शिवस्तुतिवर्णनम् (Śiva-stuti-varṇanam) — “Description of Hymns in Praise of Śiva”

Verse 1

व्यास उवाच । तस्मिन् दैत्याधिपे पौरे सभ्रातरि विमोहिते । सनत्कुमार किं वासीत्तदाचक्ष्वाखिलं विभो

व्यास म्हणाला—तो नगराधिप दैत्यराज भाऊसह मोहग्रस्त झाला तेव्हा, हे सनत्कुमार, पुढे काय झाले? हे विभो, सर्व काही सविस्तर सांग।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । त्रिपुरे च तथाभूते दैत्ये त्यक्तशिवार्चने । स्त्रीधर्मे निखिले नष्टे दुराचारे व्यवस्थिते

सनत्कुमार म्हणाले—त्रिपुर अशी अवस्था झाली—दैत्यांनी शिवपूजन सोडले; स्त्रीधर्म सर्वथा नष्ट झाला; आणि ते दुराचारात दृढ झाले—

Verse 3

कृतार्थ इव लक्ष्मीशो देवैस्सार्द्धमुमापतिम् । निवेदितुं तच्चरित्रं कैलासमगमद्धरिः

लक्ष्मीपती हरि (विष्णु) कृतार्थ झाल्यासारखा भाव धरून देवांसह कैलासास गेला, उमापती भगवान् शिवांना त्या सर्व चरित्राचा वृत्तांत निवेदन करण्यासाठी।

Verse 4

तस्योपकंठं स्थित्वाऽसौ देवैस्सह रमापतिः । ततो भूरि स च ब्रह्मा परमेण समाधिना

त्याच्या जवळ उभा राहून रमापती भगवान विष्णु देवांसह तेथेच स्थिर राहिला। मग ब्रह्मदेव परम समाधीत प्रविष्ट होऊन अनेक प्रकारे गाढ चिंतन करू लागला, परमार्थास उद्दिष्ट ठेवून।

Verse 5

मनसा प्राप्य सर्वज्ञं ब्रह्मणा स हरिस्तदा । तुष्टाव वाग्भिरिष्ट्वाभिश्शंकरं पुरुषोत्तमः

तेव्हा पुरुषोत्तम हरि ब्रह्म्यासह मनाने सर्वज्ञ शंकराजवळ जाऊन, प्रिय स्तुती-वचने व वंदनांनी त्यांची स्तुती करू लागला।

Verse 6

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शिवस्तुतिवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखण्डात ‘शिवस्तुति-वर्णन’ नामक सहावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 7

एवं कृत्वा महादेवं दंडवत्प्रणिपत्य ह । जजाप रुद्रमंत्रं च दक्षिणामूर्तिसंभवम्

असे करून त्याने महादेवाला दंडवत् प्रणाम केला आणि दक्षिणामूर्तीपासून प्रकट झालेला रुद्रमंत्र जपला।

Verse 8

जले स्थित्वा सार्द्धकोटिप्रमितं तन्मनाः प्रभुः । संस्मरन् मनसा शंभुं स्वप्रभुं परमेश्वरम्

पाण्यात स्थित राहून दीड कोटी काळापर्यंत तो प्रभू एकाग्र मनाने मनातल्या मनात आपल्या परमेश्वर शंभूचे स्मरण करीत राहिला।

Verse 9

तावद्देवास्तदा सर्वे तन्मनस्का महेश्वरम्

तेव्हा त्या वेळी सर्व देव महेश्वरावर मन एकाग्र करून, केवळ त्याच्यातच तन्मय होऊन स्थिर राहिले।

Verse 10

देवा ऊचुः । नमस्सर्वात्मने तुभ्यं शंकरायार्तिहारिणे । रुद्राय नीलकंठाय चिद्रूपाय प्रचेतसे

देव म्हणाले—हे सर्वात्मन्, तुला नमस्कार; हे शंकर, आर्तिहर, तुला नमस्कार। हे रुद्र, नीलकंठ, चिद्रूप सर्वज्ञ, तुला नमस्कार।

Verse 11

गतिर्नस्सर्वदा त्वं हि सर्वापद्विनिवारकः । त्वमेव सर्वदात्माभिर्वंद्यो देवारिसूदन

तूच सदैव आमची गति व आश्रय आहेस, तूच सर्व आपत्तींचा निवारक आहेस। हे देवशत्रुसूदन, तूच सर्वदा सर्वांकडून वंदनीय आहेस।

Verse 12

त्वमादिस्त्वमनादिश्च स्वानंदश्चाक्षयः प्रभुः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि साक्षात्स्रष्टा जगत्प्रभुः

तूच आदि आणि तूच अनादि; तू स्वानंदस्वरूप, अक्षय प्रभू आहेस। प्रकृती व पुरुष यांचाही साक्षात् स्रष्टा तूच, जगताचा अधिपती तूच आहेस।

Verse 13

त्वमेव जगतां कर्ता भर्ता हर्ता त्वमेव हि । ब्रह्मा विष्णुर्हरो भूत्वा रजस्सत्त्वतमोगुणैः

तूच निश्चयाने जगतांचा कर्ता, भर्ता आणि संहारकर्ता आहेस। रज, सत्त्व, तम या गुणांनी ब्रह्मा, विष्णू व हर होऊन तूच ही विश्वकर्मे करतोस।

Verse 14

तारकोसि जगत्यस्मिन्सर्वेषामधिपोऽव्ययः । वरदो वाङ्मयो वाच्यो वाच्यवाचकवर्जितः

या जगात आपण तारक, सर्वांना पार नेणारे; आपण सर्वांचे अव्यय अधिपती. आपण वरदाता; आपण वाणीस्वरूप. आपण शब्दांनी निर्देश्य सत्य, तरीही वाच्य-वाचक या द्वैतापासून परे आहात.

Verse 15

याच्यो मुक्त्यर्थमीशानो योगिभिर्योगवित्तमैः । हृत्पुंडरीकविवरे योगिनां त्वं हि संस्थितः

मोक्षासाठी योगतत्त्वाचे परम जाणकार योगी, हे ईशान, आपल्यालाच याचना व आवाहन करतात. योग्यांच्या हृदयकमळाच्या गुहेत आपणच विराजमान आहात.

Verse 16

वदंति वेदास्त्वां संतः परब्रह्मस्वरूपिणम् । भवंतं तत्त्वमित्यद्य तेजोराशिं परात्परम्

वेद आणि सिद्ध संत आपल्याला परब्रह्मस्वरूप म्हणतात. आजही ते आपल्यालाच परम तत्त्व—सर्वातीत, दिव्य तेजाचा अतुल्य पुंज—म्हणून घोषित करतात.

Verse 17

परमात्मानमित्याहुररस्मिन् जगति यद्विभो । त्वमेव शर्व सर्वात्मन् त्रिलोकाधिपते भव

हे सर्वव्यापी विभो! या जगतात लोक तुलाच परमात्मा म्हणतात. हे शर्व, हे सर्वात्मन्, हे त्रिलोकेश्वरा—तूच आमचा आश्रय होऊन कृपापूर्वक येथे विराजमान हो.

Verse 18

दृष्टं श्रुतं स्तुतं सर्वं ज्ञायमानं जगद्गुरो । अणोरल्पतरं प्राहुर्महतोपि महत्तरम्

हे जगद्गुरो! जे काही दिसते, ऐकू येते, स्तुतिले जाते व जाणले जाते—ते सर्व तुझ्या अंशमात्र आहे. ऋषी म्हणतात, तू अणूपेक्षाही सूक्ष्म आणि महतापेक्षाही महान आहेस.

Verse 19

सर्वतः पाणिपादांतं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वतश्श्रवणघ्राणं त्वां नमामि च सर्वतः

मी सर्व बाजूंनी तुला नमस्कार करतो—तुझे हात-पाय सर्वत्र पसरलेले, तुझे डोळे-शिर-मुख सर्वत्र; तुझे श्रवण व घ्राणही सर्वव्यापी आहे।

Verse 20

सर्वज्ञं सर्वतो व्यापिन् सर्वेश्वरमनावृतम् । विश्वरूपं विरूपाक्षं त्वां नमामि च सर्वतः

मी सर्व बाजूंनी तुला नमस्कार करतो—तू सर्वज्ञ, सर्वव्यापी, सर्वेश्वर, अनावृत व निरावरण आहेस; हे विरूपाक्ष, तुझे रूपच विश्वरूप आहे।

Verse 21

सर्वेश्वरं भवाध्यक्षं सत्यं शिवमनुत्तमम् । कोटि भास्करसंकाशं त्वां नमामि च सर्वतः

मी सर्व बाजूंनी तुला नमस्कार करतो—हे सर्वेश्वर, भवाचा अध्यक्ष, सत्यस्वरूप, अनुत्तम शिव; तुझी प्रभा कोटी सूर्यांसारखी आहे।

Verse 22

विश्वदेवमनाद्यंतं षट्त्रिंशत्कमनीश्वरम् । प्रवर्तकं च सर्वेषां त्वां नमामि च सर्वतः

हे विश्वदेवा! तू अनादि-अनंत आहेस; छत्तीस तत्त्वसमूह-रूप असूनही तू अनुत्तर ईश्वर आहेस. सर्वांचा प्रवर्तक तूच; मी सर्वतः सर्वथा तुला नमस्कार करतो.

Verse 23

प्रवर्तकं च प्रकृतेस्सर्वस्य प्रपितामहम् । सर्वविग्रहमीशं हि त्वां नमामि च सर्वतः

हे प्रभो! तू प्रकृतीला प्रवृत्त करणारा, सर्व जगाचा आद्य प्रपितामह आहेस. तू सर्वरूपधारी ईश्वर आहेस; म्हणून मी सर्वतः सर्वथा तुला नमस्कार करतो.

Verse 24

एवं वदंति वरदं सर्वावासं स्वयम्भुवम् । श्रुतयः श्रुतिसारज्ञं श्रुतिसारविदश्च ये

श्रुती अशा प्रकारे स्वयंभू प्रभूचे वर्णन करतात—वरद, सर्वत्र वास करणारा, वेदसार जाणणारा; आणि वेदसारविद्याही तसेच म्हणतात.

Verse 25

अदृश्यमस्माभिरनेकभूतं त्वया कृतं यद्भवताथ लोके । त्वामेव देवासुरभूसुराश्च अन्ये च वै स्थावरजंगमाश्च

जे अनेक भूतांत व्यापूनही आम्हांस अदृश्य होते, ते आपण या लोकी प्रकट केले. खरे तर देव, असुर, भूसुर आणि इतर सर्व स्थावर-जंगम प्राणी अखेरीस आपल्यालाच पाहतात व मान्य करतात.

Verse 26

पाह्यनन्यगतीञ्शंभो सुरान्नो देववल्लभ । नष्टप्रायांस्त्रिपुरतो विनिहत्यासुरान्क्षणात्

हे शंभो, ज्यांना दुसरा आधार नाही—हे देवप्रिय—आमच्या देवांचे रक्षण करा. त्रिपुरामुळे आम्ही जवळजवळ नष्ट झालो आहोत; क्षणात असुरांचा संहार करून आम्हाला तारून घ्या.

Verse 27

मायया मोहितास्तेऽद्य भवतः परमेश्वर । विष्णुना प्रोक्तयुक्त्या त उज्झिता धर्मतः प्रभो

हे परमेश्वरा! आज ते तुझ्या मायेमुळे मोहित झाले आहेत. हे प्रभो, विष्णूने सांगितलेल्या युक्तीने ते धर्मापासून पराङ्मुख होऊन सत्पथ सोडून गेले आहेत.

Verse 28

संत्यक्तसर्वधर्मांश्च बोद्धागमसमाश्रिताः । अस्मद्भाग्यवशाज्जाता दैत्यास्ते भक्तवत्सल

सर्व (वैदिक) धर्मांचा त्याग करून आणि बौद्ध-आगमाचा आश्रय घेऊन, आमच्या दुर्दैवामुळेच ते दैत्य जन्मले आहेत—हे भक्तवत्सला।

Verse 29

सदा त्वं कार्यकर्त्ताहि देवानां शरणप्रद । वयं ते शरणापन्ना यथेच्छसि तथा कुरु

तुम्हीच सदैव देवतांचे कार्य सिद्ध करणारे व शरण देणारे आहात। आम्ही तुमच्या शरण आलो आहोत; तुम्हाला जसे योग्य वाटेल तसे करा।

Verse 30

सनत्कुमार उवाच । इति स्तुत्वा महेशानं देवास्तु पुरतः स्थिताः । कृतांजलिपुटा दीना आसन् संनतमूर्तयः

सनत्कुमार म्हणाले—अशी महेशानाची स्तुती करून देव त्यांच्या समोर उभे राहिले। हात जोडून, दीन व व्याकुळ, नतमस्तक होऊन ते स्थिर होते।

Verse 31

स्तुतश्चैवं सुरेन्द्राद्यैर्विष्णोर्जाप्येन चेश्वरः । अगच्छत्तत्र सर्वेशो वृषमारुह्य हर्षितः

इंद्रादि देवांनी अशी स्तुती केल्यावर आणि विष्णूच्या जप-स्तवनानेही पूजित होऊन, सर्वेश्वर ईश्वर हर्षित होऊन वृषभावर आरूढ झाले व त्या स्थानी गेले।

Verse 32

विष्णुमालिंग्य नंदिशादवरुह्य प्रसन्नधीः । ददर्श सुदृशा तत्र नन्दीदत्तकरोऽखिलान्

विष्णूला आलिंगन देऊन आणि नंदीश (नंदी) वरून उतरून, प्रसन्नचित्त त्या सुनेत्राने तेथे नंदीने सहाय्य दिलेले सर्वजण पाहिले।

Verse 33

अथ देवान् समालोक्य कृपादृष्ट्या हरिं हरः । प्राह गंभीरया वाचा प्रसन्नः पार्वतीपतिः

मग पार्वतीपति हराने देवांकडे पाहिले आणि हरि (विष्णू) कडे कृपादृष्टी टाकून, प्रसन्न होऊन गंभीर वाणीने बोलला।

Verse 34

शिव उवाच । ज्ञातं मयेदमधुना देवकार्यं सुरेश्वर । विष्णोर्मायाबलं चैव नारदस्य च धीमतः

शिव म्हणाले—हे सुरेश्वरा! आता मला हे देवकार्य कळले आहे; तसेच विष्णूची मायाशक्ती आणि धीर बुद्धिमान नारदाची मतीही समजली आहे.

Verse 35

तेषामधर्मनिष्ठानां दैत्यानां देवसत्तम । पुरत्रयविनाशं च करिष्येऽहं न संशयः

हे देवसत्तम! जे दैत्य अधर्मनिष्ठ आहेत, त्यांच्या त्रिपुराचा विनाशही मी करीन—यात संशय नाही.

Verse 36

परन्तु ते महादैत्या मद्भक्ता दृढमानसाः । अथ वध्या मयैव स्युर्व्याजत्यक्तवृषोत्तमाः

परंतु ते महादैत्य माझे भक्त आहेत, दृढमनाचे. म्हणून, हे वृषोत्तम, ते माझ्याच हातून वध्य होतील—कारण त्यांनी व्याजाने धर्ममार्ग सोडला आहे.

Verse 37

विष्णुर्हन्यात्परो वाथ यत्त्याजितवृषाः कृताः । दैत्या मद्भक्तिरहितास्सर्वे त्रिपुरवासिनः

विष्णू त्यांना मारो वा अन्य कोणती शक्ती—त्रिपुरातील हे सर्व दैत्य धर्मत्यागी केले गेले आहेत; ते सर्व माझ्या (शिवाच्या) भक्तीपासून पूर्णतः रहित आहेत।

Verse 38

इति शंभोस्तु वचनं श्रुत्वा सर्वे दिवौकसः । विमनस्का बभूवुस्ते हरिश्चापि मुनीश्वर

शंभू (शिव) यांचे वचन ऐकून स्वर्गातील सर्व देव उदास झाले; आणि हे मुनीश्वर, हरि (विष्णू)ही शोकाने भरून गेला।

Verse 39

देवान् विष्णुमुदासीनान् दृष्ट्वा च भवकृद्विधिः । कृतांजलिपुरश्शंभुं ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

देव आणि विष्णूही उदासीन उभे आहेत असे पाहून, जगत्कर्ता विधाता ब्रह्मा हात जोडून शंभूजवळ गेला आणि हे वचन बोलला।

Verse 40

ब्रह्मोवाच । न किंचिद्विद्यते पापं यस्मात्त्वं योगवित्तमः । परमेशः परब्रह्म सदा देवर्षिरक्षकः

ब्रह्मा म्हणाला—हे प्रभो, तुमच्याशी संबंधित कोणतेही पाप नाही; कारण तू योगाचा परम ज्ञाता आहेस। तू परमेश्वर, परब्रह्म आहेस; सदैव देव व ऋषींचा रक्षक आहेस।

Verse 41

तवैव शासनात्ते वै मोहिताः प्रेरको भवान् । त्यक्तस्वधर्मत्वत्पूजाः परवध्यास्तथापि न

खरोखर तुमच्या आज्ञेनेच ते मोहित झाले आहेत; प्रेरक शक्ती तूच आहेस। स्वधर्म त्यागून ते इतरांकडून वधयोग्य झाले आहेत, तरीही ते (वध करण्यास) नाहीत।

Verse 42

अतस्त्वया महादेव सुरर्षिप्राणरक्षक । साधूनां रक्षणार्थाय हंतव्या म्लेच्छजातयः

म्हणून हे महादेवा, देव आणि ऋषींच्या प्राणांचे रक्षक, सज्जनांच्या रक्षणासाठी म्लेच्छ जातींचा नाश केला पाहिजे।

Verse 43

राज्ञस्तस्य न तत्पापं विद्यते धर्मतस्तव । तस्माद्रक्षेद्द्विजान् साधून्कंटकाद्वै विशोधयेत्

त्या राजाला धर्माप्रमाणे वागल्यास कोणतेही पाप लागत नाही। म्हणून त्याने द्विजांचे आणि साधूंचे रक्षण करावे आणि दुष्टांचा नाश करावा।

Verse 44

एवमिच्छेदिहान्यत्र राजा चेद्राज्यमात्मनः । प्रभुत्वं सर्वलोकानां तस्माद्रक्षस्व मा चिरम्

जर राजाला या लोकात स्वतःच्या राज्याचे रक्षण करायचे असेल आणि सर्व लोकांवर प्रभुत्व टिकवायचे असेल, तर उशीर न करता रक्षण करावे।

Verse 45

मुनीन्द्रेशास्तथा यज्ञा वेदाश्शास्त्रादयोखिलाः । प्रजास्ते देवदेवेश ह्ययं विष्णुरपि ध्रुवम्

हे देवदेवेश्वरा, मुनीश्वर, यज्ञ, वेद आणि सर्व शास्त्रे, तसेच ही सर्व प्रजा तुमचीच आहे। खरोखर, हे विष्णू देखील निश्चितपणे तुमच्यावरच अवलंबून आहेत।

Verse 46

देवता सार्वभौमस्त्वं सम्राट्सर्वेश्वरः प्रभो । परिवारस्तवैवैष हर्यादि सकलं जगत्

हे प्रभू, तुम्ही सार्वभौम सम्राट आणि सर्वेश्वर आहात। हरी (विष्णु) पासून हे संपूर्ण जग तुमचेच कुटुंब आहे आणि तुमच्याच प्रभुत्वात आहे।

Verse 47

युवराजो हरिस्तेज ब्रह्माहं ते पुरोहितः । राजकार्यकरः शक्रस्त्वदाज्ञापरि पालकः

हे तेजस्वी हरि! तू युवराज होशील. मी ब्रह्मा तुझा पुरोहित असेन. शक्र (इंद्र) राजकार्य पार पाडील आणि तुझ्या आज्ञांचे निष्ठेने पालन करील।

Verse 48

देवा अन्येपि सर्वेश तव शासनयन्त्रिताः । स्वस्वकार्यकरा नित्यं सत्यं सत्यं न संशयः

हे सर्वेश्वर! इतर देवही तुझ्या शासनयंत्राने नियंत्रित आहेत. ते नित्य आपापली कर्तव्ये करतात—हे सत्य, सत्यच; यात संशय नाही।

Verse 49

सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा शंकरस्सुरपो विधिम्

सनत्कुमार म्हणाले— ब्रह्म्याचे ते वचन ऐकून परमेश्वर शंकर प्रसन्नचित्त होऊन देवाधिप विधाता (ब्रह्मा) यांस प्रत्युत्तर देऊ लागले।

Verse 50

शिव उवाच । हे ब्रह्मन् यद्यहं देवराजस्सम्राट् प्रकीर्त्तितः । तत्प्रकारो न मे कश्चिद्गृह्णीयां यमिह प्रभुः

शिव म्हणाला—हे ब्रह्मन्, मी देवांच्या राजाचाही सम्राट म्हणून कीर्तित असलो, तरी येथे तसे प्रभुत्व मी स्वीकारत नाही; या विषयात मी शासकासारखे राज्याधिकार घेत नाही।

Verse 51

रथो नास्ति महादिव्यस्तादृक् सारथिना सह । धनुर्बाणादिकं चापि संग्रामे जयकारकम्

असा कोणताही परम दिव्य रथ नाही, तसा सारथीही नाही; आणि धनुष्य-बाण इत्यादीही असे नाहीत की संग्रामात निश्चयाने विजय देतात।

Verse 52

यमास्थाय धनुर्बाणान् गृहीत्वा योज्य व मनः । निहनिष्याम्यहं दैत्यान् प्रबलानपि संगरे

यमाचा आश्रय घेऊन, धनुष्य-बाण धारण करून आणि मन एकाग्र करून, मी युद्धात शक्तिशाली दैत्यांचाही संहार करीन.

Verse 53

सनत्कुमार उवाच । अद्य सब्रह्मका देवास्सेन्द्रोपेन्द्राः प्रहर्षिताः । श्रुत्वा प्रभोस्तदा वाक्यं नत्वा प्रोचुर्महेश्वरम्

सनत्कुमार म्हणाले: आज ब्रह्मा, इंद्र आणि उपेंद्र यांच्यासह सर्व देव अत्यंत हर्षित झाले. प्रभूंचे ते वचन ऐकून त्यांनी नमस्कार केला आणि महेश्वरांना विनंती केली.

Verse 54

देवा ऊचुः वयं भवाम देवेश तत्प्रकारा महेश्वर । रथादिका तव स्वा मिन्संनद्धास्संगराय हि

देव म्हणाले—हे देवेश, हे महेश्वर! आम्ही तुझ्या आज्ञेप्रमाणेच तत्पर आहोत. हे स्वामी, आमचे रथ इत्यादी सर्व युद्धसामग्रीसह रणासाठी पूर्ण सज्ज आहे.

Verse 55

इत्युक्त्वा संहतास्सर्वे शिवेच्छामधिगम्य ह । पृथगूचुः प्रसन्नास्ते कृताञ्जलिपुटास्सुराः

असे बोलून सर्व देव एकत्र झाले; शिवाची इच्छा जाणून प्रसन्न होऊन, हात जोडून, ते एकेक करून त्यांना म्हणू लागले.