शङ्खचूडस्य मायायुद्धं तथा माहेश्वरास्त्रप्रभावः | Śaṅkhacūḍa’s Māyā-Warfare and the Power of the Māheśvara Astra

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । स्वबलं निहतं दृष्ट्वा मुख्यं बहुतरं ततः । तथा वीरान् प्राणसमान् चुकोपातीव दानवः

सनत्कुमार म्हणाले—आपले सैन्य, विशेषतः मुख्य व अनेक योद्धे मारले गेलेले पाहून, तसेच प्राणासमान प्रिय वीरही हत झालेले पाहून तो दानव अत्यंत क्रुद्ध झाला.

Verse 2

उवाच वचनं शंभुं तिष्ठाम्याजौ स्थिरो भव । किमेतैर्निहतैर्मेद्य संमुखे समरं कुरु

तो शंभूला म्हणाला—“मी रणात स्थिर उभा आहे, तूही स्थिर राहा. या इतरांना मारून काय उपयोग? माझ्यासमोर येऊन माझ्याशीच युद्ध कर.”

Verse 3

इत्युक्त्वा दानवेन्द्रोसौ सन्नद्धस्समरे मुने । अगच्छन्निश्चयं कृत्वाऽभिमुखं शंकरस्य च

हे मुने, असे बोलून तो दानवेंद्र युद्धासाठी पूर्ण सज्ज झाला आणि दृढ निश्चय करून शंकराच्या समोर जाण्यास निघाला.

Verse 4

दिव्यान्यस्त्राणि चिक्षेप महारुद्राय दानवः । चकार शरवृष्टिञ्च तोयवृष्टिं यथा घनः

दानवाने महारुद्रावर दिव्य अस्त्रे फेकली; आणि त्याने घन जसा पावसाची धार ओततो तशी बाणांची वृष्टी केली।

Verse 5

मायाश्चकार विविधा अदृश्या भयदर्शिताः । अप्रतर्क्याः सुरगणैर्निखिलैरपिः सत्तमैः

त्याने विविध माया रचल्या—अदृश्य असूनही भय दाखविणाऱ्या; ज्या सर्व श्रेष्ठ देवगणांनाही अगम्य ठरल्या।

Verse 6

ता दृष्ट्वा शंकरस्तत्र चिक्षे पास्त्रं च लीलया । माहेश्वरं महादिव्यं सर्वमायाविनाशनम्

त्यांना तेथे पाहून शंकरांनी लीलाभावाने माहेश्वर अस्त्र फेकले—अतिदिव्य, सर्व मायेचा नाश करणारे।

Verse 7

तेजसा तस्य तन्माया नष्टाश्चासन् द्रुतं तदा । दिव्यान्यस्त्राणि तान्येव निस्तेजांस्यभवन्नपि

त्याच्या तेजाने त्या क्षणी त्यांची माया त्वरेने नष्ट झाली; आणि तीच दिव्य अस्त्रेही तेजहीन झाली।

Verse 8

अथ युद्धे महेशानस्तद्वधाय महाबलः । शूलं जग्राह सहसा दुर्निवार्यं सुतेजसाम्

मग युद्धाच्या मध्यात महाबली महेशानाने त्याचा वध करण्यासाठी सहसा शूल उचलले—अतितेजस्वी, रोखणे कठीण।

Verse 9

तदैव तन्निषेद्धुं च वाग्बभूवाशरीरिणी । क्षिप शूलं न चेदानीं प्रार्थनां शृणु शंकर

तेव्हाच ते कृत्य थांबवण्यासाठी एक अशरीरी वाणी झाली—“हे शंकरा, आत्ता शूल फेकू नकोस; माझी प्रार्थना ऐक.”

Verse 10

सर्वथा त्वं समर्थो हि क्षणाद् ब्रह्माण्डनाशने । किमेकदानवस्येश शङ्खचूडस्य सांप्रतम्

आपण सर्वथा समर्थ आहात; क्षणात ब्रह्मांडाचाही नाश करू शकता. हे ईश्वरा, मग हा एकच दानव—शंखचूड—आत्ता आपल्या दृष्टीने काय आहे?

Verse 11

तथापि वेदमर्यादा न नाश्या स्वामिना त्वया । तां शृणुष्व महादेव सफलं कुरु सत्यतः

तथापि, हे स्वामी, तुमच्याकडून वेद‑मर्यादा भंग होऊ नये। म्हणून, हे महादेव, ती वैदिक आज्ञा ऐकून सत्यतः तिला सफल कर।

Verse 12

यावदस्य करेऽत्युग्रं कवचं परमं हरेः । यावत्सतीत्वमस्त्येव सत्या अस्य हि योषितः

जोपर्यंत त्याच्या हातावर हरीचे अत्यंत उग्र, परम कवच आहे, आणि जोपर्यंत त्याच्या सत्य पत्नीचे सतीत्व टिकून आहे, तोपर्यंत तो पराजित होऊ शकत नाही।

Verse 13

तावदस्य जरामृत्युश्शंखचूडस्य शंकर । नास्तीत्यवितथं नाथ विधेहि ब्रह्मणो वचः

हे शंकर, तोपर्यंत या शंखचूडाला जरा आणि मृत्यु नाहीत। हे नाथ, ब्रह्मदेवाचे वचन असत्य ठरू नये—तसेच कर।

Verse 14

इत्याकर्ण्य नभोवाणीं तथेत्युक्ते हरे तदा । हरेच्छयागतो विष्णुस्तं दिदेश सतां गतिः

नभोवाणी ऐकून हरिने तत्क्षणी “तथास्तु” असे म्हटले. मग हरीच्या इच्छेने आलेल्या विष्णूंनी त्याला उपदेश केला; विष्णू हेच सत्पुरुषांचे आश्रय व गती आहेत।

Verse 15

वृद्धब्राह्मणवेषेण विष्णुर्मायाविनां वरः । शङ्खचूडोपकंठं च गत्वोवाच स तं तदा

मायाविद्येत श्रेष्ठ विष्णूंनी वृद्ध ब्राह्मणाचा वेष घेतला; शंखचूडाच्या जवळ जाऊन त्या क्षणी त्याला संबोधिले।

Verse 16

वृद्धब्राह्मण उवाच । देहि भिक्षां दानवेन्द्र मह्यं प्राप्ताय सांप्रतम्

वृद्ध ब्राह्मण म्हणाला—“हे दानवेंद्र, मला आत्ताच भिक्षा द्या; मी या क्षणी तुमच्याकडे आलो आहे।”

Verse 17

नेदानीं कथयिष्यामि प्रकटं दीनवत्सलम् । पश्चात्त्वां कथयिष्यामि पुनस्सत्यं करिष्यसि

आत्ता नाही; दीनांवर दया करणाऱ्या प्रभूचे सत्य मी उघडपणे सांगीन. नंतर तुला अधिक सांगेन—तेव्हा तू पुन्हा सत्याचे पालन करशील।

Verse 18

ओमित्युवाच राजेन्द्रः प्रसन्नवदनेक्षणः । कवचार्थी जनश्चाहमित्युवाचेति सच्छलात्

प्रसन्न मुख व सौम्य दृष्टी असलेल्या राजेंद्राने म्हटले—“ॐ.” मग कपटयुक्त निमित्ताने तो म्हणाला—“मीही कवचाचा याचक आहे; रक्षक कवच मागावयास आलो आहे.”

Verse 19

तच्छ्रुत्वा दानवेन्द्रोसौ ब्रह्मण्यः सत्यवाग्विभुः । तद्ददौ कवचं दिव्यं विप्राय प्राणसंमतम्

हे ऐकून दानवांचा अधिपती—ब्राह्मणभक्त, सत्यवचनी व पराक्रमी—याने त्या विप्राला प्राणासमान प्रिय असे दिव्य कवच प्रदान केले।

Verse 20

मायायेत्थं तु कवचं तस्माज्जग्राह वै हरिः । शङ्खचूडस्य रूपेण जगाम तुलसीं प्रति

अशा रीतीने मायेद्वारे हरि (विष्णू) यांनी त्याच्याकडून ते कवच घेतले; आणि शंखचूडाचे रूप धारण करून तुलसीकडे गेले।

Verse 21

गत्वा तत्र हरिस्तस्या योनौ मायाविशारदः । वीर्याधानं चकाराशु देवकार्यार्थमीश्वरः

तेथे जाऊन मायेत निपुण हरिने देवकार्यसिद्धीसाठी, प्रभु म्हणून, त्वरित तिच्या गर्भात वीर्याधान केले।

Verse 22

एतस्मिन्नंतरे शंभुमीरयन् स्ववचः प्रभुः । शंखचूडवधार्थाय शूलं जग्राह प्रज्वलत्

याच दरम्यान प्रभु शंभूंनी आपला अटल आदेश उच्चारून शंखचूडवधासाठी प्रज्वलित त्रिशूळ हाती घेतले।

Verse 23

तच्छूलं विजयं नाम शङ्करस्य परमात्मनः । सञ्चकाशे दिशस्सर्वा रोदसी संप्रकाशयन्

ते त्रिशूळ ‘विजय’ नावाचे, परात्मा शंकराचे होते; ते सर्व दिशा उजळवीत द्यावा-पृथ्वी दोन्ही तेजस्वी करू लागले।

Verse 24

कोटिमध्याह्नमार्तंडप्रलयाग्निशिखोपमम् । दुर्निवार्यं च दुर्द्धर्षमव्यर्थं वैरिघातकम्

ते कोटी मध्यान्ह-सूर्यांसारखे आणि प्रलयाग्नीच्या ज्वालाशिखेसारखे प्रखर होते। ते दुर्निवार, दुर्धर्ष, कधीही निष्फळ न होणारे व शत्रूचा अचूक संहार करणारे होते।

Verse 25

तेजसां चक्रमत्युग्रं सर्वशस्त्रास्त्रसायकम् । सुरासुराणां सर्वेषां दुस्सहं च भयंकरम्

ते तेजाचे अत्यंत उग्र चक्र होते—जणू सर्व शस्त्रे, अस्त्रे आणि बाण त्यातच सामावले होते। देव-दानव सर्वांसाठी ते असह्य व भयाणक होते।

Verse 26

संहर्तुं सर्वब्रह्माडमवलंब्य च लीलया । संस्थितं परमं तत्र एकत्रीभूय विज्वलत्

संपूर्ण ब्रह्मांडाचा संहार करण्याची इच्छा धरून त्या परम तत्त्वाने लीलामात्राने अखिल विश्वाला आधार दिला; आणि तेथे एकत्र होऊन एकाच पुंजात विलीन होऊन तेजाने प्रज्वलित झाले।

Verse 27

धनुस्सहस्रं दीर्घेण प्रस्थेन शतहस्तकम् । जीवब्रह्मास्वरूपं च नित्यरूपमनिर्मितम्

त्याची लांबी सहस्र धनुष्य-परिमाण होती आणि रुंदी शत हस्तांची होती। ते जीव आणि ब्रह्म यांच्या स्वरूपाचे, नित्य व अनिर्मित रूप होते।

Verse 28

विभ्रमद् व्योम्नि तच्छूलं शंख चूडोपरि क्षणात् । चकार भस्म तच्छीघ्रं निपत्य शिवशासनात्

आकाशात फिरत असलेले ते त्रिशूल क्षणात शंखचूडावर कोसळले; आणि शिवाच्या आज्ञेने त्याला तत्क्षणी भस्म करून टाकले।

Verse 29

अथ शूलं महेशस्य द्रुतमावृत्य शंकरम । ययौ विहायसा विप्रमनोयायि स्वकार्यकृत्

मग महेशाचे शूल वेगाने शंकरांना आवृत करून रक्षणकवचासारखे झाले आणि आकाशमार्गे अचूक संकल्पाने आपले नियत कार्य साध्य करण्यास निघाले.

Verse 30

नेदुर्दुंदुभयस्स्वर्गे जगुर्गंधर्वकिन्नराः । तुष्टुवुर्मुनयो देवा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

स्वर्गात दुंदुभी निनादल्या; गंधर्व-किन्नरांनी गान केले. मुनी व देवांनी स्तुती केली आणि अप्सरागण नृत्य करू लागले.

Verse 31

बभूव पुष्पवृष्टिश्च शिवस्योपरि संततम् । प्रशशंस हरिर्ब्रह्मा शक्राद्या मुनयस्तथा

भगवान् शिवावर अखंड पुष्पवृष्टी झाली। हरि (विष्णु), ब्रह्मा, इंद्रादि देवगण तसेच मुनींनीही त्यांची स्तुती केली।

Verse 32

शंखचूडो दानवेन्द्रः शिवस्य कृपया तदा । शाप मुक्तो बभूवाथ पूर्वरूपमवाप ह

तेव्हा दानवांचा अधिपती शंखचूड शिवकृपेने शापमुक्त झाला आणि आपले पूर्व (मूळ) रूप प्राप्त केले।

Verse 33

अस्थिभिश्शंखचूडस्य शंखजातिर्बभूव ह । प्रशस्तं शंखतोयं च सर्वेषां शंकरं विना

शंखचूडाच्या अस्थींमधून शंखांची जात उत्पन्न झाली. शंखातील जल सर्वांना प्रशंसनीय आहे; पण शंकर (शिव) विना ते खरे हितकारी व शरणदाते ठरत नाही.

Verse 34

विशेषेण हरेर्लक्ष्म्याः शंखतोयं महाप्रियम् । संबंधिनां च तस्यापि न हरस्य महामुने

हे महामुने! शंखजल विशेषतः हरि व लक्ष्मीला अत्यंत प्रिय आहे; तसेच त्यांच्या संबंधींनाही, परंतु हर (शिव) यांना ते तितके प्रिय नाही।

Verse 35

तमित्थं शंकरो हत्वा शिवलोकं जगाम सः । सुप्रहृष्टो वृषारूढः सोमस्कन्दगणैर्वृतः

अशा प्रकारे (शत्रूला) मारून शंकर शिवलोकास गेले. ते अतिशय आनंदित, वृषभावर आरूढ, सोम व स्कंदासह गणांनी वेढलेले होते।

Verse 36

हरिर्जगाम वैकुंठं कृष्णस्स्ववस्थो बभूव ह । सुरास्स्वविषयं प्रापुः परमानन्दसंयुताः

हरि वैकुंठास गेले आणि कृष्ण आपल्या स्वस्वरूपात स्थित झाले. देवता आपापल्या लोकांना जाऊन परम आनंदाने युक्त झाले।

Verse 37

जगत्स्वास्थ्यमतीवाप सर्वनिर्विघ्नमापकम् । निर्मलं चाभवद्व्योम क्षितिस्सर्वा सुमंगला

तेव्हा सारे जग अत्यंत स्वस्थ व सर्व विघ्नांपासून मुक्त झाले. आकाश निर्मळ झाले आणि संपूर्ण पृथ्वी सर्व प्रकारे सुमंगलमय झाली।

Verse 38

इति प्रोक्तं महेशस्य चरितं प्रमुदावहम् । सर्वदुःखहरं श्रीदं सर्वकामप्रपूरकम्

अशा रीतीने महेश्वरांचे आनंददायक पावन चरित्र सांगितले गेले—ते सर्व दुःख हरते, श्री-समृद्धी देते आणि सर्व धर्म्य कामना पूर्ण करते।

Verse 39

धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वविघ्ननिवारणम् । भुक्तिदं मुक्तिदं चैव सर्वकामफलप्रदम्

हे परम धन्य व मंगलमय आहे; यश व आयुष्य वाढवणारे आणि सर्व विघ्ने दूर करणारे आहे. हे भोगही देते, मोक्षही देते, आणि सर्व धर्म्य कामनांचे फळ प्रदान करते.

Verse 40

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखडे शंखचूडवधोपाख्यानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय रुद्रसंहितेतील पञ्चम युद्धखण्डात ‘शंखचूडवधोपाख्यान’ नावाचा चाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 41

धनं धान्यं सुतं सौख्यं लभेतात्र न संशयः । सर्वान्कामानवाप्नोति शिवभक्तिं विशेषतः

यात संशय नाही की यामुळे धन, धान्य, पुत्र आणि सुख मिळते. मनुष्य सर्व कामना प्राप्त करतो आणि विशेषतः भगवान शिवांची भक्ती-प्रसाद मिळवतो.

Verse 42

इदमाख्यानमतुलं सर्वोपद्रवनाशनम् । परमज्ञानजननं शिवभक्तिविवर्द्धनम्

हे अतुल्य पावन आख्यान सर्व उपद्रवांचा नाश करणारे आहे; ते परम ज्ञान उत्पन्न करते आणि भगवान शिवभक्ती वाढवते.

Verse 43

ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत् । धनाढ्यो वैश्यजश्शूद्रश्शृण्वन् सत्तमतामियात्

हे पावन आख्यान ऐकल्याने ब्राह्मण ब्रह्मतेजस्वी होतो, क्षत्रिय विजयी होतो, वैश्य धनाढ्य होतो; आणि शूद्रही श्रवण करून उत्तम सद्गुणांची अवस्था प्राप्त करतो.