गिलासुर-आक्रमणम् तथा शिवसैन्य-समाह्वानम् — The Assault of Gila and Śiva’s Mobilization

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । तस्येंगितज्ञश्च स दैत्यराजो गदां गृहीत्वा त्वरितस्ससैन्यः । कृत्वाथ साऽग्रे गिलनामधेयं सुदारुणं देववरैरभेद्यम्

सनत्कुमार म्हणाले—त्याचा हेतू ओळखून तो दैत्यराज गदा घेऊन सैन्यासह त्वरेने सज्ज झाला. त्याने पुढे ‘गिल’ नावाचा अतिभयंकर (व्यूह/आयुध) रचला, जो देवश्रेष्ठांनाही अभेद्य होता.

Verse 2

गुहामुखं प्राप्य महेश्वरस्य बिभेद शस्त्रैरशनिप्रकाशैः । अन्ये ततो वीरकमेव शस्त्रैरवाकिरञ्छैल सुतां तथान्ये

महेश्वराच्या गुहेच्या मुखाशी पोहोचून त्यांनी विजेसारख्या चमकणाऱ्या शस्त्रांनी ते फोडले. त्यानंतर काही वीरांनी वीरकावर तर काहींनी पार्वतीवर शस्त्रांचा वर्षाव केला।

Verse 3

द्वारं हि केचिद्रुचिरं बभंजुः पुष्पाणि पत्राणि विनाशयेयुः । फलानि मूलानि जलं च हृद्यमुद्यानमार्गानपि खंडयेयुः

काहींनी सुंदर द्वार तोडले; काहींनी फुले आणि पाने नष्ट केली. त्यांनी फळे, मुळे आणि सुखद जल नष्ट केले आणि बागेतील मार्गही मोडून टाकले।

Verse 4

विलोडयेयुर्मुदिताश्च केचिच्छृंगाणि शैलस्य च भानुमंति । ततो हरस्सस्मृतवान्स्वसैन्यं समाह्वयन्कुपितः शूलपाणिः

त्यांपैकी काही जण आनंदाने पर्वताच्या तेजस्वी शिखरांना हलवू लागले. तेव्हा शूलपाणि हराने आपले सैन्य स्मरून क्रोधाने सेना बोलावली.

Verse 5

भूतानि चान्यानि सुदारुणानि देवान्ससैन्यान्सह विष्णुमुख्यान् । आहूतमात्रानुगणास्ससैन्या रथैर्गजैर्वाजिवृषैश्च गोभिः

इतरही अतिभयंकर व दारुण भूत—विष्णु-प्रमुख देवगण व त्यांच्या सैन्यासह—केवळ आवाहन होताच तत्क्षणी आले. ते अनुगण सैन्यासह रथ, गज, अश्व, वृषभ व गायी-गुरांसह सज्ज होऊन समागत झाले.

Verse 6

उष्ट्रैः खरैः पक्षिवरैश्च सिंहैस्ते सर्वदेवाः सहभूतसंघैः । व्याघ्रैमृगैस्सूकरसारसैश्च समीनमत्स्यैश्शिशुमारमुख्यैः

सर्व देवगण भूतसंघांसह उंट, गाढव, श्रेष्ठ पक्षी व सिंह यांसह आले; तसेच वाघ, मृग, डुक्कर, सारस आणि जलचरसमूह—मत्स्य व शिशुमार-प्रमुखांसह—समागम पावले.

Verse 7

अन्यैश्च नाना विधजीवसंघैर्विशीर्णदंशाः स्फुटितैस्स्मशानैः । भुजंगमैः प्रेतशतैः पिशाचैर्दिव्यैर्विमानैः कमलाकरैश्च

आणखीही नानाविध जीवसमूह आले—फुटलेल्या-तुटलेल्या स्मशानांत, ज्यांचे दंश झिजून गेले होते। त्यांच्या संगतीला भुजंग, शेकडो प्रेत, पिशाच; तसेच दिव्य विमाने व कमलांनी भरलेली सरोवरेही प्रकट झाली.

Verse 8

नदीनदैः पर्वतवाहनैश्च समागताः प्रांजलयः प्रणम्य । कपर्दिनं तस्थुरदीनसत्त्वास्सेनापतिं वीरकमेव कृत्वा

नद्या व त्यांच्या अधिपतींसह, तसेच पर्वत व त्यांच्या वाहकांसह ते सर्व एकत्र आले. हात जोडून प्रणाम करून ते कपर्दिन (शिव) यांच्यासमोर निडरपणे उभे राहिले; आणि केवळ वीरक यालाच सेनापती नेमले.

Verse 9

विसर्जयामास रणाय देवान्विश्रांतवाहानथ तत्पिनाकी । युद्धे स्थिरं लब्धजयं प्रधानं संप्रेषितास्ते तु महेश्वरेण

त्यानंतर पिनाकधारी भगवान शंकरांनी, ज्यांची वाहने विश्रांत झाली होती, त्या देवांना रणासाठी पाठविले. युद्धात स्थिर व विजय-निश्चित असे ते प्रधान देव महेश्वरांनीच प्रेषित केले.

Verse 10

चक्रुर्युगांतप्रतिमं च युद्धं मर्य्यादहीनं सगिलेन सर्वे । दैत्येन्द्रसैन्येन सदैव घोरं क्रोधान्निगीर्णास्त्रिदशास्तु संख्ये

मग सर्वांनी एकत्र येऊन युगांतप्रलयासारखे, मर्यादाहीन व अमर्याद घोर युद्ध केले। त्या संग्रामात दैत्येंद्राची सेना सदैव भीषण होती, आणि रणात त्रिदश देव जणू क्रोधाने गिळले गेले।

Verse 11

तस्मिन्क्षणे युध्यमानाश्च सर्वे ब्रह्मेन्द्रविष्ण्वर्कशशांकमुख्याः । आसन्निगीर्णा विधसेन तेन सैन्ये निगीर्णेऽस्ति तु वीरको हि

त्याच क्षणी सर्वजण युद्ध करीत होते—ब्रह्मा, इंद्र, विष्णू, सूर्य, चंद्र आणि अन्य प्रमुख देव—ते त्या प्रचंड सैन्याने जणू गिळले जाण्याच्या स्थितीत होते. सैन्य गिळले जात असताना फक्त वीरक हा वीर उरला.

Verse 12

विहाय संग्रामशिरोगुहां तां प्रविश्य शर्वं प्रणिपत्य मूर्ध्ना । प्रोवाच दुःखाभिहतः स्मरारिं सुवीरको वाग्ग्मिवरोऽथ वृत्तम्

संग्रामशिरा नावाची ती गुहा सोडून सुवीरक आत गेला व शर्व (भगवान शिव) यांना मस्तकाने प्रणाम केला। दुःखाने व्याकुळ झालेला तो वाग्मी स्मरारि समोर घडलेले यथावृत्त सांगू लागला.

Verse 13

निगीर्णैते सैन्यं विधसदितिजेनाद्य भगवन्निगीर्णोऽसौ विष्णुस्त्रिभुवनगुरुर्दैत्यदलनः । निगीर्णौ चन्द्रार्कौद्रुहिणमघवानौ च वरदौ निगीर्णास्ते सर्वे यमवरुणवाताश्च धनदः

हे भगवन्! आज देवव्यवस्थेचा विध्वंस करणाऱ्या त्या दितिजाने आपली सेना गिळली आहे. त्रिभुवनगुरू व दैत्यदलन विष्णूही गिळला गेला. चंद्र-सूर्य, तसेच वरद ब्रह्मा व इंद्र; आणि यम, वरुण, वायु व धनद (कुबेर) — सर्वच ग्रसित झाले आहेत.

Verse 14

स्थितोस्म्येकः प्रह्वः किमिह करणीयं भवतु मे अजेयो दैत्येन्द्रः प्रमुदितमना दैत्यसहितः

मी येथे एकटाच उभा आहे, नम्रतेने मस्तक झुकवून. आता मी काय करावे? दैत्यांचा अधिपती अजेय आहे आणि आनंदित मनाने दैत्यसमूहासह येथे आहे।

Verse 15

अजेयं त्वां प्राप्तः प्रतिभयमना मारुतगतिस्स्वयं विष्णुर्देवः कनककशिपुं कश्यपसुतम् । नखैस्तीक्ष्णैर्भक्त्या तदपिभगवञ्छिष्टवशगः प्रवृत्तस्त्रैलोक्य विधमतु मलं व्यात्तवदनः

हे अजेय प्रभो! भय निवारण्याच्या हेतूने, वाऱ्यासारख्या वेगाने स्वयं विष्णुदेव कश्यपपुत्र हिरण्यकशिपूकडे आले. तीक्ष्ण नखांनी, भक्तीने प्रेरित होऊन, हे भगवन्, तेही तुमच्या आज्ञेच्या अधीन होऊन, तोंड उघडे करून त्रैलोक्याचा मल नष्ट करण्यास प्रवृत्त झाले।

Verse 16

वसिष्ठाद्यैश्शप्तो भुवनपतिभिस्सप्तमुनिभिस्तथाभूते भूयस्त्वमिति सुचिरं दैत्यसहितः

वसिष्ठ आदी ऋषी, तसेच भुवनपालक देव आणि सप्तर्षी यांनी शाप दिल्यामुळे, तो दैत्यांसह त्या अवस्थेत फार काळ राहिला; मनात विचार करीत—“पुन्हा मी उभा राहीन, पुन्हा परत येईन।”

Verse 17

ततस्तेनोक्तास्ते प्रणयवचनैरात्मनि हितैः कदास्माद्वै घोराद्भवति मम मोक्षो मुनिवराः । यतः क्रुद्धैरुक्तो विधसहरणाद्युद्धसमये ततो घोरैर्बाणैर्विदलितमुखे मुष्टिभिरलम्

तेव्हा त्याच्या स्नेहयुक्त व हितकारक वचनांनी संबोधित झाल्यावर ते मुनिवर म्हणाले— “हे मुनिश्रेष्ठ! या घोर अवस्थेतून माझा मोक्ष कधी होईल? कारण युद्धसमयी क्रोधाने विधात्याचा भाग हिरावून घेण्याचे बोलताना, भयंकर बाणांनी माझे मुख विदीर्ण झाले—आता या मुष्टिघातांचा पुरे!”

Verse 18

बदर्याख्यारण्ये ननु हरिगृहापुण्यवसतौ निसंस्तभ्यात्मानं विगतकलुषो यास्यसि परम् । ततस्तेषां वाक्यात्प्रतिदिनमसौ दैत्यगिलनः क्षुधार्तस्संग्रामाद्भ्रमति पुनरामोदमुदितः

“बदरी नावाच्या अरण्यात—हरिगृहासारख्या पुण्यधामात—तू अंतःकरण स्थिर करून, कलुषरहित होऊन परम पदाला जाशील।” त्यांच्या या वचनांनंतर तो दैत्यभक्षक भुकेने व्याकुळ होऊन संग्रामामुळे पुन्हा भटकत राहिला; तरीही आपल्या उग्र पराक्रमाच्या रसात आनंदित व मुदित झाला।

Verse 19

तमस्वेदं घोरं जगदुदितयोस्सूर्यशशिनोर्यथाशुक्रस्तुभ्यं परमरिपुरत्यंतविकरः । हतान्देवैर्देत्यान्पुनरमृतविद्यास्तुतिपदैस्सवीर्यान्संदृष्टान्व्रणशतवियुक्तान्प्रकुरुते

हे घोर तम जगावर उदित झालेल्या सूर्य-चंद्राच्या तेजासारखे भासते; तरी तुझ्यासाठी हा परम शत्रू अत्यंत विकराळ आहे। देवांनी मारलेले दैत्य अमृतविद्येच्या स्तुतीमंत्रांनी पुन्हा उठविले जात आहेत—ते पुन्हा वीर्यवान, शेकडो जखमांपासून मुक्त दिसत आहेत।

Verse 20

वरं प्राणास्त्याज्यास्तव मम तु संग्रामसमये भवान्साक्षीभूतः क्षणमपि वृतः कार्यकरणे

प्राण त्यागणेही श्रेष्ठ; पण संग्रामसमयी तू क्षणभरही मागे हटू नकोस। माझा साक्षी होऊन कार्यसिद्धीत तत्पर राहा।

Verse 21

सनत्कुमार उवाच । इतीदं सत्पुत्रात्प्रमथपतिराकर्ण्य कुपितश्चिरं ध्यात्वा चक्रे त्रिभुवनपतिः प्रागनुपमम् । प्रगायत्सामाख्यं दिनकरकराकारवपुषा प्रहासात्तन्नाम्ना तदनु निहतं तेन च तमः

सनत्कुमार म्हणाले—त्या सत्पुत्राचे वचन ऐकून प्रमथपति (शिव) क्रुद्ध झाले. दीर्घ ध्यानानंतर त्रिभुवनपति यांनी पूर्वी न झालेला अद्वितीय उपाय केला. सामगान गात ते सूर्यकिरणांसारख्या देहाने प्रकट झाले; आणि त्या (उच्चारित) नामयुक्त हास्याने त्यांनी नंतर ते तम नष्ट केले।

Verse 22

प्रकाशेस्मिंल्लोके पुनरपि महायुद्धमकरोद्रणे दैत्यैस्सार्द्धं विकृतवदनैर्वीरकमुनिः । शिलाचूर्णं भुक्त्वा प्रवरमुनिना यस्तु जनितस्स कृत्वा संग्रामं पुरमपि पुरा यश्च जितवान्

या प्रकट लोकात वीरक मुनीने पुन्हा रणभूमीत विकृत मुख असलेल्या दानवांसह महायुद्ध केले. जो श्रेष्ठ मुनीने शिळेचा चूर्ण भक्षण केल्यावर उत्पन्न केला, त्याने संग्राम करून पूर्वी त्यांच्या दुर्गालाही जिंकले होते।

Verse 23

महारुद्रस्सद्यः स खलु दितिजेनातिगिलितस्ततश्चासौ नन्दी निशितशरशूलासिसहितः । प्रधानो योधानां मुनिवरशतानामपि महान्निवासो विद्यानां शमदममहाधैर्यसहितः

महादानवाने महारुद्राला तत्क्षणी गिळून टाकले. तेव्हा नंदी तीक्ष्ण बाण, त्रिशूळ व खड्ग घेऊन पुढे सरसावला—योद्ध्यांमध्ये प्रधान, शतशः श्रेष्ठ मुनींमध्येही महान, विद्यांचा निवास, शम-दम व महाधैर्ययुक्त।

Verse 24

निरीक्ष्यैवं पश्चाद्वृषभवरमारुह्य भगवान्कपर्द्दी युद्धार्थी विधसदितिजं सम्मुखमुखः । जपन्दिव्यं मन्त्रं निगलनविधानोद्गिलनकं स्थितस्सज्जं कृत्वा धनुरशनिकल्पानपि शरान्

असे पाहून मग भगवान कपर्दी युद्धासाठी श्रेष्ठ वृषभावर आरूढ होऊन समोर उभ्या दैत्याकडे मुख करून उभे राहिले. निगलणे व उगाळणे समर्थ असा दिव्य मंत्र जपत, धनुष्याच्या दोरीवर वज्रासारखे बाण सज्ज करून ते तत्पर राहिले।

Verse 25

ततौ निष्कांतोऽसौ विधसवदनाद्वीरकमुनिर्गृहीत्वा तत्सर्वे स्वबलमतुलं विष्णुसहितः । समुद्गीर्णास्सर्वे कमलजबलारीन्दुदिनपाः प्रहृष्टं तसैन्यं पुनरपि महायुद्धमकरोत्

मग विधाता ब्रह्म्याच्या मुखातून वीरक नावाचा तो पराक्रमी मुनि प्रकट झाला. विष्णूसह आपले अतुल बळ घेऊन त्याने सर्वांना एकत्र केले. कमलज (ब्रह्मा), बलारि (इंद्र), चंद्र व दिनकर (सूर्य) यांनी रणनाद केला; आणि ती हर्षित सेना पुन्हा महायुद्धास प्रवृत्त झाली.

Verse 26

जिते तस्मिञ्छुक्रस्तदनु दितिजान्युद्धविहतान् यदा विद्यावीर्यात्पुनरपि सजीवान्प्रकुरुते । तदा बद्ध्वानीतः पशुरिव गणैभूतपतये निगीर्णस्तेनासौ त्रिपुररिपुणा दानवगुरुः

दैत्य जिंकल्यावर शुक्राने मंत्रविद्येच्या सामर्थ्याने युद्धात पडलेल्या दितिजांना पुन्हा जिवंत करायला सुरुवात केली. तेव्हा गणांनी त्याला पशूसारखे बांधून भूतपती महादेवांकडे ओढत नेले; आणि तेथे त्रिपुरारि शिवाने त्या दानवगुरूला गिळून टाकले.

Verse 27

विनष्टे शुक्राख्यो सुररिपुनिवासस्तदखिलो जितो ध्वस्तो भग्नो भृशमपि सुरैश्चापि दलितम् । प्रभूतैर्भूतौघैर्दितिजकुणपग्रासरसिकैस्सरुंडैर्नृत्यद्भिर्निशितशरशक्त्युद्धृतकरैः

देवशत्रूंचा आश्रय म्हणून प्रसिद्ध असलेला शुक्र नष्ट होताच दैत्यांचा तो सर्व किल्ला जिंकला गेला, उद्ध्वस्त व पूर्णपणे भग्न झाला; देवांनी त्याला अत्यंत चिरडून टाकले. मग प्रचंड भूतसमूह उसळले—दैत्यांच्या प्रेतकुणपांचा ग्रास घेण्यात रमलेले—हंबरत, नाचत, आणि तीक्ष्ण बाण-भाले उंचावून।

Verse 28

प्रमत्तैर्वेतालैस्सुदृढकरतुंडैरपि खगैवृकैर्नानाभेदैश्शवकुणपपूर्णास्यकवलैः । विकीर्णे संग्रामे कनककशिपोर्वंशजनकश्चिरं युद्धं कृत्वा हरिहरमहेन्द्रैश्च विजितः

उन्मत्त वेताल, कठोर व बलवान चोचीचे पक्षी आणि नानाविध लांडगे—ज्यांच्या तोंडात शव-कुणपाचे घास भरले होते—यांनी रणभूमी गोंधळून गेली. तेव्हा हिरण्यकशिपूच्या वंशाचा जनक दीर्घकाळ युद्ध करूनही अखेरीस हरि, हर आणि महेंद्र यांनी पराभूत केला.

Verse 29

प्रविष्टे पाताले गिरिजलधिरंध्राण्यपि तथा ततस्सैन्ये क्षीणे दितिजवृषभश्चांधकवरः । प्रकोपे देवानां कदनदवरो विश्वदलनो गदाघातैर्घोरैर्विदलितमदश्चापि हरिणा

तो पाताळात—तसेच पर्वतगुहा व समुद्राच्या गहिऱ्या विवरांतही—शिरला. मग सैन्य क्षीण झाल्यावर दितिजांतील श्रेष्ठ, दैत्यांचा वृषभ अंधक उभा राहिला. देवांचा कोप प्रज्वलित होताच, संहाराचा अग्रणी व विश्वदलन करणारा तोही हरिच्या भयंकर गदाघातांनी विदीर्ण होऊन त्याचा मद चुरडला गेला.

Verse 30

न वै यस्सग्रामं त्यजति वरलब्धः किलः यत स्तदा ताडैर्घोरैस्त्रिदशपतिना पीडिततनुः । ततश्शस्त्रास्त्रौघैस्तरुगिरिजलैश्चाशु विबुधाञ्जिगायोच्चैर्गर्जन्प्रमथपतिमाहूय शनकैः

वरलाभाने बळकट झालेला तो रणभूमी सोडून गेला नाही. त्रिदशपतीच्या भयंकर प्रहारांनी देह पीडित झाला तरी, शस्त्रास्त्रांच्या वर्षावाने तसेच वृक्ष, पर्वत व जल फेकून त्याने देवांना त्वरेने जिंकले. मोठ्याने गर्जना करीत तो हळूहळू प्रमथपती शिवाला आवाहन करू लागला.

Verse 31

स्थितो युद्धं कुर्वन्रणपतितशस्त्रैर्बहुविधैः परिक्षीणैस्सर्वैस्तदनु गिरिजा रुद्रमतुदत् । तथा वृक्षैस्सर्पैरशनिनिवहैः शस्त्रप टलैर्विरूपैर्मायाभिः कपटरचनाशम्बरशतैः

रणात स्थिर राहून युद्ध करताना रुद्राने पाहिले की रणभूमीवर पडलेली अनेक प्रकारची सर्व शस्त्रे क्षीण होऊन निष्फळ झाली आहेत. मग गिरिजेने पुन्हा रुद्रावर आघात केला—वृक्ष, सर्प, वज्रांचे तांडव, शस्त्रांची झड आणि शेकडो कपट-रचनांनी घडविलेल्या विकृत मायांनी।

Verse 32

विजेतुं शैलेशं कुहकमपरं तत्र कृतवान्महासत्त्वो वीरस्त्रिपुररिपुतुल्यश्च मतिमान् । न वध्यो देवानां वरशतमनोन्मादविवशः प्रभूतैश्शस्त्रास्त्रैस्सपदि दितिजो जर्जरतनुः

शैलेशाला जिंकण्यासाठी त्या महावीर, महासत्त्व, बुद्धिमान व त्रिपुरारिसमान योद्ध्याने तेथे आणखी एक कूहक रचला. पण शंभर वरांच्या उन्मादाने विवश झालेला तो दैत्य देवांना वध्य नव्हता; असंख्य शस्त्रास्त्रांनी एकदम आघात झाला तरी त्याचे शरीर फक्त जर्जर व विदीर्ण झाले.

Verse 33

तदीयाद्विष्यन्दात्क्षिति तलगतैरन्धकगणैरतिव्याप्तघोरं विकृतवदनं स्वात्मसदृशम् । दधत्कल्पांताग्निप्रतिमवपुषा भूतपतिना त्रिशूले नोद्भिन्नस्त्रिपुररिपुणा दारुणतरम्

त्याच्या देहातून पृथ्वीवर अंधकगणांचा प्रवाह उसळला—सर्वत्र पसरलेला, घोर व विकृत मुखांचा, स्वतःसारखाच. पण कल्पांताग्नीप्रमाणे दहकणाऱ्या देहाचा भूतपती त्रिपुरारि शिवाच्या त्रिशूलानेही भेदला गेला नाही; उलट तो अधिकच दारुण झाला.

Verse 34

यदा सैन्यासैन्यं पशुपतिहतादन्यदभवद्व्रणोत्थैरत्युष्णैः पिशितनिसृतैर्बिन्दुभिरलम् । तदा विष्णुर्योगा त्प्रमथपतिमाहूय मतिमान् चकारोग्रं रूपं विकृतवदनं स्त्रैणमजितम्

जेव्हा पशुपतीने केलेल्या संहारामुळे शत्रुसैन्याचे स्वरूपच बदलले—जखमांतून निघालेल्या मांसरसाच्या अतितप्त थेंबांनी सर्वत्र शिंतोडे उडाले—तेव्हा बुद्धिमान विष्णूने योगबलाने प्रमथपतीला बोलावून एक उग्र रूप घडविले: विकृत मुखाचे, स्त्रीरूप धारण केलेले आणि अजेय।

Verse 35

करालं संशुष्कं बहुभुजलताक्रांतकुपितो विनिष्क्रांतः कर्णाद्रणशिरसि शंभोश्च भगवान्

मग भयानक रूपाचा, क्रोधाने जणू कोरडा झालेला, अनेक भुजालता-समूहांनी आवळला गेल्याने अधिकच संतप्त असा तो भगवान् कर्णातून बाहेर येऊन रणांगणावर—शंभूच्या समोरच—प्रकट झाला।

Verse 36

रणस्था सा देवी चरणयुगलालंकृतमही स्तुता देवैस्सर्वैस्मदनु भगवान् प्रेरितमतिः । क्षुधार्ता तत्सैन्यं दितिजनिसृतं तच्च रुधिरं पपौ सात्युष्णं तद्रणशिरसि सृक्कर्दममलम्

रणांगणात उभी असलेली ती देवी—जिच्या युगल चरणांनी पृथ्वी अलंकृत झाली—सर्व देवांनी स्तुत केली. तेव्हा भगवानांच्या प्रेरणेने तिचा संकल्प दृढ झाला. क्षुधेने व्याकुळ होऊन तिने दैत्यांपासून निघालेले सैन्य आणि त्यांचे अतिउष्ण रक्तही प्राशन केले; त्यामुळे रणभूमीवर तिचे मुख रक्तकर्दमाने मळले।

Verse 37

ततस्त्वेको दैत्यस्तदपि युयुधे शुष्करुधिरस्तलाघातैर्घोरैशनिसदृशैर्जानुचरणैः । नखैर्वज्राकारैर्मुखभुजशिरोभिश्च गिरिशं स्मरन् क्षात्रं धर्मं स्वकुल विहितं शाश्वतमजम्

मग एक दैत्य—ज्याचे रक्त सुकले होते—तरीही लढत राहिला. तो वज्रगर्जनेसारख्या भयंकर तळहाताच्या घावांनी, तसेच गुडघे व पाय शस्त्रासारखे वापरून प्रहार करू लागला. वज्राकार नखांनी, आणि मुख, भुजा व शिर यांद्वारेही तो गिरिश (शिव) वर तुटून पडला—स्वकुलविहित शाश्वत, अज असा क्षात्रधर्म स्मरत।

Verse 38

रणे शांतः पश्चात्प्रमथपतिना भिन्नहृदयस्त्रिशूले सप्रोतो नभसि विधृतस्स्थाणुसदृशः । अधःकायश्शुष्कस्नपनकिरणैर्जीर्णतनुमाञ्जलासारेर्मेघैः पवनसहितैः क्लेदितवपुः

रणात तो स्तब्ध झाला; मग प्रमथपतीने मागून त्रिशूळाने त्याचे हृदय भेदले. त्या त्रिशूळावर खुपसून आकाशात उचलला गेल्याने तो खांबासारखा निश्चल उभा राहिला. खालचा देह तप्त-शुद्धिकर किरणांनी सुकून जीर्ण झाला; तरी वाऱ्यासह आलेल्या पावसाळी मेघांनी त्याचे अंग भिजले.

Verse 39

विशीर्णस्तिग्मांशोस्तुहिनशकलाकारशकलस्तथाभूतः प्राणांस्तदपि न जहौ दैत्य वृषभः । तदा तुष्टश्शंभुः परमकरुणावारिधिरसौ ददौ तस्मै प्रीत्या गणपतिपदं तेन विनुतः

तो तिग्मांशूच्या तुकड्यांसारखा आणि हिमकणांच्या फोडांसारखा चुरचुर झाला, तरीही दैत्य वृषभाने प्राण सोडले नाहीत. तेव्हा परम करुणेचा सागर शंभू प्रसन्न होऊन प्रेमाने त्याला गणपतीपद दिले; आणि त्याने त्यांची स्तुती केली.

Verse 40

ततो युद्धस्यांते भुवनपतयस्सार्थ रमणैस्तवैर्नानाभेदैः प्रमथपतिमभ्यर्च्य विधिवत् । हरिब्रह्माद्यास्ते परमनुतिभिस्स्तुष्टुवुरलं नतस्कंधाः प्रीता जयजय गिरं प्रोच्य सुखिताः

नंतर युद्ध समाप्त झाल्यावर भुवनांचे अधिपती आपल्या रमणींसह विधिपूर्वक प्रमथपती शिवांची पूजा करू लागले आणि नानाविध स्तोत्रांनी त्यांची स्तुती केली. हरि, ब्रह्मा इत्यादी देवांनी खांदे नमवून परम प्रणतीने त्यांचे भरभरून गुणगान केले; ‘जय जय’ असा जयघोष करून ते प्रसन्न व सुखी झाले.

Verse 41

हरस्तैस्तैस्सार्द्धं गिरिवरगुहायां प्रमुदितो विसृज्यैकानंशान् विविधबलिना पूज्यसुनगान् । चकाराज्ञां क्रीडां गिरिवर सुतां प्राप्य मुदितां तथा पुत्रं घोराद्विधसवदनान्मुक्तमनघम्

तेथे श्रेष्ठ पर्वताच्या गुहेत हर त्या सेवकांसह आनंदित झाले. त्यांनी आपल्या शक्तीचे काही अंश व विविध बलयुक्त पूज्य देवगण पाठवून आज्ञा दिली. मग प्रसन्न होऊन क्रीडेसाठी गिरिराजकन्या पार्वतीला प्राप्त केले आणि भयंकर द्विमुख संकटातून मुक्त, निष्कलंक पुत्रही मिळविला.

Verse 46

इति श्रीशिवमहा पुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखण्डे अंधकवधोपाख्याने अन्धकयुद्धवर्णनं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखण्डात अंधकवधोपाख्यानांतर्गत ‘अंधकयुद्धवर्णन’ नावाचा छेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.