तुलसी-शङ्खचूडोपाख्यानम् — Viṣṇu’s Disguise and the Tulasī Episode (Prelude to Śaṅkhacūḍa’s Fall)

Verse 1

व्यास उवाच । नारायणश्च भगवान् वीर्याधानं चकार ह । तुलस्याः केन यत्नेन योनौ तद्वक्तुमर्हसि

व्यास म्हणाले—भगवान नारायणांनी तुलसीच्या योनीत वीर्याधान कसे व कोणत्या विशेष उपायाने केले? ते आपण मला सांगावे.

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । नारायणो हि देवानां कार्यकर्ता सतां गतिः । शंखचूडस्य रूपेण रेमे तद्रमया सह

सनत्कुमार म्हणाले—नारायण हे देवांचे कार्यसाधक आणि सत्पुरुषांची परमगती आहेत. त्यांनी शंखचूडाचे रूप धारण करून त्या रमा (लक्ष्मी)सह क्रीडा केली.

Verse 3

तदेव शृणु विष्णोश्च चरितं प्रमुदावहम् । शिवशासनकर्तुश्च मातुश्च जगतां हरेः

म्हणून विष्णूचे तेच परम-आनंददायक चरित्र ऐक—तो शिवाज्ञेचा कार्यकर्ता कसा झाला आणि जगत्-धारक हरिने जगन्मातेविषयी काय केले.

Verse 4

रणमध्ये व्योमवचः श्रुत्वा देवेन शंभुना । प्रेरितश्शंखचूडस्य गृहीत्वा कवचं परम्

रणांगणात आकाशवाणी ऐकून देवाधिदेव शंभूंनी शंखचूडाला प्रेरणा दिली; आणि प्रेरित होऊन त्याने परम कवच धारण केले।

Verse 5

विप्ररूपेण त्वरितं मायया निजया हरिः । जगाम शंखचूडस्य रूपेण तुलसीगृहम्

हरिने आपल्या मायेनं त्वरित विप्ररूप धारण केले आणि शंखचूडाचेच रूप घेऊन तुलसीच्या घरी गेले.

Verse 6

दुन्दुभिं वादयामास तुलसी द्वारसन्निधौ । जयशब्दं च तत्रैव बोधयामास सुन्दरीम्

दाराजवळ तुलसीने दुंदुभी वाजवली आणि तिथेच ‘जय’ असा घोष करून त्या सुंदरीला जागे केले.

Verse 7

तच्छ्रुत्वा चैव सा साध्वी परमानन्दसंयुता । राजमार्गं गवाक्षेण ददर्श परमादरात्

ते ऐकून ती साध्वी परमानंदाने भरली आणि परम आदराने गवाक्षातून राजमार्ग पाहू लागली.

Verse 8

ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा कारयामास मंगलम् । द्रुतं चकार शृंगारं ज्ञात्वाऽऽयातं निजं पतिम्

ब्राह्मणांना धनदान देऊन तिने मंगलकर्म करविले. मग आपला पती आला हे कळताच ती त्वरेने शृंगार करू लागली.

Verse 9

अवरुह्य रथाद्विष्णुस्तद्देव्याभवनं ययौ । शंखचूडस्वरूपः स मायावी देवकार्यकृत्

रथातून उतरून विष्णू त्या देवीच्या भवनाकडे गेले. शंखचूडाचे रूप धारण करून, मायावी तो देवकार्य सिद्ध करण्यास निघाला.

Verse 10

दृष्ट्वा तं च पुरः प्राप्तं स्वकांतं सा मुदान्विता । तत्पादौ क्षालयामास ननाम च रुरोद च

आपला प्रिय समोर आला हे पाहून ती आनंदाने भरून गेली. तिने त्यांचे चरण धुतले, नमस्कार केला आणि अश्रूही ढाळले.

Verse 11

रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास मंगलम् । ताम्बूलं च ददौ तस्मै कर्पूरादिसुवासितम्

तिने त्या मंगलमयाला रम्य रत्नसिंहासनावर बसविले. मग कापूर इत्यादी सुगंधांनी सुवासित तांबूल त्यांना अर्पण केले.

Verse 12

अद्य मे सफलं जन्म जीवनं संबभूव ह । रणे गतं च प्राणेशं पश्यंत्याश्च पुनर्गृहे

आज माझा जन्म सफल झाला, जीवनही धन्य झाले; रणांगणात गेलेले माझे प्राणनाथ पुन्हा घरी परतलेले मी पाहिले।

Verse 13

इत्युक्त्वा सकटाक्षं सा निरीक्ष्य सस्मितं मुदा । पप्रच्छ रणवृत्तांतं कांतं मधुरया गिरा

असे बोलून तिने कटाक्षाने कांताकडे पाहिले; मग आनंदाने हसत मधुर वाणीने रणवृत्तांत विचारला।

Verse 14

तुलस्युवाच । असंख्यविश्वसंहर्ता स देवप्रवरः प्रभुः । यस्याज्ञावर्त्तिनो देवा विष्णुब्रह्मादयस्सदा

तुळशी म्हणाली—तो प्रभु देवांमध्ये श्रेष्ठ, असंख्य विश्वांचा संहारकर्ता आहे; ज्याच्या आज्ञेत विष्णु, ब्रह्मा इत्यादी देव सदैव वर्ततात।

Verse 15

त्रिदेवजनकस्सोत्र त्रिगुणात्मा च निर्गुणः । भक्तेच्छया च सगुणो हरिब्रह्मप्रवर्तकः

हे स्तोत्रा! तोच त्रिदेवांचा जनक; तो त्रिगुणात्मा असूनही निर्गुण आहे. भक्तांच्या इच्छेने तो सगुण होतो आणि हरि व ब्रह्माला प्रवृत्त व समर्थ करतो.

Verse 16

कुबेरस्य प्रार्थनया गुणरूपधरो हरः । कैलासवासी गणपः परब्रह्म सतां गतिः

कुबेराच्या प्रार्थनेने हराने सगुण रूप धारण केले. कैलासवासी, गणांचा अधिपती तोच परब्रह्म असून सत्पुरुषांची परम गती आहे.

Verse 17

यस्यैकपलमात्रेण कोटिब्रह्मांडसंक्षयः । विष्णुब्रह्मादयोऽतीता बहवः क्षणमात्रतः

ज्याच्या केवळ एका पलमात्र काळाने कोट्यवधी ब्रह्मांडांचा संहार होतो. त्याच्या त्या कालप्रवाहात क्षणातच अनेक विष्णु, ब्रह्मा इत्यादीही लयास गेले आहेत.

Verse 18

कर्तुं सार्द्धं च तेनैव समरं त्वं गतः प्रभो । कथं बभूव संग्रामस्तेन देवसहायिना

हे प्रभो! तू त्याच्याबरोबर मिळून युद्ध करण्यास गेला होतास. मग देवांना सहाय्य असलेल्या त्या वीरासोबत तो संग्राम कसा घडला?

Verse 19

कुशली त्वमिहायातस्तं जित्वा परमेश्वरम् । कथं बभूव विजयस्तव ब्रूहि तदेव मे

तू कुशलाने येथे आलास का, त्या परमेश्वराला जिंकून? तुझा विजय कसा झाला—तेच मला सांग।

Verse 20

श्रुत्वेत्थं तुलसीवाक्यं स विहस्य रमापतिः । शंखचूडरूपधरस्तामुवाचामृतं वचः

तुळशीचे असे वचन ऐकून रमापती (विष्णू) हसले। शंखचूडाचे रूप धारण करून त्यांनी तिला अमृततुल्य वाणीने संबोधिले।

Verse 21

भगवानुवाच । यदाहं रणभूमौ च जगाम समरप्रियः । कोलाहलो महान् जातः प्रवृत्तोऽभून्महारणः

भगवान म्हणाले—“मी युद्धप्रिय होऊन रणभूमीत गेलो तेव्हा प्रचंड कोलाहल झाला आणि महाभयंकर महासंग्राम पूर्ण वेगाने सुरू झाला।”

Verse 22

देवदानवयोर्युद्धं संबभूव जयैषिणोः । दैत्याः पराजितास्तत्र निर्जरैर्बलगर्वितैः

तेव्हा देव आणि दानव—दोघेही जयाची इच्छा धरून—युद्धास भिडले. तेथे बलगर्वित अमर देवांनी दैत्यांना पराजित केले।

Verse 23

तदाहं समरं तत्राकार्षं देवैर्बलोत्कटैः । पराजिताश्च ते देवाश्शंकरं शरणं ययुः

तेव्हा मी तेथे बलाने प्रचंड देवांशी युद्ध केले. पण ते देव पराजित झाले आणि शंकराच्या शरणास गेले।

Verse 24

रुद्रोऽपि तत्सहायार्थमाजगाम रणं प्रति । तेनाहं वै चिरं कालमयौत्संबलदर्पित

त्याच्या साहाय्यासाठी स्वयं रुद्रही रणांगणाकडे आले. म्हणून मी बळाच्या गर्वाने फुगून, दीर्घकाळ युद्धात प्रवृत्त झालो नाही.

Verse 25

आवयोस्समरः कान्ते पूर्णमब्दं बभूव ह । नाशो बभूव सर्वेषामसुराणां च कामिनि

हे कान्ते, आपला दोघांचा समर पूर्ण एक वर्ष चालला; आणि हे कामिनि, त्यातून सर्व असुरांचा नाश झाला।

Verse 26

प्रीतिं च कारयामास ब्रह्मा च स्वयमावयोः । देवानामधिकाराश्च प्रदत्ता ब्रह्मशासनात्

ब्रह्म्याने स्वतः आमच्या दोघांत मेल घडवून आणला; आणि ब्रह्माच्या आज्ञेने देवांचे अधिकार व पदे पुन्हा प्रदान झाली।

Verse 27

मयागतं स्वभवनं शिवलोकं शिवो गतः । सर्वस्वास्थ्यमतीवाप दूरीभूतो ह्युपद्रवः

मी माझ्या स्वधाम—शिवलोक—यास परत आलो; शिवही आपल्या दिव्य अवस्थेस गेले. तेव्हा सर्वत्र परम आरोग्य झाले आणि सर्व उपद्रव दूर झाले.

Verse 28

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा जगतां नाथः शयनं च चकार ह । रेमे रमापतिस्तत्र रमया स तया मुदा

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून जगन्नाथांनी शयन केले. तेथे श्रीपती (विष्णु) रमादेवीसह परस्पर आनंदात रमले.

Verse 29

सा साध्वी सुखसंभावकर्षणस्य व्यतिक्रमात् । सर्वं वितर्कयामास कस्त्वमेवेत्युवाच सा

ती साध्वी, अपेक्षित सुख-शांतीत व्यत्यय झाल्याचे जाणून, सर्व विचार करू लागली आणि म्हणाली—“तू खरेच कोण आहेस?”

Verse 30

तुलस्युवाच । को वा त्वं वद मामाशु भुक्ताहं मायया त्वया । दूरीकृतं यत्सतीत्वमथ त्वां वै शपाम्यहम्

तुळशी म्हणाली—“तू कोण आहेस? मला त्वरित सांग. तुझ्या मायेमुळे मी फसवली गेले व माझा अपमान झाला. माझे सतीत्व दूर केले गेले म्हणून मी तुला निश्चयाने शाप देते.”

Verse 31

सनत्कुमार उवाच । तुलसीवचनं श्रुत्वा हरिश्शापभयेन च । दधार लीलया ब्रह्मन्स्वमूर्तिं सुमनोहराम्

सनत्कुमार म्हणाले—हे ब्रह्मन्! तुळशीचे वचन ऐकून आणि हरिच्या शापाच्या भयानेही, त्याने लीलया आपली अत्यंत मनोहर मूर्ती धारण केली।

Verse 32

तद्दृष्ट्वा तुलसीरूपं ज्ञात्वा विष्णुं तु चिह्नतः । पातिव्रत्यपरित्यागात् क्रुद्धा सा तमुवाच ह

ते तुलसीरूप मायामय रूप पाहून व चिन्हांनी विष्णूला ओळखून, पातिव्रत्यभंगामुळे क्रुद्ध होऊन ती त्यास बोलली।

Verse 33

तुलस्युवाच । हे विष्णो ते दया नास्ति पाषाणसदृशं मनः । पतिधर्मस्य भंगेन मम स्वामी हतः खलु

तुलसी म्हणाली— हे विष्णो! तुझ्यात दया नाही; तुझे मन पाषाणासारखे आहे. पतिधर्मभंगामुळे माझा स्वामी खरोखरच मारला गेला।

Verse 34

पाषाणसदृशस्त्वं च दयाहीनो यतः खलः । तस्मात्पाषाणरूपस्त्वं मच्छापेन भवाधुना

तू पाषाणासारखाच आहेस, कारण तू दयाहीन व दुष्ट आहेस. म्हणून माझ्या शापाने आत्ताच पाषाणरूप हो।

Verse 35

ये वदंति दयासिन्धुं त्वां भ्रांतास्ते न संशयः । भक्तो विनापराधेन परार्थे च कथं हतः

जे तुम्हाला—करुणासागराला—भ्रांत म्हणतात, तेच निःसंशय भ्रमित आहेत. जो भक्त निरपराध आहे, तो परहितासाठी प्रवृत्त असताना त्याचा वध कसा होईल?

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तुलसी सा वै शंखचूडप्रिया सती । भृशं रुरोद शोकार्ता विललाप भृशं मुहुः

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून शंखचूडाची प्रिया, पतिव्रता तुलसी शोकाने व्याकुळ झाली. ती फार रडली आणि पुन्हा पुन्हा करुण विलाप करू लागली.

Verse 37

ततस्तां रुदतीं दृष्ट्वा स विष्णुः परमेश्वरः । सस्मार शंकरं देवं येन संमोहितं जगत्

त्यानंतर तिला रडताना पाहून परमेश्वर विष्णूंनी देव शंकरांचे स्मरण केले; ज्यांच्या शक्तीने हे सर्व जग मोहित होते.

Verse 38

ततः प्रादुर्बभूवाथ शंकरो भक्तवत्सलः । हरिणा प्रणतश्चासीत्संनुतो विनयेन सः

तेव्हा भक्तवत्सल शंकर प्रकट झाले. हरि (विष्णु) यांनी त्यांना प्रणाम करून विनयाने स्तुती केली.

Verse 39

शोकाकुलं हरिं दृष्ट्वा विलपंतीं च तत्प्रियाम् । नयेन बोधयामास तं तां कृपणवत्सलाम्

शोकाने व्याकुळ हरि आणि त्यांची प्रिया विलाप करताना पाहून, दीनवत्सल करुणामय प्रभूंनी नीतियुक्त वचनांनी त्या दोघांना समजावले.

Verse 40

शंकर उवाच । मा रोदीस्तुलसि त्वं हि भुंक्ते कर्मफलं जनः । सुखदुःखदो न कोप्यस्ति संसारे कर्मसागरे

शंकर म्हणाले—“हे तुलसी, रडू नकोस. मनुष्य आपल्या कर्मांचे फळच भोगतो. कर्मसागर असलेल्या या संसारात सुख-दुःख देणारा दुसरा कोणी स्वतंत्र नाही.”

Verse 41

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडव धोपाख्याने तुलसीशापवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीया रुद्रसंहितेच्या पाचव्या युद्धखंडात शंखचूडवधोपाख्यानांतर्गत “तुलसीशापवर्णन” नावाचा एकेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 42

तपस्त्वया कृतं भद्रे तस्यैव तपसः फलम् । तदन्यथा कथं स्याद्वै जातं त्वयि तथा च तत्

हे भद्रे! तू केलेले तपच याचे योग्य फळ झाले आहे. ते अन्यथा कसे होईल? तेच फळ तुझ्यात यथायोग्य रीतीने प्रकट झाले आहे.

Verse 43

इदं शरीरं त्यक्त्वा च दिव्यदेहं विधाय च । रमस्व हरिणा नित्यं रमया सदृशी भव

हे देह त्यागून दिव्य देह धारण कर. हरिसह नित्य रमण कर आणि रमा (लक्ष्मी)समान तेज व सौभाग्य प्राप्त कर.

Verse 44

तवेयं तनुरुत्सृष्टा नदीरूपा भवेदिह । भारते पुण्यरूपा सा गण्डकीति च विश्रुता

हे देवी, तुझी ही देह उत्सर्जित झाल्यावर येथे नदीरूप होईल. भारतात ती पुण्यस्वरूपा होऊन ‘गंडकी’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.

Verse 45

कियत्कालं महादेवि देवपूजनसाधने । प्रधानरूपा तुलसी भविष्यति वरेण मे

हे महादेवी, देवपूजनाच्या साधनांत माझ्या वराने तुलसी किती काळ प्रधान रूपाने राहील?

Verse 46

स्वर्गं मर्त्ये च पाताले तिष्ठ त्वं हरिसन्निधौ । भव त्वं तुलसीवृक्षो वरा पुष्पेषु सुन्दरी

स्वर्ग, मर्त्य आणि पाताळ—सर्वत्र तू हरिसान्निध्यात वास कर. हे सुंदरी, पुष्पांमध्ये श्रेष्ठ ठरून तू पवित्र तुळशीवृक्ष हो।

Verse 47

वृक्षाधिष्ठातृदेवी त्वं वैकुंठे दिव्यरूपिणी । सार्द्धं रहसि हरिणा नित्यं क्रीडां करिष्यसि

तू वृक्षांची अधिष्ठात्री देवी आहेस. वैकुंठात दिव्यरूप धारण करून तू हरिसह गुप्तरीत्या नित्य क्रीडा करशील.

Verse 48

नद्यधिष्ठातृदेवी या भारते बहु पुण्यदा । लवणोदस्य पत्नी सा हर्यंशस्य भविष्यसि

हे देवी, तू भारतातील नद्यांची अधिष्ठात्री असून बहु पुण्य देणारी आहेस. तू लवणोदाची पत्नी होशील आणि हर्यंशाच्या (कन्या/वंशात) उत्पन्न होशील.

Verse 49

हरिर्वे शैलरूपी च गंडकी तीरसंनिधौ । संकरिष्यत्यधिष्ठानं भारते तव शापतः

खरोखरच हरि (विष्णु) गंडकीतीराच्या सान्निध्यात शैलरूप धारण करील. तुझ्या शापबलामुळे तो भारतात तेथे आपले पवित्र अधिष्ठान स्थापन करील.

Verse 50

तत्र कोट्यश्च कीटाश्च तीक्ष्णदंष्ट्रा भयंकराः । तच्छित्त्वा कुहरे चक्रं करिष्यंति तदीयकम्

तेथे कोट्यवधी भयंकर कीटक, तीक्ष्ण दंष्ट्रांनी युक्त, ते कापून टाकतील; आणि कापून त्या कुहरात चक्ररूप घडवून ते आपलेच करतील.

Verse 51

शालग्रामशिला सा हि तद्भेदादतिपुण्यदा । लक्ष्मीनारायणाख्यादिश्चक्रभेदाद्भविष्यति

ती शालग्रामशिला तिच्या स्वाभाविक भेदांमुळे अत्यंत पुण्यदायिनी आहे. तिच्यावरच्या चक्रचिन्हांच्या भेदामुळे ‘लक्ष्मी-नारायण’ इत्यादी नावांनी ती ओळखली जाते.

Verse 52

शालग्रामशिला विष्णो तुलस्यास्तव संगमः । सदा सादृश्यरूपा या बहुपुण्यविवर्द्धिनी

हे विष्णो, शालग्रामशिला आणि तुझ्या तुलसीचा पवित्र संगम सदैव शुभ-सादृश्यरूप आहे; तो अनेक पुण्यांची वृद्धी करणारा आहे.

Verse 53

तुलसीपत्रविच्छेदं शालग्रामे करोति यः । तस्य जन्मान्तरे भद्रे स्त्रीविच्छेदो भविष्यति

हे भद्रे, जो शालग्रामपूजेत तुलसीपत्र तोडतो किंवा विच्छेद करतो, त्याला पुढील जन्मी पत्नीवियोग भोगावा लागेल.

Verse 54

तुलसीपत्रविच्छेदं शंखं हित्वा करोति यः । भार्याहीनो भवेत्सोपि रोगी स्यात्सप्तजन्मसु

जो तुलसीपत्रांचा विच्छेद करतो आणि शंखाची (विधिपूर्वक) पवित्रता सोडतो, तो पत्नीहीन होतो; आणि सात जन्मांपर्यंत रोगी राहतो।

Verse 55

शालग्रामश्च तुलसी शंखं चैकत्र एव हि । यो रक्षति महाज्ञानी स भवेच्छ्रीहरिप्रियः

जो महाज्ञानी शालग्रामशिला, तुळशी व शंख हे एकत्र ठेवून श्रद्धेने जपतो, तो श्रीहरिप्रिय होतो।

Verse 56

त्वं प्रियः शंखचूडस्य चैकमन्वन्तरावधि । शंखेन सार्द्धं त्वद्भेदः केवलं दुःखदस्तव

तू शंखचूडाचा प्रिय आहेस—एक मन्वंतरपर्यंत; पण शंखासह तुझा वियोग तुला केवळ दुःख देईल।

Verse 57

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र माहात्म्यमूचिवांस्तदा । शालग्रामशिलायाश्च तुलस्या बहुपुण्यदम्

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून शंकरांनी तेथेच शालग्रामशिला व तुळशी यांचे बहुपुण्यदायक माहात्म्य सांगितले।

Verse 58

ततश्चांतर्हितो भूत्वा मोदयित्वा हरिं च ताम् । जगाम् स्वालयं शंभुः शर्मदो हि सदा सताम्

मग अंतर्धान होऊन शंभूंनी हरि व त्या देवीला आनंदित केले आणि सत्पुरुषांना सदा कल्याण-शांती देणारे ते आपल्या धामास गेले।

Verse 59

इति श्रुत्वा वचश्शंभोः प्रसन्ना तु तुलस्यभूत् । तद्देहं च परित्यज्य दिव्यरूपा बभूव ह

शंभूची वचने ऐकून ती अत्यंत प्रसन्न झाली व तुलसी-स्वरूप झाली. त्या पूर्व देहाचा त्याग करून ती खरोखर दिव्य, तेजस्वी रूप धारण करू लागली.

Verse 60

प्रजगाम तया सार्द्धं वैकुंठं कमलापतिः । सद्यस्तद्देहजाता च बभूव गंडकी नदी

मग कमलापती (भगवान विष्णू) तिच्यासह वैकुंठाला गेले; आणि त्या देहातूनच तत्क्षणी गंडकी नदी प्रकट झाली.

Verse 61

शैलोभूदच्युतस्सोऽपि तत्तीरे पुण्यदो नृणाम् । कुर्वंति तत्र कीटाश्च छिद्रं बहुविधं मुने

हे मुने, अच्युताशी संबंधित ती शिला तेथे शैलरूप झाली; आणि त्या नदीचा तीर मनुष्यांना पुण्य देणारा झाला. त्या ठिकाणी कीटक अनेक प्रकारची भोकं पाडतात.

Verse 62

जले पतंति यास्तत्र शिलास्तास्त्वतिपुण्यदाः । स्थलस्था पिंगला ज्ञेयाश्चोपतापाय चैव हि

तेथे ज्या शिळा पाण्यात पडतात त्या अत्यंत पुण्यदायी आहेत. पण ज्या शिळा जमिनीवरच राहतात त्या ‘पिंगला’ म्हणून ओळखाव्या, आणि त्या नक्कीच उपद्रवकारक ठरतात.

Verse 63

इत्येवं कथितं सर्वं तव प्रश्नानुसारतः । चरितं पुण्यदं शंभोः सर्वकामप्रदं नृणाम्

अशा रीतीने तुझ्या प्रश्नानुसार सर्व काही कथन केले—शंभू (भगवान शिव) यांचे हे पुण्यदायी चरित्र, जे मनुष्यांना सर्व शुभ कामना प्रदान करते.

Verse 64

आख्यानमिदमाख्यातं विष्णुमाहात्म्यमिश्रितम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

हे आख्यान विष्णु-माहात्म्याने मिश्रित असे सांगितले गेले. हे पुण्यकथन भोग व मोक्ष दोन्ही देणारे आहे. आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?