस्थौ नानालीलाविशारदा

तेव्हा जगदंबा तेथेच प्रभूसह सल्लामसलत करून काही काळ थांबल्या; आणि अनेक लीलांत निपुण ती देवी पुन्हा उभी राहिली।

Verse 10

ततस्सनंदी सह षण्मुखेन तया च सार्द्धं गिरिराजपुत्र्या । विवेश शम्भुर्भवनं सुलीलः सुरैस्समस्तैरभिवंद्यमानः

त्यानंतर शंभू नंदी, षण्मुख आणि गिरिराजकन्या (पार्वती) हिच्यासह सुलील भावाने आपल्या भवनात प्रविष्ट झाले; आणि सर्व देव त्यांना वंदन करीत होते।

Verse 11

द्वारस्य पार्श्वतः तस्थुर्देवदेवस्य धीमतः । तेऽथ देवा महाव्यग्रा विमनस्का मुनेऽखिलः

ते त्या धीमान देवाधिदेवाच्या द्वाराच्या बाजूस उभे राहिले. मग, हे मुने, ते सर्व देव अत्यंत व्याकुळ व मनाने खिन्न झाले।

Verse 12

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं कः स्यादस्मत्सुखप्रदः । किं तु किंत्विति संजातं हा हताः स्मेति वादिनम्

“काय करावे? कुठे जावे? आमचे कल्याण व सुख देणारा कोण असेल?”—असे म्हणत ते गोंधळून वारंवार ‘पण काय? कायच?’ असे पुटपुटले आणि आक्रोश करून म्हणाले, “हाय, आपण तर मारले गेलो!”

Verse 13

अन्योन्यं प्रेक्ष्य शक्राद्या बभूवुश्चातिविह्वलाः । प्रोचुर्विकलवाक्यं ते धिक्कुर्वन्तो निजं विधिम्

एकमेकांकडे पाहून इंद्रादि देव अत्यंत व्याकुळ झाले. ते अडखळत्या शब्दांत बोलले आणि आपल्या स्वतःच्या नीती-उपायांना धिक्कार देऊ लागले.

Verse 14

पापा वयमिहेत्यन्ये ह्यभाग्याश्चेति चापरे । ते भाग्यवंतो दैत्येन्द्रा इति चान्येऽब्रुवन् सुराः

काही देव म्हणाले, “आपण येथे पापी आहोत”; तर काही म्हणाले, “खरेच आपण अभागी आहोत।” इतर देव म्हणाले, “खरे भाग्यवान तर ते दैत्येंद्रच आहेत।”

Verse 15

तस्मिन्नेवांतरे तेषां श्रुत्वा शब्दाननेकशः । कुंभोदरो महातेजा दंडेनाताडयत्सुरान्

त्याच वेळी त्यांच्या अनेक प्रकारच्या आरोळ्या ऐकून महातेजस्वी कुंभोदराने दंडाने देवांवर प्रहार केला.

Verse 16

दुद्रुवुस्ते भयाविष्टा देवा हाहेति वादिनः । अपतन्मुनयश्चान्ये विह्वलत्वं बभूव ह

ते देव भयाने व्याकुळ होऊन “हाय! हाय!” असे आर्तपणे म्हणत पळून गेले. इतर मुनिही कोसळले आणि अत्यंत विह्वल झाले.

Verse 17

इन्द्रस्तु विकलोतीव जानुभ्यामवनीं गतः । अन्ये देवर्षयोतीव विकलाः पतिता भुवि

इंद्र जणू अपंग व अत्यंत दुर्बल झाल्यासारखा गुडघ्यांवर पृथ्वीवर कोसळला. इतर देव व देवर्षीही फारच अशक्त होऊन भूमीवर पडले.

Verse 18

सर्वे मिलित्वा मुनयस्सुराश्च सममाकुलाः । संगता विधिहर्योस्तु समीपं मित्रचेतसोः

मग सर्व मुनि व देव एकत्र येऊन, समान रीतीने व्याकुळ होऊन, परस्पर मैत्रीचित्त असलेल्या ब्रह्मा व विष्णू यांच्या समीप गेले.

Verse 19

अहो विधिबलं चैतन्मुनयः कश्यपादयः । वदंति स्म तदा सर्वे हरि लोकभयापदम्

“अहो! हे तर विधीचे (दैवाचे) प्रबळ बळ आहे.” तेव्हा कश्यपादी सर्व मुनि, लोकांच्या भय-संकटात आश्रय झालेल्या हरिला उद्देशून एकत्र बोलले.

Verse 20

अभाग्यान्न समाप्तं तु कार्यमित्यपरे द्विजाः । कस्माद्विघ्नमिदं जातमित्यन्ये ह्यति विस्मिताः

काही द्विज म्हणाले—“दुर्दैवाने कार्य पूर्ण झाले नाही.” इतर अत्यंत विस्मित होऊन विचारू लागले—“हा विघ्न कुठून उत्पन्न झाला?”

Verse 21

इत्येवं वचनं श्रुत्वा कश्यपाद्युदितं मुने । आश्वासयन्मुनीन्देवान् हरिर्वाक्यमुपाददे

हे मुने, कश्यप आदींनी उच्चारलेले असे वचन ऐकून, मुनी व देवांना धीर देत हरि (विष्णु) तेव्हा बोलू लागला।

Verse 22

विष्णुरुवाच । हे देवा मुनयस्सर्वे मद्वचः शृणुतादरात् । किमर्थं दुःखमापन्ना दुखं तु त्यजताखिलम्

विष्णु म्हणाले—हे देवा आणि सर्व मुनिजन, माझे वचन आदराने ऐका। तुम्ही कशासाठी दुःखात पडलात? हे सर्व दुःख पूर्णपणे सोडा।

Verse 23

महदाराधनं देवा न सुसाध्यं विचार्य्यताम् । महदाराधने पूर्वं भवेद्दुःखमिति श्रुतम् । विज्ञाय दृढतां देवाः प्रसन्नो भवति ध्रुवम्

हे देवा, विचार करा—महान आराधना सहज साध्य नाही. परंपरेत ऐकिवात आहे की अशा महाआराधनेपूर्वी दुःख येते. पण प्रभू तुमची दृढता ओळखला की तो निश्चयच प्रसन्न होतो।

Verse 24

शिवस्सर्वगणायक्षस्सहसा परमेश्वरः । विचार्यतां हृदा सर्वैः कथं वश्यो भवेदिति

सर्व गण-यक्षांसह परमेश्वर शिव अचानक आले आहेत. तुम्ही सर्वांनी हृदयात विचार करा—कोणत्या उपायाने ते वश होतील?

Verse 25

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य्य नमः पश्चादुदाहरेत् । शिवायेति ततः पश्चाच्छुभद्वयमतः परम्

प्रथम प्रणव ‘ॐ’ उच्चारावा, मग ‘नमः’ म्हणावे. त्यानंतर ‘शिवाय’ म्हणून शेवटी दोन शुभ अक्षरे जोडावीत—असा पूर्ण मंत्र होतो.

Verse 26

कुरुद्वयं ततः प्रोक्तं शिवाय च ततः पुनः । नमश्च प्रणवश्चैव मंत्रमेवं सदा बुधाः

त्यानंतर ‘कु-रु’ ही दोन अक्षरे उच्चारली जातात, आणि मग पुन्हा ‘शिवाय’। ‘नमः’ व प्रणव ‘ॐ’ सहित—बुद्धिमान नेहमी मंत्र याच रूपात सांगतात।

Verse 27

अवर्तध्वं पुनर्यूयं यदि शंभुकृते तदा । कोटिमेकं तथा जप्त्वा शिवः कार्यं करिष्यति

जर हे शंभूच्या कार्यासाठीच असेल, तर तुम्ही पुन्हा परत या. मग एक कोटी जप केल्यावर शिवच कार्य सिद्ध करतील।

Verse 28

इत्युक्ते च तदा तेन हरिणा प्रभविष्णुना । तथा देवाः पुनश्चक्रुर्हरस्याराधनं मुने

तेव्हा प्रभविष्णु हरि असे बोलताच, हे मुने, देवांनी पुन्हा हरा (शिव) यांची तशीच आराधना आरंभिली।

Verse 29

संजजाप हरिश्चापि सविधिश्शिवमानसः । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मुनीनां च विशेषतः

तेव्हा हरि (विष्णु) यांनीही विधिपूर्वक, मन शिवमय करून, देवांच्या कार्यसिद्धीसाठी व विशेषतः मुनींच्या कल्याणार्थ जप केला।

Verse 30

मुहुः शिवेति भाषंतो देवा धैर्यसमन्विताः । कोटिसंख्यं तदा कृत्वा स्थितास्ते मुनिसत्तम

हे मुनिश्रेष्ठ, देव धैर्ययुक्त होऊन वारंवार “शिव! शिव!” असे म्हणत राहिले; मग कोटीसंख्येचा समूह करून ते दृढपणे उभे राहिले।

Verse 31

एतस्मिन्नंतरे साक्षाच्छिवः प्रादुरभूत्स्वयम् । यथोक्तेन स्वरूपेण वचनं चेदमब्रवीत्

त्याच क्षणी साक्षात् शिव स्वतः प्रकट झाले. पूर्वी सांगितलेल्या स्वरूपात प्रादुर्भूत होऊन त्यांनी हे वचन उच्चारले.

Verse 32

श्रीशिव उवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्च शुभव्रताः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूत जयेनानेन चेप्सितम्

श्रीशिव म्हणाले— “हे हरे, हे विधाता, हे देवांनो आणि शुभव्रत मुनीहो! मी प्रसन्न आहे. वर मागा; या विजयाने इच्छित फलही प्राप्त करा.”

Verse 33

देवा ऊचुः । यदि प्रसन्नो देवेश जगदीश्वर शंकर । सुरान् विज्ञाय विकलान् हन्यंतां त्रिपुराणि च

देव म्हणाले—हे देवेश, जगदीश्वर शंकर! आपण प्रसन्न असाल तर आम्ही देव असहाय व पीडित झालो आहोत हे जाणून त्रिपुराची तीनही पुरेही नष्ट करा।

Verse 34

रक्षास्मान्परमेशान दीनबंधो कृपाकर । त्वयैव रक्षिता देवास्सदापद्भ्यो मुहुर्मुहुः

हे परमेशान, हे दीनबंधु, हे कृपाकर! आमचे रक्षण करा; कारण वारंवार केवळ तुमच्यामुळेच देव नेहमी आपत्ती व संकटांतून वाचले आहेत।

Verse 35

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तं वचनं तेषां श्रुत्वा सहरिवेधसाम् । विहस्यांतस्तदा ब्रह्मन्महेशः पुनरब्रवीत्

सनत्कुमार म्हणाले—हरि व वेधस (ब्रह्मा) यांसह त्यांचे वचन ऐकून महेश अंतःकरणात हसून, हे ब्राह्मण, पुन्हा बोलू लागले।

Verse 36

महेश उवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्चाखिला वचः । मदीयं शृणुतादृत्य नष्टं मत्वा पुरत्रयम्

महेश म्हणाले— हे हरी, हे विधाता (ब्रह्मा), हे देवांनो व सर्व मुनीहो! त्रिपुर नष्ट झाले असे मानून माझे वचन आदराने ऐका।

Verse 37

रथं च सारथिं दिव्यं कार्मुकं शरमुत्तमम् । पूर्वमंगीकृतं सर्वमुपपादयताचिरम्

त्याने विलंब न करता रथ व दिव्य सारथी, धनुष्य व श्रेष्ठ बाण—पूर्वी मान्य केलेले सर्व—तत्काळ उपलब्ध करून दिले।

Verse 38

हे विष्णो हे विधे त्वं हि त्रिलोकाधिपतिर्ध्रुवम् । सर्वसम्राट्प्रकारं मे कर्तुमर्हसि यत्नतः

हे विष्णो, हे विधे (ब्रह्मा)! तू खरोखर त्रिलोकांचा ध्रुव अधिपती आहेस; म्हणून प्रयत्नपूर्वक माझ्यासाठी सार्वभौम सम्राटपदाची सर्व व्यवस्था कर।

Verse 39

नष्टं पुरत्रयं मत्वा देवसाहाय्यमित्युत । करिष्यथः प्रयत्नेनाधिकृतौ सर्गपालने

त्रिपुर नष्ट झाले असे मानून तुम्ही देवांना नक्कीच सहाय्य कराल; कारण सृष्टीच्या पालन-शासनासाठी तुम्ही नियुक्त आहात, आणि प्रयत्नाने ते सांभाळणे तुमचे कर्तव्य आहे।

Verse 40

अयं मंत्रो महापुण्यो मत्प्रीतिजनकश्शुभः । भुक्तिमुक्तिप्रदस्सर्वकामदश्शैवकावह

हा मंत्र महापुण्य, शुभ आणि माझी प्रीती जागविणारा आहे। तो भोग व मोक्ष देतो, सर्व कामना पूर्ण करतो आणि शैवमार्गात प्रवृत्त करतो।

Verse 41

धन्यो यशस्य आयुष्यः स्वर्गकामार्थिनां नृणाम् । अपवर्गो ह्यकामानां मुक्तानां भुक्तिमुक्तिदः

हे स्वर्ग व लौकिक सिद्धी इच्छिणाऱ्या मनुष्यांसाठी धन्य, यशदायक व आयुवर्धक आहे. आणि निष्कामांसाठी हेच अपवर्गाचा मार्ग; तसेच मुक्तजनांसही—पाशच्छेदक पति-शिवाच्या कृपेने—यथोचित भोग व परम मुक्ती देणारे आहे।

Verse 42

य इमं कीर्तयेन्मंत्रं शुचिर्भूत्वा सदा नरः । शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात्

जो मनुष्य शुद्ध होऊन सदैव या मंत्राचे कीर्तन करतो—किंवा तो ऐकतो, अथवा इतरांना ऐकवतो—तो सर्व कामनांची सिद्धी प्राप्त करतो।

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य शिवस्य परमात्मनः । सर्वे देवा मुदं प्रापुर्हरिर्ब्रह्माधिकं तथा

सनत्कुमार म्हणाले—परमात्मा शिवाचे हे वचन ऐकून सर्व देव अत्यंत आनंदित झाले; तसेच हरि आणि ब्रह्माही।

Verse 44

सर्वदेवमयं दिव्यं रथं परमशोभनम् । रचयामास विश्वार्थे विश्वकर्मा तदाज्ञया

त्या आज्ञेने विश्वकर्म्याने विश्वाच्या कल्याणासाठी सर्वदेवमय, दिव्य व परम शोभायमान असा रथ रचिला।