शुक्रनिग्रहः — The Seizure/Neutralization of Śukra (Kāvya) and the Daityas’ Despondency
या अध्यायात व्यास सनत्कुमारांना विचारतात—रुद्राने काव्य/शुक्राचार्याचा निग्रह (जणू गिळून टाकणे) केल्यानंतर दैत्यांची अवस्था काय झाली. सनत्कुमार उपमांच्या मालिकेतून त्यांचा मनोभंग सांगतात—हात नसलेल्या हत्तीप्रमाणे, शिंग नसलेल्या बैलाप्रमाणे, मस्तक नसलेल्या सभेसारखे, अध्ययन नसलेल्या ब्राह्मणासारखे, आणि शक्तिहीन यज्ञकर्मासारखे; कारण शुक्रच त्यांच्या यशाचा मुख्य आधार होता. नंदीने शुक्राला दूर केल्याने युद्धासाठी उत्सुक असलेले दैत्य निराश झाले. त्यांची खचलेली वृत्ती पाहून अंधक त्यांना संबोधतो—ही नंदीची कपटनीती असून भृगुवंशी गुरू हरपल्याने त्यांचे धैर्य, शौर्य, गती, कीर्ती, सत्त्व, तेज आणि पराक्रम एकदम क्षीण झाले. हा प्रसंग दैत्यांची रणनीतिक दुर्बलता व गुरू-दैवी अनुमतीवरील अवलंबित्व स्पष्ट करतो.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । शुक्रे निगीर्णे रुद्रेण किमकार्षुश्च दानवाः । अंधकेशा महावीरा वद तत्त्वं महामुने
व्यास म्हणाले—हे महामुने! रुद्राने शुक्राला गिळून टाकल्यावर दानवांनी काय केले? ते अंधकेश महावीर—त्याचे तत्त्व मला सांगा.
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । काव्ये निगीर्णे गिरिजेश्वरेण दैत्या जयाशारहिता बभूवुः । हस्तैर्विमुक्ता इव वारणेन्द्राः शृंगैर्विहीना इव गोवृषाश्च
सनत्कुमार म्हणाले—गिरिजेश्वर शिवांनी काव्य (शुक्राचार्य) यांना गिळून टाकताच दैत्यांची विजयाची आशा नष्ट झाली। ते जणू सोंड हरवलेले गजराज आणि जणू शिंगविहीन गाय-बैल झाले।
Verse 3
शिरो विहीना इव देवसंघा द्विजा यथा चाध्ययनेन हीनाः । निरुद्यमास्सत्त्वगणा यथा वै यथोद्यमा भाग्यविवर्जिताश्च
देवांचा समुदाय जणू शिरोहीन झाला; जसे द्विज वेदाध्ययनाविना, जसे सत्त्वगुणी जीव उद्यमाविना, आणि जसे प्रयत्न करूनही भाग्यहीन—तसे ते शक्तिहीन व निरुत्साही उभे राहिले.
Verse 4
पत्या विहीनाश्च यथैव योषा यथा विपक्षाः खलु मार्गणौघाः । आयूंषि हीनानि यथैव पुण्यैर्व्रतैर्विहीनानि यथा श्रुतानि
जशी पतीविना स्त्री निराधार होते, आणि जसा प्रतिपक्ष नसता बाणांचा वर्षाव व्यर्थ ठरतो; तशी पुण्यकर्मांशिवाय आयुष्य कमी होते, आणि व्रत-नियमांशिवाय श्रुतीचे अध्ययनही निष्फळ ठरते.
Verse 6
नन्दिना चा हृते शुक्रे गिलिते च विषादिना । विषादमगमन्दैत्या यतमानरणोत्सवाः
नंदीने त्यांचे तेज-वीर्य (शुक्र) हिरावून घेतले आणि विषादीने ते गिळून टाकले; तरीही रणोत्सवासाठी आटोकाट प्रयत्न करणारे ते दैत्य गाढ विषादात बुडाले.
Verse 7
तान् वीक्ष्य विगतोत्साहानंधकः प्रत्यभाषत । दैत्यांस्तुहुंडाहुंडदीन्महाधीरपराक्रमः
उत्साह हरपलेल्या त्या दैत्यांना पाहून, महाधीर व पराक्रमी अंधकाने पुन्हा त्यांना संबोधिले—हुंडा व अहुंडा इत्यादी दानवांना उद्देशून।
Verse 8
अंधक उवाच । कविं विक्रम्य नयता नन्दिना वंचिता वयम् । तनूर्विना कृताः प्राणास्सर्वेषामद्य नो ननु
अंधक म्हणाला—नंदिनाने कविला पराभूत करून नेले आणि आम्हांला फसविले. आज खरोखरच आमच्या सर्वांच्या प्राणांना जणू देहाविना, आधाराविना केले आहे।
Verse 9
धैर्यं वीर्यं गतिः कीर्तिस्सत्त्वं तेजः पराक्रमः । युगपन्नो हृतं सर्वमेकस्मिन् भार्गवे हृते
त्या एकाच भार्गवाच्या पतनाने, आमचे धैर्य, वीर्य, गती, कीर्ती, सत्त्व, तेज आणि पराक्रम—हे सर्व एकाच वेळी हरपले आहे.
Verse 10
धिगस्मान् कुलपूज्यो यैरेकोपि कुलसत्तमः । गुरुस्सर्वसमर्थश्च त्राता त्रातो न चापदि
धिक्कार असो आम्हांवर! आमच्या कुळात एक तरी कुळश्रेष्ठ, पूज्य ज्येष्ठ—सर्वसमर्थ गुरु व रक्षक—असताना देखील, आपत्तीत आम्ही रक्षित झालो नाही.
Verse 11
तद्यूयमविलंब्येह युध्यध्वमरिभिस्सह । वीरैस्तैः प्रमथैवीराः स्मृत्वा गुरुपदांबुजम्
म्हणून हे वीरांनो, येथे विलंब न करता शत्रूंशी युद्ध करा; त्या पराक्रमी प्रमथवीरांसह लढा. गुरुपदकमलाचे स्मरण करून, हे धैर्यवानांनो, रणात प्रवृत्त व्हा.
Verse 12
गुरोः काव्यस्य सुखदौ स्मृत्वा चरणपंकजौ । सूदयिष्याम्यहं सर्वान् प्रमथान् सह नन्दिना
गुरु काव्यांच्या सुखदायी चरणकमलांचे स्मरण करून, मी नंदीसमवेत सर्व प्रमथांचा संहार करीन।
Verse 13
अद्यैतान् विवशान् हत्वा सहदेवैस्सवासवैः । भार्गवं मोचयिष्यामि जीवं योगीव कर्मतः
आज या विवशांना देव व इंद्रासह ठार करून, मी भार्गवाला कर्मबंधनातून मुक्त करीन—जसा योगी कर्मनिग्रहाने जीवाला सोडवितो।
Verse 14
स चापि योगी योगेन यदि नाम स्वयं प्रभुः । शरीरात्तस्य निर्गच्छेदस्माकं शेषपालिता
आणि जर तो—सिद्ध योगी, स्वयं प्रभु—योगबलाने देहत्याग करील, तर आमच्यात जे उरतील ते रक्षित व पालित राहोत.
Verse 15
सनत्कुमार उवाच । इत्यन्धकवचः श्रुत्वा दानवा मेघनिस्स्वनाः । प्रमथान् निर्दयाः प्राहुर्मर्तव्ये कृतनिश्चयाः
सनत्कुमार म्हणाले—अंधकाचे हे वचन ऐकून, मेघगर्जनेसारखा नाद करणाऱ्या दानवांनी निर्दयपणे प्रमथांना सांगितले; ते त्यांना मारण्याचा निश्चय करूनच होते.
Verse 16
सत्यायुषि न नो जातु शक्तास्स्युः प्रमथा बलात् । असत्यायुपि किं गत्वा त्यक्त्वा स्वामिनमाहवे
जोपर्यंत सत्याचे आयुष्य टिकून आहे, तोपर्यंत प्रमथ बळाने आम्हाला कधीही जिंकू शकणार नाहीत. पण जर सत्याचे आयुष्यच असत्य ठरले, तर तेथे जाऊन रणात स्वामीला सोडून देण्यात काय लाभ?
Verse 17
ये स्वामिनं विहायातो बहुमानधना जनाः । यांति ते यांति नियतमंधतामिस्रमालयम्
जे लोक स्वामीला सोडून मान-धनाच्या गर्वाने त्याच्यापासून विमुख होतात, ते निश्चयच अंधतामिस्र (घोर अंधार) लोकास जातात।
Verse 18
अयशस्तमसा ख्यातिं मलिनीकृत्य भूरिशः । इहामुत्रापि सुखिनो न स्युर्भग्ना रणाजिरे
हे महाबलवान! रणांगणात पराभूत होऊन पळालेले लोक अपयशाच्या अंधाराने आपली कीर्ती फारच मलिन करतात; म्हणून ते ना इहलोकी सुखी होतात, ना परलोकी।
Verse 19
किं दानै किं तपोभिश्च किं तीर्थपरिमज्जनैः । धारातीर्थे यदि स्नानं पुनर्भवमलापहे
दानांनी काय, तपांनी काय, आणि तीर्थांत वारंवार स्नानांनी काय? जर पुनर्भवाचा मल हरिणाऱ्या धारातीर्थात स्नान झाले तर।
Verse 20
संप्रथार्येति तद्वाक्यं दैत्यास्ते दनुजास्तथा । ममंथुः प्रमथानाजौ रणभेरीं निनाद्य च
“संप्रथार्यत—रचना करून पुढे सरका!” असे वचन ऐकून ते दैत्य व दनुज रणांगणात प्रमथांना चिरडावयास धावले आणि रणभेरीचा निनाद पुन्हा पुन्हा केला।
Verse 21
तत्र बाणासिवज्रौघैः कठिनैश्च शिलामयैः । भुशुण्डिभिंदिपालैश्च शक्ति भल्लपरश्वधैः
तेथे रणांगणावर बाण, तलवार व वज्रसदृश शस्त्रांचे ओघ वाहू लागले; कठीण शिलामय प्रक्षेपास्त्रे, भुशुण्डी-भिंदिपाल तसेच शक्ति, भल्ल व परशु यांचा मारा झाला।
Verse 22
खट्वांगैः पट्टिशैश्शूलैर्लकुटैर्मुसलैरलम् । परस्परमभिघ्नंतः प्रचक्रुः कदनं महत्
खट्वांग, पट्टिश, शूल, लकुट व मुसळ यांनी ते परस्परांवर वारंवार घाव घालू लागले आणि अशा रीतीने महान् भयंकर कदन घडविले।
Verse 23
कार्मुकाणां विकृष्टानां पततां च पतत्त्रिणाम् । भिंदिपालभुशुंडीनां क्ष्वेडितानां रवोऽभवत्
धनुष्ये ताणली गेली आणि बाण आकाशात झेपावले तेव्हा तेथे गर्जनेसारखा कोलाहल झाला; तसेच भिंदिपाल व भुशुण्डी फेकल्याने घरघर व टकरावाचा नाद उठला।
Verse 24
रणतूर्य्यनिनादैश्च गजानां बहुबृंहितैः । हेषारवैर्हयानां च महान्कोलाहलोऽभवत्
रणतुर्यांच्या निनादाने, हत्तींच्या वारंवार गर्जनेने आणि घोड्यांच्या मोठ्या हेषारवाने रणभूमीवर प्रचंड कोलाहल झाला.
Verse 25
अस्तिस्वनैरवापूरि द्यावाभूम्योर्यदंतरम् । अभीरूणां च भीरूणां महारोमोद्गमोऽभवत्
अस्त्रांच्या घनघोर स्वनाने आकाश व पृथ्वी यांतील अवकाश भरून गेला; आणि निर्भय व भित्रे—दोघांच्याही अंगावर मोठा रोमांच उभा राहिला.
Verse 26
गजवाजिमहारावस्फुटशब्दग्रहाणि च । भग्नध्वजपताकानि क्षीणप्रहरणानि च
हत्ती-घोड्यांचे प्रचंड व स्पष्ट गर्जन ऐकू येत होते; ध्वज-पताका भग्न पडल्या होत्या आणि शस्त्रेही क्षीण होऊन संपली होती.
Verse 27
रुधिरोद्गारचित्राणि व्यश्वहस्तिरथानि च । पिपासितानि सैन्यानि मुमूर्च्छुरुभयत्र वै
दोन्ही बाजूंनी रणभूमी रक्त-विकाराच्या भयानक दृश्यांनी भरून गेली—घोडे, हत्ती व रथ उद्ध्वस्त होऊन पडले; तहानेने व्याकुळ झालेली सैन्ये तिथेच मूर्च्छित होऊ लागली।
Verse 28
अथ ते प्रमथा वीरा नंदिप्रभृतयस्तदा । बलेन जघ्नुरसुरान्सर्वान्प्रापुर्जयं मुने
तेव्हा नंदी आदी वीर प्रमथांनी आपल्या पराक्रमबळाने सर्व असुरांना परास्त केले आणि, हे मुने, विजय प्राप्त केला।
Verse 29
दृष्ट्वा सैन्यं च प्रमथेर्भज्यमानमितस्ततः । दुद्राव रथमास्थाय स्वयमेवांधको गणान्
प्रमथांनी आपले सैन्य इकडे-तिकडे फोडले जात आहे असे पाहून, अंधक स्वतः रथावर आरूढ होऊन गणांवर धावून गेला.
Verse 30
शरावारप्रयुक्तैस्तैर्वज्रपातैर्नगा इव । प्रमथा नेशिरे चास्त्रैर्निस्तोया इव तोयदाः
बाणवृष्टीतून सोडलेल्या त्या वज्रसमान प्रहारांनी, जणू पर्वतांवर वीज कोसळावी तसे; प्रमथांना अस्त्रांचा मारा सहन झाला नाही—जसे पाण्याविना मेघ.
Verse 31
यांतमायांतमालोक्य दूरस्थं निकटस्थितम् । प्रत्येकं रोमसंख्याभिर्विव्याधेषुभिरन्धकः
तो कधी पुढे येत, कधी मागे जात, कधी दूर तर कधी जवळ असे पाहून, अंधकाने अंगावरील रोमांइतक्या असंख्य बाणांनी, प्रत्येकाला वेगळे लक्ष्य करून, त्याला भेदले.
Verse 32
दृष्ट्वा सैन्यं भज्यमानमंधकेन बलीयसा । स्कंदो विनायको नंदी सोमनंद्यादयः परे
पराक्रमी अंधकाने सैन्याचा भंग होताना पाहून स्कंद, विनायक (गणेश), नंदी तसेच सोमनंदी इत्यादी इतरही त्याला रोखण्यासाठी पुढे सरसावले।
Verse 33
प्रमथा प्रबला वीराश्शंकरस्य गणा निजाः । चुक्रुधुस्समरं चक्रुर्विचित्रं च महाबलाः
तेव्हा शंकराचे निज गण असलेले प्रबल, वीर प्रमथ क्रोधाने पेटले; महाबलाने त्यांनी भयंकर व अद्भुत असा संग्राम आरंभिला।
Verse 34
विनायकेन स्कंदेन नंदिना सोमनंदिना । वीरेण नैगमेयेन वैशाखेन बलीयसा
विनायक, स्कंद, नंदी, सोमनंदी, वीर नैगमेय आणि बलवान वैशाख—या सर्वांसह (ते) एकत्र झाले.
Verse 35
इत्याद्यैस्तु गणैरुग्रैरंधकोप्यधकीकृतः । त्रिशूलशक्तिबाणौघधारासंपातपातिभिः
अशा उग्र गणांनी अंधकही खाली पाडला व नम्र केला—त्रिशूळ, शक्ती आणि बाणांच्या मुसळधार वर्षेसारख्या वेगवान प्रहारांनी तो घायाळ झाला।
Verse 36
ततः कोलाहलो जातः प्रमथासुरसैन्ययोः । तेन शब्देन महता शुक्रश्शंभूदरे स्थ्ग्तिः
त्यानंतर प्रमथ व असुर सैन्यांत मोठा कोलाहल माजला। त्या प्रचंड गर्जनेने शुक्राचार्यही व्याकुळ झाले—शंभूच्या प्रभावक्षेत्रात त्यांची स्थिरता खंडित झाली।
Verse 37
छिद्रान्वेषी भ्रमन्सोथ विनिकेतो यथानिलः । सप्तलोकान्सपातालान्रुद्रदेहे व्यलोकयत्
मग तो तो छिद्र शोधत, निवाऱ्याविना वाऱ्यासारखा अस्थिर भटकू लागला; आणि रुद्रदेहातच त्याने सातही लोक पाताळांसह पाहिले।
Verse 38
ब्रह्मनारायणेन्द्राणां सादित्याप्सरसां तथा । भुवनानि विचित्राणि युद्धं च प्रमथासुरम्
त्याने ब्रह्मा, नारायण व इंद्र यांचे, तसेच आदित्य व अप्सरा यांचेही विचित्र भुवन पाहिले; आणि प्रमथ व असुर यांचे युद्धही प्रत्यक्ष पाहिले।
Verse 39
स वर्षाणां शतं कुक्षौ भवस्य परितो भ्रमन् । न तस्य ददृशे रन्ध्रं शुचे रंध्रं खलो यथा
तो शंभर वर्षे भव (शिव) यांच्या उदरात सर्वत्र फिरत राहिला; तरीही त्याला किंचितही रंध्र दिसले नाही—जसा व्याकुळ खल मनुष्यही निर्दोष व जागरूक जनात उणीव शोधू शकत नाही।
Verse 40
शांभवेनाथ योगेन शुक्ररूपेण भार्गवः । इमं मंत्रवरं जप्त्वा शंभोर्जठरपंजरात्
मग भार्गव (शुक्र) शांभवयोगाने शुक्ररूप धारण करून, हा श्रेष्ठ मंत्र जपला आणि शंभू (शिव) यांच्या पिंजरासारख्या उदरातून बाहेर आला।
Verse 41
निष्क्रांतं लिंगमार्गेण प्रणनाम ततश्शिवम् । गौर्य्या गृहीतः पुत्रार्थं तदविघ्नेश्वरीकृतः
लिंगमार्गाने बाहेर येऊन त्याने मग शिवांना प्रणाम केला. पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने गौरीने त्याला स्वीकारले आणि त्याला अविघ्नेश्वरी—विघ्ननाशिनी शक्ती—म्हणून प्रतिष्ठित केले।
Verse 42
अथ काव्यं विनिष्क्रातं शुक्रमार्गेण भार्गवम् । दृष्ट्वोवाच महेशानो विहस्य करुणानिधिः
मग शुक्रमार्गाने बाहेर आलेल्या भार्गव काव्याला पाहून करुणानिधी महेश हसत म्हणाले।
Verse 43
महेश्वर उवाच । शुक्रवन्निस्सृतो यस्माल्लिंगान्मे भृगुनन्दन । कर्मणा तेन शुक्लत्वं मम पुत्रोसि गम्यताम्
महेश्वर म्हणाले—हे भृगुनंदना! तू माझ्या लिंगातून शुक्रासारखा निघून आला आहेस; त्या कर्माने तू शुक्लत्व (पवित्रता) प्राप्त केली आहेस. तू माझा पुत्र आहेस—जा.
Verse 44
सनत्कुमार उवाच । इत्येवमुक्तो देवेन शुक्रोर्कसदृशद्युतिः । प्रणनाम शिवं भूयस्तुष्टाव विहितांजलिः
सनत्कुमार म्हणाले—देवाने असे सांगितल्यावर सूर्यसदृश तेजस्वी शुक्राने पुन्हा शिवाला प्रणाम केला आणि अंजली बांधून स्तुती केली।
Verse 45
शुक्र उवाच । अनंतपादस्त्वमनंतमूर्तिरनंतमूर्द्धांतकरश्शिवश्च । अनंतबाहुः कथमीदृशं त्वां स्तोष्ये ह नुत्यं प्रणिपत्य मूर्ध्ना
शुक्र म्हणाला—तुम्ही अनंत चरणांचे, अनंत मूर्तीचे आहात; हे शिवा, तुमचे मस्तक व करही अनंत आहेत. अनंत बाहू असलेल्या तुम्हाला मी मस्तक झुकवून स्तुती-नमनांनी कसा पुरेसा स्तवू?
Verse 46
त्वमष्टमूर्तिस्त्वमनंतमूर्तिस्त्वमिष्टदस्सर्वसुरासुराणाम् । अनिष्टदृष्टश्च विमर्दकश्च स्तोष्ये ह नुत्यं कथमीदृशं त्वाम्
तुम्ही अष्टमूर्ती आणि अनंतमूर्ती आहात; सर्व देव-असुरांना इष्ट फल देणारेही तुम्हीच. तरीही अनिष्ट पाहून त्याचा विमर्दन करणारे तुम्ही—अशा तुम्हाला मी स्तोत्र-नमनांनी कसा पुरेसा स्तवू?
Verse 47
सनत्कुमार उवाच । इति स्तुत्वा शिवं शुक्रः पुनर्नत्वा शिवाज्ञया । विवेश दानवानीकं मेघमालां यथा शशी
सनत्कुमार म्हणाले—अशी शिवाची स्तुती करून शुक्राने पुन्हा प्रणाम केला आणि शिवाज्ञेने दानवसेनेत असा प्रविष्ट झाला, जसा चंद्र मेघमालांत शिरतो।
Verse 48
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्र संहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शुक्रनिगीर्णनं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय विभागातील ‘रुद्रसंहिता’च्या पाचव्या ‘युद्धखंडा’त ‘शुक्रनिगीर्णन’ नावाचा अष्टचत्वारिंश अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
Rudra’s swallowing/neutralization of Śukra (Kāvya/Bhārgava), followed by the daityas’ loss of confidence and Andhaka’s attempt to rally them after Nandin’s intervention.
Śukra symbolizes enabling intelligence/ritual efficacy behind demonic success; his removal signifies withdrawal of sustaining śakti, showing that power without dharmic alignment is contingent and reversible.
Śiva as Girijeśvara exercising sovereign control; Nandin as Śiva’s operative agent; Andhaka as the daitya leader articulating the crisis of lost tejas, sattva, and parākrama.