अन्धकादिदैत्ययुद्धे वीरकविजयः — Vīraka’s Victory over Andhaka’s Forces

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । गतस्ततो मत्तगजेन्द्रगामी पीत्वा सुरां घूर्णितलोचनश्च । महानुभावो बहुसैन्ययुक्तः प्रचंडवीरो वरवीरयायी

सनत्कुमार म्हणाले—त्यानंतर तो मत्त गजेन्द्रासारख्या गतीने पुढे निघाला. मद्य पिऊन त्याचे डोळे गरगरत होते. महान पराक्रमी, विशाल सैन्यासह, तो प्रचंड वीर—श्रेष्ठ वीरांशी युद्ध शोधीत कूच करणारा होता।

Verse 2

ददर्श दैत्यः स्मरबाणविद्धो गुहां ततो वीरकरुद्धमार्गाम् । स्निग्धं यथा वीक्ष्य पतंगसंज्ञः दशाप्रदीपं च कृमिर्ह्युपेत्य

मग कामबाणांनी विद्ध झालेल्या त्या दैत्याने एक गुहा पाहिली; तिचा मार्ग एका वीराने अडवून ठेवला होता. मोहाने ओढला जाऊन तो तिकडे तसाच धावला, जसा दिव्याच्या ज्योतीकडे पतंग झेपावतो—जसा तेजस्वी प्रकाशाकडे सरपटणारा किडा विनाशाला जातो।

Verse 3

तथा प्रदर्श्याशु पुनः पुनश्च संपीड्यमानोपि स वीरकेण । बभूव कामाग्निसुदग्धदेहोंऽधको महादैत्यपतिः स मूढः

अशा रीतीने त्या वीराने वारंवार पकडून दाबले तरीही, तो मूढ महादैत्यपती अंधक लवकरच कामाग्नीने भाजलेल्या देहासारखा झाला।

Verse 4

पाषाणवृक्षाशनितोयवह्निभुजंगशस्त्रास्त्रविभीषिकाभिः । संपीडितोऽसौ न पुनः प्रपीड्यः पृष्टश्च कस्त्वं समुपागतोसि

दगड, वृक्ष, वज्र, जलप्रलय, अग्नी, सर्प, शस्त्रे व अस्त्रे यांच्या भयानक आघातांनी तो दाबला गेला; तरीही तो पुन्हा चिरडला जाऊ शकला नाही. मग त्याने विचारले—“तू कोण आहेस, इथे कसा आलास?”

Verse 5

निशम्य तद्गां स्वमतं स तस्मै चकार युद्धं स तु वीरकेण । मुहूर्तमाश्चर्यवदप्रमेयं संख्ये जितो वीरतरेण दैत्यः

ते वचन आणि आपला निश्चय ऐकून तो त्या शत्रूशी युद्धास प्रवृत्त झाला; आणि वीरकानेही पराक्रमाने रण केले। काही काळ तो संग्राम अद्भुत व अपरिमेय झाला; अखेरीस रणांगणात अधिक वीर वीरकाने त्या दैत्याला जिंकले।

Verse 6

ततस्तु संग्रामशिरो विहाय क्षुत्क्षामकंठस्तृषितो गतोऽभूत् । चूर्णीकृते खड्गवरे च खिन्ने पलायमानो गतविस्मयः सः

मग तो रणाच्या अग्रभागास सोडून तो निघून गेला—भुकेने त्याचा कंठ कोरडा झाला होता आणि तहानेने तो व्याकुळ झाला होता। उत्तम खड्ग चुरडला गेल्यावर व थकून तो पळून गेला; त्याचा गर्व व विस्मय पूर्ण नष्ट झाला।

Verse 7

चक्रुस्तदाजिं सह वीरकेण प्रह्लादमुख्या दितिजप्रधानाः । लज्जांकुशाकृष्टधियो बभूवुस्सुदारुणाः शस्त्रशतैरनेकैः

तेव्हा प्रह्लादप्रमुख दितिजश्रेष्ठ वीरकासह त्या युद्धात उतरले। लज्जारूपी अंकुशाने प्रेरित त्यांची मने उग्र झाली; आणि असंख्य शस्त्रांच्या शेकड्यांनी ते रणात अत्यंत भयानक झाले।

Verse 8

विरोचनस्तत्र चकार युद्धं बलिश्च बाणश्च सहस्रबाहुः । भजिः कुजंभस्त्वथ शंबरश्च वृत्रादयश्चाप्यथ वीर्यवंतः

तेथे विरोचनाने युद्ध केले; तसेच बलि आणि सहस्रबाहु बाणही। भजि, कुजंभ व शंबर, तसेच वृत्र इत्यादी अन्य महावीर्यवान योद्धेही रणात लढले।

Verse 9

ते युद्ध्यमाना विजिताः समंताद्द्विधाकृता वै गणवीरकेण । शेषे हतानां बहुदानवानामुक्तं जयत्येव हि सिद्धसंघैः

युद्ध करत असतानाच ते सर्व बाजूंनी गणवीराने जिंकले गेले आणि खरोखरच दोन तुकडे झाले। अनेक दानव मारले गेल्यावर थोडेसेच उरले, तेव्हा सिद्धसंघांनी घोष केला—“जय! जयच!”

Verse 10

भेरुंडजानाभिनयप्रवृत्ते मेदोवसामांससुपूयमध्ये । क्रव्यादसंघातसमाकुले तु भयंकरे शोणितकर्दमे तु

तेथे भयंकर जीव व मांसभक्षक पशू क्रीडेत मग्न होते; मेद, वसा, मांस व दुर्गंध पूय यांच्या मध्ये, क्रव्यादांच्या घोळक्यांनी भरलेले रणांगण रक्ताच्या चिखलाने अतिभयावह झाले।

Verse 11

भग्नैस्तु दैत्यैर्भगवान् पिनाकी व्रतं महापाशुपतं सुघोरम् । प्रियेः मया यत्कृतपूर्वमासीद्दाक्षायणीं प्राह सुसांत्वयित्वा

दैत्यांचा पराभव झाल्यावर, भगवान् पिनाकी (शिव) यांनी दाक्षायणी (सती) हिला प्रेमाने सान्त्वन देऊन म्हटले—“प्रिये, तुझ्यासाठी मी पूर्वी जे अतिघोर महापाशुपत व्रत केले होते, त्याविषयी सांगतो।”

Verse 12

शिव उवाच । तस्माद्बलं यन्मम तत्प्रणष्टं मर्त्यैरमर्त्यस्य यतः प्रपातः । पुण्यक्षयाही ग्रह एव जातो दिवानिशं देवि तव प्रसंगात्

शिव म्हणाले—“म्हणून माझे ते बल क्षीण झाले आहे; कारण मर्त्यांमुळे अमर्त्याचा पतन झाला. हे देवि, तुझ्या संगतीने पुण्यक्षयाचा सर्पासारखा ‘ग्रह’ उत्पन्न झाला असून तो मला दिवस-रात्र ताप देतो।”

Verse 13

उत्पाद्य दिव्यं परमाद्भुतं तु पुनर्वरं घोरतरं च गत्वा । तस्माद्व्रतं घोरतरं चरामि सुनिर्भयः सुन्दरि वै विशोका

दिव्य व परम अद्भुत वर प्राप्त करून, पुन्हा त्याहून अधिक घोर अवस्थेकडे जाऊन, म्हणून मी अधिक घोर व्रत आचरतो—हे सुंदरी, मी पूर्ण निर्भय व निःशोक आहे।

Verse 14

सनत्कुमार उवाच । एतावदुक्त्वा वचनं महात्मा उपाद्य घोषं शनकैश्चकार । स तत्र गत्वा व्रतमुग्रदीप्तो गतो वनं पुण्यतमं सुघोरम्

सनत्कुमार म्हणाले— इतके बोलून त्या महात्म्याने हळूहळू गंभीर घोष केला। मग तेथे जाऊन, उग्र तपाने दीप्त व्रतधारी होऊन, तो अत्यंत पवित्र पण अतिभयंकर अशा वनात गेला।

Verse 15

चर्तुं हि शक्यं तु सुरासुरैर्यत्र तादृशं वर्षसहस्रमात्रम् । सा पार्वती मंदरपर्वतस्था प्रतीक्ष्यमाणागमनं भवस्य

त्या ठिकाणी देव आणि असुरही केवळ एक हजार वर्षेच राहू व वावरू शकत. तेथे मंदर पर्वतावर वसलेली पार्वती, भव (भगवान शिव) यांच्या आगमनाची वाट पाहत राहिली।

Verse 16

पतिव्रता शीलगुणोपपन्ना एकाकिनी नित्यमथो विभीता । गुहांतरे दुःखपरा बभूव संरक्षिता सा सुतवीरकेण

ती पतिव्रता, शील-सद्गुणांनी संपन्न, एकटीच राहून सदैव भयभीत होती. गुहेच्या आत ती दुःखात बुडाली; तरीही वीर युवक सुतवीरकाने तिथे तिचे रक्षण केले.

Verse 17

ततस्स दैत्यो वरदानमत्तस्तैर्योधमुख्यैस्सहितो गुहां ताम् । विभिन्नधैर्यः पुनराजगाम शिलीमुखैर्मारसमुद्भवैश्च

मग तो तो दैत्य वरदानाच्या मदाने मत्त होऊन, आपल्या प्रमुख योद्ध्यांसह त्या गुहेकडे पुन्हा आला. शिलीमुख बाणांनी व माऱ-समुद्भव अस्त्रांनी त्याचे धैर्य भंगले होते.

Verse 18

अत्यद्भुतं तत्र चकार युद्धं हित्वा तदा भोजनपाननिद्राः । रात्रिं दिवं पंचशतानि पंच क्रुद्धस्स सैन्यैस्सह वीरकेण

तेथे त्याने अत्यंत अद्भुत युद्ध केले; तेव्हा त्याने भोजन, पान आणि निद्रा त्यागली. क्रुद्ध होऊन तो आपल्या सैन्यासह आणि वीरकासह पाचशे पाच दिवस-रात्र लढला.

Verse 19

खड्गैस्सकुंतैस्सह भिंदिपालर्गदाभुशुंडीभिरथो प्रकांडैः । शिलीमुखैरर्द्धशशीभिरुग्रैर्वितस्तिभिः कूर्ममुखैर्ज्वलद्भिः

तलवारी, भाले, भिंदिपाल, गदा, भुशुंडी आणि जड दंडांसह; तीक्ष्ण बाण, उग्र अर्धचंद्राकृती शस्त्रे, वितस्ती आणि प्रज्वलित कूर्ममुख शस्त्रांनी त्यांनी युद्धात प्रहार केला।

Verse 20

नाराचमुख्यै निशितैश्च शूलैः परश्वधैस्तोमरमुद्गरैश्च । खड्गैर्गुडैः पर्वतपादपैश्च दिव्यैरथास्त्रैररपि दैत्यसंघैः

दैत्यांच्या समूहांनीही दिव्य अस्त्रे आणि रथाच्या शस्त्रांनी—तीक्ष्ण नाराच, त्रिशूळ, कुऱ्हाडी, भाले आणि मुद्गरांसह तलवारी, जડ गदा आणि उपटलेले पर्वत व वृक्षांनी आक्रमण केले।

Verse 21

न दीधितिर्भिन्नतनुः पपात द्वारं गुहाया पिहितं समस्तम् । तैरायुधैर्दैत्यभुजप्रयुक्तैर्गुहामुखे मूर्छित एव पश्चात्

तेव्हा दीधिती, ज्याचे शरीर छिन्नविछिन्न झाले होते, गुहेच्या त्या द्वारावर पडला जे पूर्णपणे बंद होते. दैत्यांच्या हातांनी फेकलेल्या शस्त्रांनी घायाळ होऊन तो गुहेच्या तोंडाशी मूर्छित झाला।

Verse 22

आच्छादितं वीरकमस्त्रजालैर्दैत्यैश्च सर्वैस्तु मुहूर्तमात्रम् । अपावृतं कर्तुमशक्यमासीन्निरीक्ष्य देवी दितिजान् सुघोरान्

सर्व दैत्यांच्या घन अस्त्रजाळ्यांनी तो वीर काही क्षण पूर्णपणे आच्छादित झाला. अत्यंत भयंकर दितिपुत्रांना पाहून देवीला ते आवरण दूर करणे अशक्य वाटले।

Verse 23

भयेन सस्मार पितामहं तु देवी सखीभिस्सहिता च विष्णुम् । सैन्यं च मद्वीरवरस्य सर्वं सस्मारयामास गुहांतरस्था

भयाने व्याकुळ झालेली देवी सख्यांसह गुहेत राहून पितामह ब्रह्मा आणि विष्णू यांचे स्मरण करू लागली. तसेच श्रेष्ठ वीराच्या सर्व सैन्याला मदतीसाठी बोलावून घेतले।

Verse 24

ब्रह्मा तया संस्मृतमात्र एव स्त्रीरूपधारी भगवांश्च विष्णुः । इन्द्रश्च सर्वेः सह सैन्यकैश्च स्त्रीरूपमास्थाय समागतास्ते

तिने केवळ स्मरण केले आणि ब्रह्मा आले; भगवान विष्णूही स्त्रीरूप धारण करून आले. इंद्रही सर्व सैन्यासह स्त्रीरूप घेऊन तेथे आले.

Verse 25

भूत्वा स्त्रियस्ते विविशुस्तदानीं मुनीन्द्रसंघाश्च महानुभावाः । सिद्धाश्च नागास्त्वथ गुह्यकाश्च गुहांतरं पर्वतराजपुत्र्याः

स्त्रीरूप होऊन ते त्या क्षणी आत प्रवेशले—महानुभाव मुनींद्रांचे संघ, सिद्ध, नाग आणि गुह्यकही—पर्वतराजकन्या (पार्वती) हिच्या अंतर्गुहेत।

Verse 26

यस्मात्सुराज्य सनसंस्थितानामंतः पुरे संगमनं विरुद्धम् । ततस्सहस्राणि नितंबिनीनामनंतसंख्यान्यपि दर्शयंत्यः

कारण श्रेष्ठ राजधर्मात स्थित जनांसाठी अंतःपुरात संगमन निषिद्ध होते; म्हणून तेव्हा नितंबिनी स्त्रियांची सहस्रे—असंख्यही—स्वतःला दर्शवीत पुढे आलीं.

Verse 27

रूपाणि दिव्यानि महाद्भुतानि गौर्ये गुहायां तु सवीरकार्यैः । स्त्रियः प्रहृष्टा गिरिराजकन्या गुहांतरं पर्वतराजपुत्र्या

गौरीच्या गुहेत वीरकार्य सिद्ध करणारी दिव्य व महाअद्भुत रूपे प्रकट झाली. हर्षित अंतःकरणाने स्त्रिया आणि गिरिराजकन्या पार्वतीही गुहेच्या अंतःकक्षात पुढे प्रवेशल्या.

Verse 28

स्त्रीभिस्सहस्रैश्च शतैरनेकैर्नेदुश्च कल्पांतरमेघघोषाः । भेर्य्यश्च संग्रामजयप्रदास्तु ध्मातास्सुशंखाः सुनितम्बिनीभिः

हजारो स्त्रिया व अनेक शतके यांसह कल्पांताच्या मेघगर्जनेसारखा नाद घुमला. संग्रामजय देणाऱ्या भेर्या वाजल्या आणि सु-नितंबिनी स्त्रियांनी शुभ शंख फुंकले.

Verse 29

मूर्छां विहायाद्भुत चंडवीर्यस्स वीरको वै पुरतः स्थितस्तु । प्रगृह्य शस्त्राणि महारथानां तैरेव शस्त्रैर्दितिजं जघान

मूर्छा झटकून अद्भुत व प्रचंड पराक्रमाचा वीरक पुढे ठाम उभा राहिला. महारथ्यांची शस्त्रे उचलून त्याच शस्त्रांनी त्याने दैत्याला ठार केले.

Verse 30

ब्राह्मी ततो दंड करा विरुद्धा गौरी तदा क्रोधपरीतचेताः । नारायणी शंखगदासुचक्रधनुर्द्धरा पूरितबाहुदंडा

मग दंड धारण करणारी ब्राह्मी विरोधात उभी राहिली. त्याच वेळी क्रोधाने व्यापलेल्या चित्ताची गौरी नारायणी रूपाने प्रकट झाली—शंख, गदा, खड्ग, चक्र व धनुष्य धारण करून, युद्धासाठी भुजा ताठ केल्या.

Verse 31

विनिर्ययौ लांगलदण्डहस्ता व्योमालका कांचनतुल्यवर्णा । धारासहस्राकुलमुग्रवेगं बैडौजसी वज्रकरा तदानीम्

मग नांगर-दंड हातात घेऊन, आकाशासारखी माळ घालून, सुवर्णासारख्या वर्णाची ती बाहेर आली. त्याच क्षणी वज्र धारण करणारी बलवती बैडौजसी सहस्र धारांनी वेढलेली, उग्र वेगाने धावून आली.

Verse 32

सहस्रनेत्रा युधि सुस्थिरा च सदुर्जया दैत्यशतैरधृष्या । वैश्वानरी शक्तिरसौम्यवक्त्रा याम्या च दंडोद्यतपाणिरुग्रा

त्या युद्धात ‘सहस्रनेत्रा’ नावाची शक्ती रणांगणी अत्यंत स्थिर उभी राहिली—अतिदुर्जय, आणि शेकडो दानवांनाही अजिंक्य. तेथेच ‘वैश्वानरी’ शक्तीही होती, कठोर व हास्यरहित मुखाची; तसेच यमदिशेची ‘याम्या’ शक्ती, उग्र, दंड उंचावून धारण करणारी—या सर्वांनी प्रभूची अजेय विभूती रणात प्रकट केली।

Verse 33

सुतीक्ष्णखङ्गोद्यतपाणिरूपा समाययौ नैरृति घोरचापा । तोयालिका वारणपाशहस्ता विनिर्गता युद्धमभीप्समाना

नैरृति आली—हातात अतितीक्ष्ण खड्ग उंचावलेला, आणि घोर धनुष्य धारण केलेले। तोयालिकाही बाहेर आली, हातात हत्ती-पाश घेऊन, युद्धाची इच्छा धरून।

Verse 34

प्रचंडवातप्रभवा च देवी क्षुधावपुस्त्वंकुशपाणि रेव । कल्पान्तवह्निप्रतिमां गदां च पाणौ गृहीत्वा धनदोद्भवा च

मग प्रचंड वाऱ्यातून उत्पन्न झालेली देवी क्षुधारूपाने प्रकट झाली; तिच्या हातात अंकुश होता. रेवती आणि धनद (कुबेर)पासून उद्भवलेली देवीही कल्पांताग्नीप्रमाणे ज्वलंत गदा हातात घेऊन युद्धासाठी पुढे सरसावल्या.

Verse 35

याक्षेश्वरी तीक्ष्णमुखा विरूपा नखायुधा नागभयंकरी च । एतास्तथान्याश्शतशो हि देव्यः सुनिर्गताः संकुलयुद्धभूमिम्

याक्षेश्वरी, तीक्ष्णमुखा, विरूपा, नखायुधा आणि नागभयंकरी—तसेच अशा शेकडो अन्य देव्या—गर्दीने भरलेल्या युद्धभूमीवर वेगाने धावून आल्या.

Verse 36

दृष्ट्वा च तत्सैन्यमनंतपारं विवर्णवर्णाश्च सुविस्मिताश्च । समाकुलास्संचकिताभयाद्वै देव्यो बभूबुर्हृददीनसत्त्वाः

ती अनंत, अपरिमित सेना पाहून देव्या फिकट पडल्या, अत्यंत विस्मित झाल्या आणि अंतःकरणात हादरल्या. भयाने त्या व्याकुळ व चकित झाल्या; त्यांच्या हृदयातील धैर्य व स्थैर्य क्षीण झाले.

Verse 37

चक्रुस्समाधाय मनस्समस्तास्ता देववध्वो विधिशक्तिमुख्याः । सुसंमत त्वेन गिरीशपुत्र्याः सेनापतिर्वीरसुघोरवीर्यः

तेव्हा विधात्याच्या शक्ती प्रमुख असलेल्या सर्व देवस्त्रियांनी मन एकाग्र करून समाधी धारण केली. गिरीशकन्या पार्वतीच्या पूर्ण संमतीने अतिघोर पराक्रमयुक्त वीर सेनापती नेमला गेला।

Verse 38

चक्रुर्महायुद्धमभूतपूर्वं निधाय बुद्धौ दितिजाः प्रधानाः । निवर्तनं मृत्युमथात्मनश्च नारीभिरन्ये वरदानसत्त्वाः

दितीपुत्र प्रधान योद्ध्यांनी बुद्धीत दृढ निश्चय करून अभूतपूर्व महायुद्ध केले. इतरही वरदानजन्य बलसंपन्न, आपल्या स्त्रियांसह, परतणे किंवा स्वतः मृत्यू पत्करणे असा संकल्प मनात धरून रणात उतरले।

Verse 39

अत्यद्भुतं तत्र चकार युद्धं गौरी तदानीं सहिता सखीभिः । कृत्वा रणे चाद्भुतबुद्धिशौण्डं सेनापतिं वीरकघोरवीर्यम्

तेथे त्या वेळी गौरीने सख्यांसह अत्यंत अद्भुत युद्ध केले। आणि रणांगणात अद्भुत बुद्धिकौशल्याचे शौर्य प्रकट करून, घोर वीर्याने प्रसिद्ध सेनापती वीरकाला (त्याच कौशल्याने) सामोरे केले।

Verse 40

हिरण्यनेत्रात्मज एव भूपश्चक्रे महाव्यूहमरं सुकर्मा । संभाव्य विष्णुं च निरीक्ष्य याम्यां सुदारुणं तद्गिलनामधेयम्

तेव्हा हिरण्यनेत्राचा पुत्र राजा—पराक्रमी सुकर्मा—त्वरित एक महाव्यूह रचू लागला। विष्णूचा यथोचित विचार करून आणि दक्षिण दिशा पाहून, त्याने “तद्गिलन” नावाचा अत्यंत दारुण व्यूह उभा केला।

Verse 41

मुखं करालं विधिसेवयास्य तस्मिन् कृते भगवानाजगाम । कल्पान्तघोरार्कसहस्रकांतिकीर्णञ्च वै कुपितः कृत्ति वासाः

विधात्याने (ब्रह्म्याने) अशी सेवा केल्यावर भगवान प्रकट झाले। त्यांचे मुख कराल होते; कल्पांतकाळीच्या सहस्र भयानक सूर्यांसारख्या तेजाने ते दीप्त होते; आणि कृत्तिवासा (शिव) क्रोधाने प्रज्वलित होते।

Verse 42

गते ततो वर्षसहस्रमात्रे तमागतं प्रेक्ष्य महेश्वरं च । चक्रुर्महायुद्धमतीवमात्रं नार्यः प्रहृष्टास्सह वीरकेण

त्यानंतर सुमारे हजार वर्षे गेल्यावर, तेथे महेश्वर येताना पाहून, वीरकासह आनंदित झालेल्या स्त्रियांनी तत्क्षणी अत्यंत महान युद्ध आरंभिले।

Verse 43

प्रणम्य गौरी गिरिशं च मूर्ध्ना संदर्शयन् भर्तुरतीव शौर्यमम् । गौरी प्रयुद्धं च चकार हृष्टा हरस्ततः पर्वतराजपुत्रीम्

गिरीशाला मस्तकाने प्रणाम करून, पतीचे अतुल पराक्रम दाखविण्याच्या इच्छेने हर्षित गौरी युद्धात उतरली; तेव्हा हर (शिव) यांनी पर्वतराजकन्या (पार्वती)ला पुढे प्रवृत्त केले।

Verse 44

कंठे गृहीत्वा तु गुहां प्रविष्टो रमासहस्राणि विसर्जितानि । गौरी च सन्मानशतैः प्रपूज्य गुहामुखे वीरकमेव स्थापयन्

त्याचा कंठ धरून तो गुहेत प्रविष्ट झाला आणि हजारो धनरत्ने टाकून दिली। मग गौरीदेवीचा शेकडो सन्मानांनी पूजन करून गुहेच्या मुखाशी वीरकाला पहारेकरी म्हणून स्थापिले।

Verse 45

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे युद्धप्रारंभदूतसम्वादवर्णनंनाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखण्डात ‘युद्धप्रारंभ दूतसंवादवर्णन’ नामक पंचेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 46

तैस्तैः प्रहारैरपि जर्ज रांगस्तस्मिन् रणे देवगणेरितैर्यः । जगाद वाक्यं तु सगर्वमुग्रं प्रविश्य शंभुं प्रणिपत्य मूर्ध्ना

देवगणांच्या प्रेरणेने त्या रणात असंख्य प्रहारांनी त्याचे अंग जर्जर झाले; तरीही तो शंभूच्या समोर गेला, मस्तक झुकवून प्रणाम केला आणि गर्वाने भरलेले उग्र वचन बोलला।

Verse 47

दूत उवाच । संप्रेषितोहं विविशे गुहांतु ह्यषौऽन्धकस्त्वां समुवाच वाक्यम् । नार्या न कार्यं तव किंचिदस्तिविमुच नारीं तरुणीं सुरूपाम्

दूत म्हणाला: ‘त्याने पाठविल्यामुळे मी गुहेत प्रवेश केला. त्या अंधकाने तुला असे वचन सांगितले—तुला या स्त्रीची काहीच गरज नाही; या तरुण, सुरूप स्त्रीला सोडून दे.’

Verse 48

प्रायोभवास्तापसस्तज्जुषस्व क्षांतं मया यत्कमनीयमन्तः । मुनिर्विरोधव्य इति प्रचिंत्य न त्वं मुनिस्तापस किं तु शत्रुः

हे तपस्वी, तू खरोखर संयम-उपवासव्रती असशील तर माझी ही सहनशीलता स्वीकार. अंतःकरणात जे अत्यंत वेदनादायक होते ते मी सहन केले. “मुनीशी विरोध करू नये” असे विचारून मी थांबलो; पण तू मुनी नाहीस, हे तापस—तू खरा शत्रू आहेस.

Verse 49

अतीव दैत्येषु महाविरोधी युध्यस्व वेगेन मया प्रमथ्य । नयामि पातालतलानुरूपं यमक्षयं तापस धूर्त हि त्वाम्

दैत्यांमध्ये तू अत्यंत हट्टी व महाविरोधी आहेस; वेगाने माझ्याशी युद्ध कर—मी तुला चिरडून टाकीन. तुला पाताळास योग्य अशा अधोलोकांत, होय यमाच्या धामात नेईन. हे धूर्त तपस्वी, हे तुझ्या विनाशासाठीच आहे.

Verse 50

सनत्कुमार उवाच । एतद्वचो दूतमुखान्निशम्य कपालमाली तमुवाच कोपात् । ज्वलन्विषादेन महांस्त्रिनेत्रस्सतां गतिर्दुष्टमदप्रहर्ता

सनत्कुमार म्हणाले—दूताच्या मुखातून ते वचन ऐकून कपालमाली (कपालहारधारी) प्रभू क्रोधाने त्याला बोलले. शोकाने ज्वलंत महान त्रिनेत्र—सज्जनांचा आश्रय व दुष्टांच्या मदाचा नाशकर्ता—उत्तर देऊ लागला.

Verse 51

शिव उवाच । व्यक्तं वचस्ते तदतीव चोग्रं प्रोक्तं हि तत्त्वं त्वरितं प्रयाहि । कुरुष्व युद्धं हि मया प्रसह्य यदि प्रशक्तोसि बलेन हि त्वम्

शिव म्हणाले—तुझे शब्द स्पष्ट आहेत आणि अत्यंत उग्रही आहेत. सत्य सांगितले गेले; आता त्वरेने पुढे ये. तू खरोखर बळाने समर्थ असशील तर माझ्याशी—गरज पडली तर बलपूर्वकही—युद्ध कर.

Verse 52

यः स्यादशक्तो भुवि तस्य कोर्थो दारैर्धनैर्वा सुमनोहरैश्च । आयांतु दैत्याश्च बलेन मत्ता विचार्यमेवं तु कृतं मयै तत्

जो पृथ्वीवर अशक्त आहे, त्याला स्त्रिया, धन किंवा मनोहर भोग यांचा काय उपयोग? दैत्यही आपल्या बळाच्या मदाने मत्त होऊन येऊ देत. असे विचार करून मी तसेच केले आहे.

Verse 53

शरीरयात्रापि कुतस्त्वशक्तेः कुर्वन्तु यद्यद्विहितं तु तेषाम् । ममापि यद्यत्करणीयमस्ति तत्तत्त्करिष्यामि न संश योत्र

अशक्त माणसाला देहयात्राही कशी शक्य होईल? त्यांच्यासाठी जे जे विधिपूर्वक ठरलेले कर्तव्य आहे ते त्यांनी करावे. आणि माझ्यासाठी जे जे करणे आवश्यक आहे ते मी करीन—यात संशय नाही.

Verse 54

सनत्कुमार उवाच । एतद्वचस्तद्विधसोपि तस्माच्छ्रुत्वा हरान्निर्गत एव हृष्टः । प्रागात्ततो गर्जितहुंकृतानि कुर्वंस्ततोदैत्यपतेस्सकाशम्

सनत्कुमार म्हणाले—ते वचन ऐकून तोही भगवान् हराकडून बाहेर येऊन हर्षित झाला. मग गर्जना व हुंकार करीत दैत्यपतीकडे पुढे गेला.