विदलोत्पलदैत्ययोरुत्पत्तिः देवपराजयः ब्रह्मोपदेशः नारदप्रेषणम् (Vidalotpala Daityas, Defeat of the Devas, Brahmā’s Counsel, and Nārada’s Mission)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास सुसंप्रीत्या चरितं परमेशितुः । यथावधीत्स्वप्रियया दैत्यमुद्दिश्य संज्ञया

सनत्कुमार म्हणाले—हे व्यास, अत्यंत प्रीतीने परमेश्वराचे चरित्र ऐक; त्यांनी आपल्या प्रियेला संकेत देऊन दैत्याला दाखवून त्याचा वध कसा केला ते।

Verse 2

आस्तां पुरा महादैत्यो विदलोत्पलसंज्ञकौ । अपुंवध्यौ महावीरौ सुदृप्तौ वरतो विधेः

पूर्वी विदल व उत्पल नावाचे दोन महादैत्य होते—महावीर, अत्यंत गर्विष्ठ. विधाता (ब्रह्मा) यांच्या वराने ते पुरुषांकडून अवध्य ठरले.

Verse 3

तृणीकृतत्रिजगती पुरुषाभ्यां स्वदोर्ब लात् । ताभ्यां सर्वे सुरा ब्रह्मन् दैत्याभ्यां निर्जिता रणे

स्वतःच्या भुजबलाच्या प्रभावाने त्या दोन दैत्यांनी त्रैलोक्य तृणासारखे तुच्छ केले. हे ब्रह्मन्, रणांगणात त्यांच्याच हातून सर्व देव पराजित झाले.

Verse 4

ताभ्यां पराजिता देवा विधेस्ते शरणं गताः । नत्वा तं विधिवत्सर्वे कथयामासुरादरात

त्या दोघांकडून पराजित झालेले देव विधाता ब्रह्म्याच्या शरण गेले. विधिपूर्वक त्यांना नमस्कार करून सर्वांनी आदराने सर्व वृत्तांत सांगितला.

Verse 5

इति ब्रह्मा ह्यवोचत्तान् देव्या वध्यौ च तौ ध्रुवम् । धैर्य्यं कुरुत संस्मृत्य सशिवं शिवमादरात्

तेव्हा ब्रह्मा त्यांना म्हणाले—ते दोघे निश्चयच देवीकडून वधास पात्र आहेत. म्हणून धैर्य धरा आणि आदराने शक्तिसह शिवाचे स्मरण करा.

Verse 6

भक्तवत्सलनामासौ सशिवश्शंकरश्शिवः । शं करिष्यत्यदीर्घेण कालेन परमेश्वरः

शक्तिसह तोच शिव—मंगलमय शंकर—‘भक्तवत्सल’ या नावाने प्रसिद्ध परमेश्वर आहे. तो अल्पकाळातच कल्याण व शांती करील.

Verse 7

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तांस्ततो ब्रह्मा तूष्णीमासीच्छिवं स्मरन् । तेपि देवा मुदं प्राप्य स्वंस्वं धाम ययुस्तदा

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून ब्रह्मा शिवाचे स्मरण करीत मौन झाले. ते देवही आनंद पावून तेव्हा आपापल्या धामास गेले.

Verse 8

अथ नारददेवर्षिश्शिवप्रेरणया तदा । गत्वा तदीयभवनं शिवासौंदर्यमाजगौ

तेव्हा शिवाच्या प्रेरणेने देवर्षी नारद त्या वेळी तिच्या भवनात गेले आणि शिवा (पार्वती)चे सौंदर्य व मंगलमय तेज पाहिले।

Verse 9

श्रुत्वा तद्वचनं दैत्यावास्तां मायाविमोहितौ । देवीं परिजिहीर्षू तौ विषमेषु प्रपीडितौ

ते वचन ऐकून ते दोन्ही दैत्य तेथेच मायेमुळे मोहित होऊन थांबले. देवीला पळवून नेण्याच्या इच्छेने ते कठीण संकटांनी पीडित झाले।

Verse 10

विचारयामासतुस्तौ कदा कुत्र शिवा च सा । भविष्यति विधेः प्राप्तोदयान्नाविति सर्वदा

ते दोघे वारंवार विचार करू लागले—“ती शिवा कधी, कुठे प्रकट होईल? की विधीचा उदय अजून न झाल्याने ती कधीच प्रकट होणार नाही?”

Verse 11

एकस्मिन्समये शंभुर्विजहार सुलीलया । कौतुकेनैव चिक्रीडे शिवा कन्दुकलीलया

एकदा शंभू अतिशय मनोहर लीलांनी विहार करू लागले. केवळ आनंदासाठी शिवाही त्यांच्या संग कंदुक (चेंडू) खेळात रमली।

Verse 12

सखीभिस्सह सुप्रीत्या कौतुकाच्छिवसन्निधौ

सख्यांसह, अतिशय प्रीतीने व आनंदमय कौतुकाने, ती भगवान् शिवांच्या सान्निध्यात आली।

Verse 13

उदंचंत्यंचदंगानां लाघवं परितन्वती । निश्वासामोदमुदितभ्रमराकुलितेक्षणा

ती लाघवाने चपळपणे हालली; तिचे अवयव झपाट्याने लयीत वर-खाली होत होते; आणि श्वासाच्या सुगंधाने मत्त, आनंदित भ्रमरांनी वेढल्यासारखी तिची दृष्टी चंचल झाली।

Verse 14

भ्रश्यद्धम्मिल्लसन्माल्यस्वपुरीकृतभूमिका । स्विद्यत्कपोलपत्रालीस्रवदंबुकणोज्ज्वला

तिची वेणी व फुलमाळा सटकून पडली, त्यामुळे ती विस्कटल्यासारखी दिसली; आणि कपाळ-गालांवर घामाचे थेंब झरझर वाहून उजळ कांतिने चमकू लागले।

Verse 15

स्फुटच्चोलांशुकपथतिर्यदंगप्रभावृता । उल्लसत्कंदुकास्फालातिश्रोणितकराम्बुजा

तिच्या अंगांवर वस्त्राची स्पष्ट तिरपी रेषा जणू अंशतः आवरण झाली; आणि कंदुक-खेळाच्या उड्या-उछाळीत तिचे कमलासारखे नितंब व कर उल्लसित होऊन उजळले।

Verse 16

कंदुकानुगसद्दृष्टिनर्तितभ्रूलतांचला । मृडानी किल खेलंती ददृशे जगदम्बिका

तिची स्थिर दृष्टी कंदुकामागे लागली होती आणि भुवयांच्या वेलीसारख्या रेषा खेळात नाचत होत्या; अशा रीतीने जगदंबिका मृडानी—रुद्रांची कल्याणमयी अर्धांगिनी—क्रीडा करताना दिसली।

Verse 17

अंतरिक्षचराभ्यां च दितिजाभ्यां कटा क्षिता । क्रोडीकृताभ्यामिव वै समुपस्थितमृत्युना

आकाशात संचार करणाऱ्या त्या दोन दितिजांनी पृथ्वीवर प्रहार करून तिला चिरडले; जणू मृत्यूच समोर येऊन जगाला आपल्या कुशीत बांधून धरतो आहे।

Verse 18

विदलोत्पलसंज्ञाभ्यां दृप्ताभ्यां वरतो विधेः । तृणीकृतत्रिजगती पुरुषाभ्यां स्वदोर्बलात्

विधात्याकडून (ब्रह्म्याकडून) वर मिळालेल्या, विदल व उत्पल नावाच्या त्या दोन गर्विष्ठ वीरांनी आपल्या भुजबलाने त्रिलोकीला तृणासमान मानले।

Verse 19

देवीं तां संजिहीर्षंतौ विषमेषु प्रपीडितौ । दिव उत्तेरतुः क्षिप्रं मायां स्वीकृत्य शांबरीम्

त्या देवीला हरण करण्याच्या इच्छेने, संकटमय अवस्थेत पीडित झालेले ते दोघे त्वरेने आकाशात उडाले आणि शांबरी—शिवसम्बन्धी माया—स्वीकारली।

Verse 20

धृत्वा पारिषदीं मायामायातावंबिकांतिकम् । तावत्यंतं सुदुर्वृत्तावतिचंचलमानसौ

मायेने पार्षदासारखा छद्मवेष धारण करून ते दोघे अंबिकेजवळ आले. तोपर्यंत ते अत्यंत दुष्ट होते आणि त्यांची मने फारच चंचल व अस्थिर होती.

Verse 21

अथ दुष्टनिहंत्रा वै सावज्ञेन हरेण तौ । विज्ञातौ च क्षणादास्तां चांचल्याल्लोचनोद्भवात्

मग दुष्टांचा नाश करणारे ते दोघे हरिने किंचित् अवज्ञेने पाहिले. त्याच्या नेत्रांच्या हालचालीतून त्यांच्या चंचलतेचा भेद उघड होताच क्षणातच ते त्याला ओळखू आले.

Verse 22

कटाक्षिताथ देवेन दुर्गा दुर्गतिघातिनी । दैत्याविमामिति गणौ नेति सर्वस्वरूपिणा

तेव्हा दुर्गतिनाशिनी दुर्गेकडे देवांनी कटाक्ष केला. गण म्हणाले—“दैत्य पराभूत झाले!” पण सर्वस्वरूपी प्रभू म्हणाले—“नाही.”

Verse 23

अथ सा नेत्रसंज्ञां स्वस्वामिनस्तां बुबोध ह । महाकौतुकिनस्तात शंकरस्य परेशितुः

तेव्हा तिने आपल्या स्वामी, परमेश्वर शंकर यांच्या नेत्रांनी दिलेला तो संकेत ओळखला; हे प्रिय, ते महान उत्साहाने भरलेले होते।

Verse 24

ततो विज्ञाय संज्ञां तां सर्वज्ञार्द्धशरीरिणी । तेनैव कंदुकेनाथ युगपन्निर्जघान तौ

मग सर्वज्ञा देवी—जी प्रभूची अर्धांगिनी आहे—तो संकेत जाणून, हे नाथ, त्याच कंदुक-शस्त्राने त्या दोघांना एकाच वेळी पाडून टाकले।

Verse 25

महाबलौ महादेव्या कंदुकेन समाहतौ । परिभ्रम्य परिभ्रम्य तौ दुष्टौ विनिपेततुः

महादेवीच्या कंदुक-प्रहाराने आहत झालेले ते दोन महाबळवान दुष्ट वारंवार फिरत फिरत शेवटी जमिनीवर कोसळले।

Verse 26

वृन्तादिव फले पक्वे तालेनानिललोलिते । दंभोलिना परिहते शृंगे इव महागिरेः

जसा वाऱ्याने डोलणाऱ्या ताडावरून देठ सुटताच पिकलेले फळ पडते, आणि जसा वज्राघाताने महागिरीचे शिखर तुटून पडते—तसा तो प्रचंड वेगाने खाली कोसळला।

Verse 27

तौ निपात्य महादैत्यावकार्यकरणोद्यतौ । ततः परिणतिं यातो लिंगरूपेण कंदुकः

अधर्मकर्मास उद्यत अशा त्या दोन महादैत्यांना पाडून, मग कंदुकाचा परिवर्तन होऊन तो शंकराच्या शिवलिंगरूपात स्थित झाला.

Verse 28

कंदुकेश्वरसंज्ञां च तल्लिंगमभवत्तदा । ज्येष्ठेश्वरसमीपे तु सर्वदुष्टनिवारणम्

त्या वेळी ते लिंग ‘कंदुकेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. ज्येष्ठेश्वराच्या समीप स्थित होऊन, शिवाच्या सगुण प्रकट्याने ते सर्व दुष्टता निवारण करणारे व रक्षण देणारे ठरले.

Verse 29

एतस्मिन्नेव समये हरिब्रह्मादयस्सुराः । शिवाविर्भावमाज्ञाय ऋषयश्च समाययुः

त्याच क्षणी विष्णु, ब्रह्मा इत्यादी देव तसेच ऋषिगण—शिवाच्या अविर्भावाची वार्ता जाणून—एकत्र येऊन उपस्थित झाले.

Verse 30

अथ सर्वे सुराश्शम्भोर्वरान्प्राप्य तदाज्ञया । स्वधामानि ययुः प्रीतास्तथा काशीनिवासिनः

मग सर्व देव शंभूकडून वर प्राप्त करून आणि त्यांच्या आज्ञेने प्रसन्न होऊन आपापल्या धामांना गेले; तसेच काशीचे निवासीही आनंदित होऊन परतले.

Verse 31

सांबिकं शंकरं दृष्ट्वा कृतांजलिपुटाश्च ते । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या वाग्भिरिष्टाभिरादरात्

अंबिकेसह शंकरांना पाहून त्यांनी हात जोडले. प्रणाम करून त्यांनी भक्तीने, आदरपूर्वक, प्रिय व योग्य वचनांनी स्तुती केली.

Verse 32

सांबिकोऽपि शिवो व्यास क्रीडित्वा सुविहारवित् । जगाम स्वालयं प्रीतस्सगणो भक्तवत्सलः

हे व्यास, अंबिकेसह शिव क्रीडा करून व सुखाने विहार करून, प्रसन्न होऊन गणांसह आपल्या धामास गेले; कारण ते भक्तवत्सल आहेत।

Verse 33

कंदुकेश्वरलिंगं च काश्यां दुष्टनिबर्हणम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं सर्वकामदं सर्वदा सताम्

काशीत कंदुकेश्वर लिंग आहे, जो दुष्टांचा नाश करणारा आहे। ते भुक्ती-मुक्ती देणारे व सत्पुरुषांना सदैव सर्व कामना पूर्ण करणारे आहे।

Verse 34

इदमाख्यानमतुलं शृणुयाद्यो मुदान्वितः । श्रावयेद्वा पठेद्यश्च तस्य दुःखभयं कुतः

जो आनंदाने हे अतुल आख्यान ऐकतो, किंवा ऐकवतो, अथवा वाचतो—त्याला दुःखाचे भय कसे राहील?

Verse 35

इह सर्वसुखं भुक्त्वा नानाविधमनुत्तमम् । परत्र लभते दिव्यां गतिं वै देवदुर्लभाम्

या लोकी नानाविध अनुपम सुखांचा उपभोग करून, तो परलोकी देवांनाही दुर्लभ अशी दिव्य गती प्राप्त करतो।

Verse 36

इति तं वर्णितं तात चरितं परमाद्भुतम् । शिवयोर्भक्तवात्सल्यसूचकं शिवदं सताम्

अशा रीतीने, हे तात, ते परम अद्भुत चरित्र वर्णिले गेले—जे शिवांचे भक्तांवरील वात्सल्य दर्शविते आणि सत्पुरुषांना शिवकृपा व मंगल प्रदान करते।

Verse 37

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वामंत्र्य तं व्यासं तन्नुतो मद्वरात्मजः । ययौ विहायसा काशीं चरितं शशिमौलिनः

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून त्या व्यासाशी मंत्रणा करून, त्यांच्याकडून स्तुत झालेला माझा श्रेष्ठ पुत्र आकाशमार्गे काशीला गेला—जी शशिमौलि भगवान् शिवांच्या दिव्य चरित्राने पावन आहे.

Verse 38

युद्धखंडमिदं प्रोक्तं मया ते मुनिसत्तम । रौद्रीयसंहितामध्ये सर्वकामफलप्रदम्

हे मुनिश्रेष्ठा, मी तुला हा युद्धखंड सांगितला. रौद्रीयसंहितेमध्ये तो सर्व काम्य फळे देणारा असे म्हटले आहे.

Verse 39

इयं हि संहिता रौद्री सम्पूर्णा वर्णिता मया । सदाशिवप्रियतरा भुक्तिमुक्तिफलप्रदा

ही रौद्री संहिता मी पूर्णपणे वर्णिली आहे। ती सदाशिवास अत्यंत प्रिय असून भोग व मोक्ष—दोन्ही फळे देणारी आहे।

Verse 40

इमां यश्च पठेन्नित्यं शत्रुबाधानिवारिकाम् । सर्वान्कामानवाप्नोति ततो मुक्तिं लभेत ना

जो या शत्रुजन्य बाधा दूर करणाऱ्या स्तोत्राचा नित्य पाठ करतो, तो सर्व इच्छा प्राप्त करतो; पण केवळ यामुळेच त्याला मोक्ष मिळत नाही।

Verse 41

सूत उवाच । इति ब्रह्मसुतश्श्रुत्वा पित्रा शिवयशः परम् । शतनामाप्य शंभोश्च कृतार्थोऽभूच्छिवानुगः

सूत म्हणाले—पित्याकडून शिवाची परम महिमा आणि शंभूची शतनामे ऐकून ब्रह्मपुत्र कृतार्थ झाला; कारण तो शिवाचा अनुगामी भक्त झाला।

Verse 42

ब्रह्मनारदसम्वादः सम्पूर्णः कथितो मया । शिवस्सर्वप्रधानो हि किं भूयश्श्रोतुमिच्छसि

ब्रह्मा व नारद यांचा संवाद मी पूर्णपणे सांगितला आहे। खरोखर शिव हे सर्वप्रधान, परम प्रभू आहेत; आता तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?

Verse 59

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे विदलोत्पलदैत्यवधवर्णनं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पाचव्या युद्धखंडात ‘विदलोत्पल दैत्यवधवर्णन’ नावाचा एकोणसाठावा अध्याय समाप्त झाला।