हिरण्यकशिपोः क्रोधः तथा देवप्रजाकदनम् — Hiraṇyakaśipu’s Wrath and the Affliction of Devas and Beings

Verse 1

अथ विज्ञापितो देवैर्व्यास तैरात्मभूर्विधिः । परीतो भृगुदक्षाद्यैर्ययौ दैत्येश्वराश्रमम्

मग देवांनी निवेदन केल्यावर स्वयंभू विधी—ब्रह्मदेव—भृगु, दक्ष इत्यादींनी वेढलेला दैत्येश्वराच्या आश्रमाकडे गेला.

Verse 2

कुतूहलमिति श्रोतुं ममाऽतीह मुनीश्वर । तच्छ्रावय कृपां कृत्वा ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते

हे मुनीश्वर, पवित्र कुतूहलाने हे ऐकण्याची माझी फार इच्छा आहे. कृपा करून मला हे कथन करून ऐकवा. हे ब्रह्मपुत्र, तुला नमस्कार असो.

Verse 3

ततो गृहीतस्स मृगाधिपेन भुजैरनेकैर्गिरिसारवद्भि । निधाय जानौ स भुजांतरेषु नखांकुरैर्दानवमर्मभिद्भिः

तेव्हा मृगाधिपतीने पर्वतसारासारख्या दृढ अशा अनेक भुजांनी त्याला पकडले. त्याला गुडघ्यांवर ठेवून भुजांच्या मध्ये दाबून, नखांच्या टोकांनी दैत्याची मर्मस्थाने भेदून फाडून टाकले.

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना । हिरण्यकशिपुर्व्यास पर्यतप्यद्रुषा शुचा

सनत्कुमार म्हणाले—हे व्यास! हरिने वराहमूर्ती धारण करून त्याचा भाऊ असा मारला गेल्यावर, हिरण्यकशिपु क्रोध व शोकाने अंतःकरणातच जळून खाक झाला.

Verse 5

ततः प्रजानां कदनं विधातुं कदनप्रियान् । निर्दिदेशाऽसुरान्वीरान्हरि वैरप्रियो हि सः

त्यानंतर वैरप्रिय हरिने, कत्तलीत आनंद मानणाऱ्या वीर असुरांना प्रजांचा संहार करण्याची आज्ञा दिली.

Verse 6

अथ ते भर्तृसंदेशमादाय शिरसाऽसुराः । देवप्रजानां कदनं विदधुः कदनप्रियाः

मग त्या असुरांनी स्वामीचा संदेश शिरसावंद्य मानून, कत्तलीत आसक्त होऊन देवांच्या प्रजांचा संहार सुरू केला.

Verse 7

ततो विप्रकृते लोकेऽसुरैस्तेर्दुष्टमानसैः । दिवं देवाः परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिताः

मग त्या दुष्टमन असुरांनी लोकात उपद्रव माजवल्यावर, देवांनी स्वर्ग सोडून पृथ्वीवर येऊन ओळख न पडता लपूनछपून संचार केला.

Verse 8

हिरण्यकशिपुर्भ्रातुस्संपरेतस्य दुःखितः । कृत्वा करोदकादीनि तत्कलत्राद्यसांत्वयत्

भाऊ परलोकवासी झाल्याने दुःखी झालेल्या हिरण्यकशिपूने जलांजली इत्यादी अंत्येष्टीकर्म केले आणि मग भावजयी व इतर शोकाकुल नातेवाइकांना सांत्वन केले.

Verse 9

ततस्स दैत्यराजेन्द्रो ह्यजेयमजरामरम् । आत्मानमप्र तिद्वंद्वमेकराज्यं व्यधित्सत

त्यानंतर त्या दैत्यराजेंद्राने ठरविले की मी अजेय, अजर, अमर—निरप्रतिद्वंद्वी—एकछत्र परम राजा होऊन एकटाच राज्य करीन.

Verse 10

स तेपे मंदरद्रोण्यां तपः परमदारुणम् । ऊर्द्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः षादांगुष्ठाश्रितावनिः

मंदरद्रोणीत त्याने परम दारुण तप केले—दोन्ही बाहू उंचावून, दृष्टी आकाशाकडे स्थिर ठेवून, आणि केवळ सहा अंगठ्यांच्या आधारावर भूमीवर टिकून—शिवकृपेसाठी अढळ तपात रत राहिला.

Verse 11

तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवास्सर्वे बलान्विताः । दैत्यान्सर्वान्विनिर्जित्य स्वानि स्थानानि भेजिरे

तो तप चालू असताना सर्व देव बलवान झाले; त्यांनी सर्व दैत्यांना जिंकून आपल्या-आपल्या धामांत परत वास केला—तपाने धर्म प्रतिष्ठित झाल्यावर उत्पन्न होणाऱ्या शक्तीने.

Verse 12

तस्य मूर्द्ध्नस्समुद्भूतः सधूमोग्निस्तपोमयः । तिर्यगूर्द्ध्वमधोलोकानतपद्विष्वगीरितः

त्याच्या मस्तकातून धुराने युक्त, तपोमय अग्नी प्रकट झाला; तो सर्व दिशांनी पसरून तिर्यक्, ऊर्ध्व व अधः—सर्व लोकांना दाह करू लागला।

Verse 13

तेन तप्ता दिवं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं ययुस्सुराः । धात्रे विज्ञापयामासुस्तत्तपोविकृताननाः

त्या तपाच्या तीव्र उष्णतेने पीडित झालेले देव स्वर्ग सोडून ब्रह्मलोकास गेले. तपामुळे झालेल्या क्लेशाने ज्यांची मुखे विकृत झाली होती, त्यांनी धाता (स्रष्टा) यांस आपली विनंती निवेदिली.

Verse 15

प्रताप्य लोकानखिलांस्ततोऽसौ समागतं पद्मभवं ददर्श । वरं हि दातुं तमुवाच धाता वरं वृणीष्वेति पितामहोपि । निशम्य वाचं मधुरां विधातुर्वचोऽब्रवीदेव ममूढबुद्धिः

सर्व लोकांना आपल्या प्रतापाने दडपून टाकून त्याने मग पद्मभव (ब्रह्मा) येताना पाहिले. वर देण्याची इच्छा धरून धाता, पितामह ब्रह्मा त्यास म्हणाला—“वर माग.” विधात्याचे मधुर वचन ऐकून तो मूढबुद्धी प्रत्युत्तर बोलू लागला.

Verse 16

हिरण्यकशिपुरुवाच । मृत्योर्भयं मे भगवन्प्रजेश पितामहाभून्न कदापि देव । शास्त्रास्त्रपाशाशनिशुष्कवृक्षगिरीन्द्रतोयाग्निरिपुप्रहारैः

हिरण्यकशिपु म्हणाला— हे भगवन्, हे प्रजेश, हे दिव्य पितामह! मला कधीही मृत्यूची भीती वाटली नाही— ना शास्त्रांनी, ना अस्त्र-शस्त्रांनी, ना पाशांनी, ना वज्राने, ना सुक्या वृक्षाने, ना पर्वताने, ना पाण्याने, ना अग्नीने, ना शत्रूंच्या प्रहारांनी।

Verse 17

देवैश्च दैत्यैर्मुनिभिश्च सिद्धैस्त्वत्सृष्टजीवैर्बहुवाक्यतः किम् । स्वर्गे धरण्यां दिवसे निशायां नैवोर्द्ध्वतो नाप्यधतः प्रजेश

हे प्रजेश! देव, दैत्य, मुनी, सिद्ध आणि तुझ्या सृष्टीतील सर्व जीव यांविषयी पुष्कळ बोलून काय उपयोग? स्वर्गात असो वा पृथ्वीवर, दिवस असो वा रात्र— ना वर कुणी, ना खाली कुणी, तुझ्यासमान आहे।

Verse 18

सनत्कुमार उवाच । तस्यैतदीदृग्वचनं निशम्य दैत्येन्द्र तुष्टोऽस्मि लभस्व सर्वम् । प्रणम्य विष्णुं मनसा तमाह दयान्वितोऽसाविति पद्मयोनिः

सनत्कुमार म्हणाले— त्याचे असे वचन ऐकून दैत्यांचा राजा संतुष्ट झाला— “मी तृप्त आहे; सर्व काही मिळव.” मग पद्मयोनी ब्रह्माने मनोमन विष्णूला प्रणाम केला आणि त्यांना दयाळू जाणून त्यांना म्हणाला।

Verse 19

अलं तपस्ते परिपूर्ण कामस्समाः सहस्राणि च षण्णवत्य । उत्तिष्ठ राज्यं कुरु दानवानां श्रुत्वा गिरं तत्सुमुखो बभूव

“तुझे तप पुरे; तुझी इच्छा पूर्ण झाली—हजार आणि शहाण्णव वर्षांनंतरही. आता उठ आणि दानवांचे राज्य कर.” हे वचन ऐकून तो प्रसन्नमुख झाला।

Verse 20

राज्याभिषिक्तः प्रपितामहेन त्रैलोक्यनाशाय मतिं चकार । उत्साद्य धर्मान् सकलान्प्रमत्तो जित्वाहवे सोपि सुरान्समस्तान्

प्रपितामह ब्रह्म्याने राज्याभिषेक केल्यावर त्याने त्रैलोक्यनाशाचा निश्चय केला. मदोन्मत्त होऊन त्याने सर्व धर्मांचा उच्छेद केला आणि रणात सर्व देवांनाही जिंकले।

Verse 21

ततो भयादिंद्रमुखाश्च देवाः पितामहाज्ञां समवाप्य सर्वे । उपद्रुता दैत्यवरेण जाताः क्षीरोदधिं यत्र हरिस्तु शेते

मग भयाने इंद्रप्रमुख सर्व देव पितामहाची आज्ञा घेऊन, त्या श्रेष्ठ दैत्याने त्रस्त होऊन क्षीरसागराकडे गेले, जिथे हरि शयन करतात।

Verse 22

आराधयामासुरतीव विष्णुं स्तुत्वा वचोभित्सुखदं हि मत्वा । निवेदयामासुरथो प्रसन्नं दुःखं स्वकीयं सकलं हि तेते

मग त्यांनी अत्यंत भक्तिभावाने विष्णूची आराधना केली. वचनांनी स्तुती करून ती खरोखरच सुखद व सांत्वन देणारी आहे असे मानून, प्रसन्नचित्ताने त्यांच्याजवळ जाऊन आपले सर्व दुःख पूर्णपणे निवेदन केले.

Verse 23

श्रुत्वा तदीयं सकलं हि दुःखं तुष्टो रमेशः प्रददौ वरांस्तु । उत्थाय तस्माच्छयनादुपेन्द्रो निजानुरूपैर्विविधैर्वचोभिः

त्याचे सर्व दुःख ऐकून रमेश (विष्णू) संतुष्ट झाले आणि वरदान दिले. मग उपेंद्र (विष्णू) त्या शय्येवरून उठून, याचक व प्रसंगास अनुरूप अशी विविध वचने बोलू लागले.

Verse 24

आश्वास्य देवानखिलान्मुनीन्वा उवाच वैश्वानरतुल्यतेजाः । दैत्यं हनिष्ये प्रसभं सुरेशाः प्रयात धामानि निजानि तुष्टाः

सर्व देवांना व मुनींना धीर देऊन, वैश्वानरासारख्या तेजाने दीप्त प्रभु म्हणाले— “हे सुरेशांनो, मी त्या दैत्याचा बलपूर्वक वध करीन; तुम्ही संतुष्ट होऊन आपापल्या धामांना जा.”

Verse 25

श्रुत्वा रमेशस्य वचस्सुरेशाः शक्रादिकास्ते निखिलाः सुतुष्टाः । ययुः स्वधामानि हिरण्यनेत्रानुजं च मत्वा निहतं मुनीश

हे मुनीश्वर! रमेश (भगवान शिव) यांचे वचन ऐकून इंद्रादी सर्व सुरेश अत्यंत संतुष्ट झाले. हिरण्यनेत्राच्या अनुजाचा वध झाला असे मानून ते आपापल्या स्वधामांना निघून गेले.

Verse 26

आश्रित्य रूपं जटिलं करालं दंष्ट्रायुधं तीक्ष्णनखं सुनासम् । सैंहं च नारं सुविदारितास्यं मार्तंडकोटिप्रतिमं सुघोरम्

त्यांनी जटाधारी, कराळ रूप धारण केले—दंष्ट्राच ज्याचे आयुध, नख अत्यंत तीक्ष्ण, नासिका सुबक; सिंहासारखे व नरासारखे, भयावह फाटलेल्या मुखाचे, आणि कोटी सूर्यांसारखे दाहक तेज असलेले—अतिघोर।

Verse 27

युगांतकालाग्निसमप्रभावं जगन्मयं किं बहुभिर्वचोभिः । अस्तं रवौसोऽपि हि गच्छतीशो गतोऽसुराणां नगरीं महात्मा

त्यांचा प्रभाव युगांतकाळच्या प्रलयाग्नीप्रमाणे होता आणि ते सर्व जगात व्याप्त होते—अधिक शब्द कशाला? सूर्य मावळताच तो महात्मा ईश्वरही निघाला आणि असुरांच्या नगरीकडे गेला.

Verse 28

कृत्वा च युद्धं प्रबलैस्स दैत्यैर्हत्वाथ तान्दैत्यगणान्गृहीत्वा । बभ्राम तत्राद्रुतविक्रमश्च बभंज तांस्तानसुरान्नृसिंहः

प्रबळ दैत्यांशी युद्ध करून नृसिंहाने त्या दैत्यगणांचा वध केला आणि त्यांना पकडलेही. मग वेगवान व अजेय पराक्रमाने तो तेथे फिरत राहिला आणि त्या त्या असुरांना एकामागून एक चिरडून टाकू लागला.

Verse 29

दृष्टस्स दैत्यैरतुलप्रभावस्ते रेभिरे ते हि तथैव सर्वे । सिंहं च तं सर्वमयं निरीक्ष्य प्रह्लादनामा दितिजेन्द्रपुत्रः । उवाच राजानमयं मृगेन्द्रो जगन्मयः किं समुपागतश्च

अतुल पराक्रमशाली त्या सत्तेला पाहताच दैत्य सर्वजण तसाच गर्जना करू लागले। सर्वजगत्‌मय भासणाऱ्या त्या सिंहाला पाहून दैत्यराजाचा पुत्र प्रह्लाद म्हणाला— “हा जगन्मय, राजतत्त्वमय मृगेन्द्र कोण, जो आता येथे आला आहे?”

Verse 30

प्रह्लाद उवाच । एष प्रविष्टो भगवाननंतो नृसिंहमात्रो नगरं त्वदंतः । निवृत्य युद्धाच्छ रणं प्रयाहि पश्यामि सिंहस्य करालमूर्त्तिम्

प्रह्लाद म्हणाला— “पहा, भगवान् अनंत नृसिंह-रूपाने तुझ्या नगरात प्रवेशले आहेत. या युद्धातून परत फिरून रणभूमी सोड; मला त्या सिंहाची कराल, भयावह मूर्ती दिसत आहे.”

Verse 31

यस्मान्न योद्धा भुवनत्रयेऽपि कुरुष्व राज्यं विनमन्मृगेन्द्रम् । श्रुत्वा स्वपुत्रस्य वचो दुरात्मा तमाह भीतोऽसि किमत्र पुत्र

“कारण त्रिभुवनातही त्याच्याशी लढण्यास योग्य असा योद्धा नाही; म्हणून त्या मृगेन्द्रापुढे नम्र होऊन राज्य कर.” पुत्राचे वचन ऐकून तो दुरात्मा म्हणाला— “पुत्रा, तू घाबरलास काय? इथे घाबरण्यास काय आहे?”

Verse 32

उक्त्वेति पुत्रं दितिजाधिनाथो दैत्यर्षभान्वीरवरान्स राजा । गृह्णंतु वै सिंहममुं भवंतो वीरा विरूपभ्रुकुटीक्षणं तु

पुत्राला असे बोलून दितिजांचा अधिनाथ राजा दैत्यश्रेष्ठ वीरवरांना म्हणाला— “हे वीरा, या सिंहासारख्या शत्रूला पकडा; याची भुवई वाकडी-तिकडी असून दृष्टी अत्यंत भयावह आहे.”

Verse 33

तस्याज्ञया दैत्यवरास्ततस्ते ग्रहीतुकामा विविशुर्मृगेन्द्रम् । क्षणेन दग्धाश्शलभा इवाग्निं रूपाभिलाषात्प्रविविक्षवो वै

त्याच्या आज्ञेने ते श्रेष्ठ दैत्य मृगेन्द्र-स्वामीला पकडण्याच्या इच्छेने आत शिरले. पण क्षणातच ते अग्नीत शिरणाऱ्या पतंगांसारखे जळून भस्म झाले; कारण त्या रूपाच्या आसक्तीने ते त्यात प्रवेश करू पाहत होते.

Verse 34

दैत्येषु दग्धेष्वपि दैत्यराजश्चकार युद्धं स मृगाधिपेन । शस्त्रैस्समग्रैरखिलैस्तथास्त्रैश्श क्त्यर्ष्टिपाशांकुशपावकाद्यैः

दैत्य जळून गेले तरीही दैत्यराजाने मृगाधिप (शिव) यांच्याशी युद्ध केले; शक्ती, ऋष्टि, पाश, अंकुश, पावक इत्यादी सर्व शस्त्रास्त्रांनी त्याने आक्रमण केले।

Verse 35

संयुध्यतोरेव तयोर्जगाम ब्राह्मं दिनं व्यास हि शस्त्रपाण्योः । प्रवीरयोर्वीररवेण गर्जतोः परस्परं क्रोधसुयुक्तचेतसोः

हे व्यासा, शस्त्रे धारण केलेल्या त्या दोन महावीरांच्या युद्धात ब्रह्माचा एक पूर्ण दिवस निघून गेला; ते वीर गर्जना करत होते आणि त्यांचे मन क्रोधाने व्यापलेले होते।

Verse 36

ततः स दैत्यस्सहसा बहूंश्च कृत्वा भुजाञ्छस्त्रयुतान्निरीक्ष्य । नृसिंहरूपं प्रययौ मृगेन्द्र संयुध्यमानं सहसा समंतात्

तेव्हा त्या दैत्याने अचानक आपल्या अनेक भुजा शस्त्रांनी सज्ज केल्या आणि सिंहाप्रमाणे नृसिंह रूपावर सर्व बाजूंनी हल्ला केला।

Verse 37

ततस्सुयुद्धं त्वतिदुस्सहं तु शस्त्रैस्समस्तैश्च तथाखिलास्त्रैः । कृत्वा महादैत्यवरो नृसिंहं क्षयं गतैश्शूल धरोऽभ्युपायात्

सर्व शस्त्रास्त्रांनी असह्य युद्ध केल्यानंतर, जेव्हा तो महान दैत्य नष्ट झाला, तेव्हा त्रिशूळधारी शिव तिथे प्रकट झाले।

Verse 39

नखास्त्रहृत्पद्ममसृग्विमिश्रमुत्पाद्य जीवाद्विगतः क्षणेन । त्यक्तस्तदानीं स तु काष्ठभूतः पुनः पुनश्चूर्णितसर्वगात्रः

नखांच्या शस्त्राने त्याचे हृदयकमळ विदीर्ण झाले आणि रक्तासह मज्जा बाहेर आली; एका क्षणात त्याचे प्राण गेले आणि त्याचे शरीर लाकडाप्रमाणे चूर्ण झाले।

Verse 40

तस्मिन्हते देवरिपौ प्रसन्नः प्रह्लादमामंत्र्य कृतप्रणामम् । राज्येऽभिषिच्याद्भुतवीर्यविष्णुस्ततः प्रयातो गतिमप्रतर्क्याम्

त्या देवशत्रूचा वध झाल्यावर प्रसन्न होऊन, अद्भुत पराक्रमी विष्णूंनी प्रल्हादाला राज्यावर बसवले आणि नंतर आपल्या अचिंत्य गतीला निघून गेले।

Verse 41

ततोऽतिहृष्टास्सकलास्सुरेशाः प्रणम्य विष्णुं दिशि विप्र तस्याम् । ययुः स्वधामानि पितामहाद्याः कृतस्वकार्यं भगवंतमीड्यम्

तेव्हा सर्व देवेश अत्यंत हर्षित होऊन, हे ब्राह्मणा, त्या दिशेस विष्णूस नमस्कार करून गेले. पितामह ब्रह्मा इत्यादी देव आपले कार्य सिद्ध करून, वंदनीय भगवंताची स्तुती करीत आपल्या-आपल्या धामास निघून गेले.

Verse 42

प्रवर्णितं त्वंधकजन्म रुद्राद्धिरण्यनेत्रस्य मृतिर्वराहात् । नृसिंहतस्तत्सहजस्य नाशः प्रह्लादराज्याप्तिरिति प्रसंगात्

या प्रसंगात असे वर्णिले आहे—रुद्रापासून अंधकाचा जन्म; वराहाकडून हिरण्यनेत्र (हिरण्याक्ष) याचा मृत्यू; नृसिंहाकडून त्याच्या सहोदर हिरण्यकशिपूचा नाश; आणि त्यामुळे प्रह्लादास राज्यप्राप्ती झाली.

Verse 43

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे गणाधिपत्यप्राप्त्यंधकजन्म हिरण्यनेत्रहिरण्यकशिपुवधवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पञ्चम युद्धखंडात ‘गणाधिपत्यप्राप्ती, अंधकजन्म आणि हिरण्यनेत्र व हिरण्यकशिपूवधवर्णन’ नावाचा त्रेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.