देवपराजयः — शङ्करशरणागमनं स्कन्दकालीयुद्धं च | Devas’ Defeat, Refuge in Śaṅkara, and the Battle of Skanda and Kālī

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । तदा देवगणास्सर्वे दानवैश्च पराजिताः । दुद्रुवुर्भयभीताश्च शस्त्रास्त्रक्षतविग्रहाः

सनत्कुमार म्हणाले—तेव्हा दानवांकडून पराजित होऊन देवगण सर्व भयभीत होऊन पळून गेले; त्यांच्या देहावर शस्त्रास्त्रांच्या घावांनी क्षतविक्षत झाले होते.

Verse 2

ते परावृत्य विश्वेशं शंकरं शरणं ययुः । त्राहि त्राहीति सर्वेशेत्यू चुर्विह्वलया गिरा

ते परत फिरून विश्वेश्वर शंकरांच्या शरणास गेले. व्याकुळ वाणीने म्हणाले—“त्राहि, त्राहि, हे सर्वेश्वर, आम्हांला वाचवा!”

Verse 3

दृष्ट्वा पराजयं तेषां देवादीनां स शंकरः । सभयं वचनं श्रुत्वा कोपमुच्चैश्चकार ह

देवआदींचा पराभव पाहून आणि त्यांचे भययुक्त वचन ऐकून शंकर अत्यंत क्रोधाने प्रज्वलित झाले।

Verse 4

निरीक्ष्य स कृपादृष्ट्या देवेभ्यश्चाभयं ददौ । बलं च स्वगणानां वै वर्द्धयामास तेजसा

त्यांना पाहून त्याने करुणादृष्टीने देवांना अभय दिले. आणि आपल्या तेजाने आपल्या गणांचे बलही निश्चयच वाढविले.

Verse 5

शिवाज्ञप्तस्तदा स्कन्दो दानवानां गणैस्सह । युयुधे निर्भयस्संख्ये महावीरो हरात्मजः

तेव्हा शिवाच्या आज्ञेनुसार, दानवांच्या गणांसह, हरात्मज महावीर स्कंद रणांगणात निर्भयपणे लढले.

Verse 6

कृत्वा क्रोधं वीरशब्दं देवो यस्तारकांतकः । अक्षौहिणीनां शतकं समरे स जघान ह

क्रोध करून आणि वीरगर्जना करत, त्या दिव्य तारकांतक देवाने युद्धात शंभर अक्षौहिणी सैन्याचा वध केला.

Verse 7

रुधिरं पातयामास काली कमललोचना । तेषां शिरांसि संछिद्य बभक्ष सहसा च सा

कमलनेत्री कालीने त्यांचे रक्त सांडले; आणि त्यांची शिरे तोडून ती अचानक त्यांचे भक्षण करू लागली.

Verse 8

पपौ रक्तानि तेषां च दानवानां समं ततः । युद्धं चकार विविधं सुरदानवभीषणम्

मग त्यांनी त्या दानवांचे रक्त प्राशन केले; त्यानंतर त्यांनी देव आणि दानव दोघांनाही धडकी भरवणारे विविध प्रकारचे युद्ध केले.

Verse 9

शतलक्षं गजेन्द्राणां शतलक्षं नृणां तथा । समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप लीलया

एक लक्ष गजेन्द्र आणि तसेच एक लक्ष मनुष्य—एकाच हाताने गोळा करून—त्याने लीलाभावाने आपल्या मुखात टाकले।

Verse 10

कबंधानां सहस्रं च सन्ननर्त रणे बहु । महान् कोलाहलो जातः क्लीबानां च भयंकरः

रणांगणात हजारो कबंध अनेक प्रकारे डोलत-डोलत नाचू लागले। प्रचंड कोलाहल झाला—भित्र्या व दुर्बळांस भयावह।

Verse 11

पुनः स्कंदः प्रकुप्योच्चैः शरवर्षाञ्चकार ह । पातयामास क्षयतः कोटिशोऽसुरनायकान्

तेव्हा स्कंद पुन्हा प्रचंड क्रुद्ध होऊन तीव्र शरवृष्टी करू लागला; संहार घडवीत त्याने कोट्यवधी असुरनायकांना पाडले।

Verse 12

दानवाः शरजालेन स्कन्दस्य क्षतविग्रहाः । भीताः प्रदुद्रुवुस्सर्वे शेषा मरणतस्तदा

स्कंदाच्या शरजाळ्याने देह जखमी झालेले दानव भयभीत झाले; आणि जे उरले होते ते सर्व त्या वेळी मृत्युभयाने पळून गेले।

Verse 13

वृषपर्वा विप्रचित्तिर्दंडश्चापि विकंपनः । स्कंदेन युयुधुस्सार्द्धं तेन सर्वे क्रमेण च

वृषपर्वा, विप्रचित्ती, दंड आणि विकंपन—हे सर्व जण क्रमाने स्कंद (कार्त्तिकेय) याच्याशी एकत्र युद्ध करू लागले।

Verse 14

महामारी च युयुधे न बभूव पराङ्मुखी । बभूवुस्ते क्षतांगाश्च स्कंदशक्तिप्रपीडिताः

महामारीही युद्ध करत राहिली; ती कधीही पराङ्मुख झाली नाही. पण स्कंदाच्या शक्तीने दडपले गेलेले ते योद्धे अंगांगाने जखमी झाले।

Verse 15

महामारीस्कंदयोश्च विजयोभूत्तदा मुने । नेदुर्दुंदुभयस्स्वर्गे पुष्पवृष्टिः पपात ह

हे मुने, तेव्हा महामारी आणि स्कंद यांचा विजय झाला. स्वर्गात दुंदुभी निनादल्या आणि पुष्पवृष्टी झाली।

Verse 16

स्कंदस्य समरं दृष्ट्वा महारौद्रं तमद्भुतम् । दानवानां क्षयकरं यथाप्रकृतिकल्पकम्

स्कंदाचे ते अद्भुत व महारौद्र युद्ध पाहून (सर्वांनी जाणले की) ते दानवांचा क्षय करणारे होते आणि प्रकृतीच्या नियत क्रमाप्रमाणेच घडले।

Verse 17

महामारीकृतं तच्चोपद्रवं क्षयहेतुकम् । चुकोपातीव सहसा सनद्धोभूत्स्वयं तदा

तो उपद्रव जणू महामारीसारखा उत्पन्न होऊन क्षयाचे कारण झाला. तेव्हा तो, जणू सहसा प्रचंड वादळाने संतप्त झाल्यासारखा, त्या क्षणीच स्वतःच्या संकल्पाने सन्नद्ध झाला।

Verse 18

वरं विमानमारुह्य नानाशस्त्रास्त्रसंयुतम् । अभयं सर्ववीराणां नानारत्नपरिच्छदम्

तो श्रेष्ठ विमानावर आरूढ झाला—जे नाना शस्त्र-अस्त्रांनी युक्त, सर्व वीरांसाठी निर्भय, आणि नानाविध रत्नजडित अलंकारांनी शोभित होते।

Verse 19

महावीरैश्शंखचूडो जगाम रथमध्यतः । धनुर्विकृष्य कर्णान्तं चकार शरवर्षणम्

तेव्हा महावीरांनी वेढलेला शंखचूड रथांच्या मध्यभागी गेला; धनुष्य कानापर्यंत ओढून त्याने बाणांची वर्षा केली।

Verse 20

तस्य सा शरवृष्टिश्च दुर्निवार्य्या भयंकरी । महाघोरांधकारश्च वधस्थाने बभूव ह

त्याची ती बाणवृष्टी दुर्निवार व भयावह होती; आणि वधस्थानी अत्यंत घोर अंधार पसरला।

Verse 21

देवाः प्रदुद्रुवुः सर्वे येऽन्ये नन्दीश्वरादयः । एक एव कार्त्तिकेयस्तस्थौ समरमूर्द्धनि

नंदीश्वरादि इतरांसह सर्व देव भयाने पळून गेले; पण रणाच्या अग्रभागी एकटा कार्त्तिकेयच अढळ उभा राहिला।

Verse 22

पर्वतानां च सर्पाणां नागानां शाखिनां तथा । राजा चकार वृष्टिं च दुर्निवार्या भयंकरीम्

मग राजाने पर्वतांवर, सर्प-नागांवर आणि वृक्षांवरही कोसळणारी, दुर्निवार व भयंकरी अशी प्रचंड वृष्टी केली।

Verse 23

तद्दृष्ट्या प्रहतः स्कन्दो बभूव शिवनन्दनः । नीहारेण च सांद्रेण संवृतौ भास्करौ यथा

त्या (दिव्य) दृष्टिच्या आघाताने शिवनंदन स्कंद स्तब्ध झाला; जसा दाट धुक्याने दोन सूर्य झाकले जातात।

Verse 24

नानाविधां स्वमायां च चकार मयदर्शिताम् । तां नाविदन् सुराः केपि गणाश्च मुनिसत्तम

हे मुनिश्रेष्ठ, मी सांगितल्याप्रमाणे त्याने नानाविध स्वमाया रचून प्रकट केली; पण देव तर सोडाच, गणही ती माया ओळखू शकले नाहीत।

Verse 25

तदैव शङ्खचूडश्च महामायी महाबलः । शरेणैकेन दिव्येन धनुश्चिच्छेद तस्य वै

त्याच क्षणी महामायी व महाबल शंखचूडाने एका दिव्य बाणाने त्याचे धनुष्य छेदून टाकले.

Verse 26

बभंज तद्रथं दिव्यं चिच्छेद रथपीडकान् । मयूरं जर्जरीभूतं दिव्यास्त्रेण चकार सः

त्याने तो दिव्य रथ चुरडून टाकला, रथाला पीडा देणाऱ्यांना छेदून पाडले, आणि दिव्य अस्त्राने मयूरालाही जर्जर केले.

Verse 27

शक्तिं चिक्षेप सूर्याभां तस्य वक्षसि घातिनीम् । मूर्च्छामवाप सहसा तत्प्रहारेण स क्षणम्

त्याने सूर्याप्रमाणे तेजस्वी घातक शक्ती त्याच्या वक्षस्थळी फेकली; त्या प्रहाराने तो सहसा क्षणभर मूर्च्छित झाला.

Verse 28

पुनश्च चेतनां प्राप्य कार्तिकः परवीरहा । रत्नेन्द्रसारनिर्माणमारुरोह स्ववाहनम्

पुन्हा शुद्धीवर येऊन परवीरहा कार्तिकेय रत्नाधिपतीच्या सारापासून निर्मित आपल्या वाहनावर आरूढ झाला.

Verse 29

स्मृत्वा पादौ महेशस्य साम्बिकस्य च षण्मुखः । शस्त्रास्त्राणि गृहीत्वैव चकार रणमुल्बणम्

महेश व साम्बिका यांच्या चरणकमलांचे स्मरण करून षण्मुखाने शस्त्रास्त्रे हाती घेतली आणि रण अत्यंत उग्र केले।

Verse 30

सर्प्पांश्च पर्वतांश्चैव वृक्षांश्च प्रस्तरांस्तथा । सर्वांश्चिच्छेद कोपेन दिव्या स्त्रेण शिवात्मजः

क्रोधाने शिवपुत्राने दिव्य अस्त्राने सर्प, पर्वत, वृक्ष आणि शिळा—सर्वांना छेदून टाकले।

Verse 31

वह्निं निवारयामास पार्जन्येन शरेण ह । रथं धनुश्च चिच्छेद शंखचूडस्य लीलया

पर्जन्य-बाणाने त्याने प्रज्वलित अग्नीला थांबविले; आणि जणू खेळत-खेळत शंखचूडाचा रथ व धनुष्य छेदून टाकले।

Verse 32

सन्नाहं सर्ववाहांश्च किरीटं मुकुटोज्ज्वलम् । वीरशब्दं चकारासौ जगर्ज च पुनः पुनः

त्याने कवच परिधान करून सर्व वाहने सज्ज केली; त्याचा उज्ज्वल मुकुट-किरीट तेजस्वी दिसत होता। मग वीरनाद करून तो पुन्हा पुन्हा गर्जला।

Verse 33

चिक्षेप शक्तिं सूर्याभां दानवेन्द्रस्य वक्षसि । तत्प्रहारेण संप्राप मूर्च्छां दीर्घतमेन च

त्याने सूर्याप्रमाणे तेजस्वी शक्ति दानवराजाच्या वक्षस्थळी फेकली; त्या प्रहाराने तो दैत्येन्द्र अतिदीर्घ मूर्च्छेत गेला।

Verse 34

मुहूर्तमात्रं तत्क्लेशं विनीय स महाबलः । चेतनां प्राप्य चोत्तस्थौ जगर्ज हरिवर्च सः

क्षणभर तो क्लेश सहन करून तो महाबली पुन्हा शुद्धीवर आला. मग उठून उभा राहिला आणि हरिसमान तेजाने दीप्त होऊन गर्जना करू लागला.

Verse 35

शक्त्या जघान तं चापि कार्तिकेयं महाबलम् । स पपात महीपृष्ठेऽमोघां कुर्वन्विधिप्रदाम्

त्याने शक्तीने त्या महाबली कार्तिकेयालाही घाव घातला. कार्तिकेय भूमीवर पडला, तरीही विधीचे विधान निष्फळ होऊ न देता ते सिद्ध केले.

Verse 36

काली गृहीत्वा तं क्रोडे निनाय शिवसन्निधौ । ज्ञानेन तं शिवश्चापि जीवयामास लीलया

कालीने त्याला कुशीत घेऊन शिवसन्निधीला नेले. तेव्हा शिवाने ज्ञानशक्तीने लीलामात्राने त्याला पुन्हा जीवंत केले.

Verse 37

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे ससैन्यशंखचूडयुद्धवर्णनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखंडात, शंखचूडवध प्रसंगातील ‘ससैन्य शंखचूडयुद्धवर्णन’ नावाचा सदतीसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 38

एतस्मिन्नंतरे वीरो वीरभद्रो महाबलः । शंखचूडेन युयुधे समरे बलशालिना

याच वेळी महाबली वीर वीरभद्र, बलशाली शंखचूडाशी रणांगणात युद्ध करू लागला.

Verse 39

ववर्ष समरेऽस्त्राणि यानियानि च दानवः । चिच्छेद लीलया वीरस्तानितानि निजैश्शरैः

समरात दानवाने जी जी अस्त्रे वर्षावली, ती सर्व वीराने आपल्या बाणांनी लीलया छेदून टाकली.

Verse 40

दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे दानवेश्वरः । तानि चिच्छेद तं बाणैर्वीरभद्रः प्रतापवान्

दानवांचा अधिपती शेकडो दिव्य अस्त्रे सोडू लागला; पण प्रतापवान वीरभद्राने ती बाणांनी छेदून त्यालाच शरांनी घायाळ केले।

Verse 41

अथातीव चुकोपोच्चैश्शंखचूडः प्रतापवान् । शक्त्या जघानोरसि तं स चकंपे पपात कौ

मग प्रतापवान शंखचूड अतिशय क्रोधाने पेटला; त्याने शक्तीने त्याच्या उरावर घाव घातला, आणि तो वीर थरथरून रणांगणात कोसळला।

Verse 42

क्षणेन चेतनां प्राप्य समुत्तस्थौ गणेश्वरः । जग्राह च धनुर्भूयो वीरभद्रो गणाग्रणीः

क्षणात शुद्धीवर येऊन गणांचा स्वामी उठून उभा राहिला; आणि गणाग्रणी वीरभद्राने पुन्हा धनुष्य हातात घेतले।

Verse 43

एतस्मिन्नंतरे काली जगाम समरं पुनः । भक्षितुं दानवान् स्वांश्च रक्षितुं कार्तिकेच्छया

याच दरम्यान काली पुन्हा रणांगणात गेली—दानवांना भक्षण करण्यासाठी आणि कार्तिकेयाच्या इच्छेने आपल्या सैन्याचे रक्षण करण्यासाठी.

Verse 44

वीरास्तामनुजग्मुश्च ते च नन्दीश्वरादयः । सर्वे देवाश्च गंधर्वा यक्षा रक्षांसि पन्नगाः

ते वीर अनुचर तिच्यामागे गेले; नंदीश्वर आदि देखील. तसेच सर्व देव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि पन्नग (नाग)ही (सहभागी झाले).

Verse 45

वाद्यभांडाश्च बहुशश्शतशो मधुवाहकाः । पुनः समुद्यताश्चासन् वीरा उभयतोऽखिलाः

अनेक वाद्यभांडी निनादली आणि शतशः मधुवाहक उपस्थित होते. मग दोन्ही बाजूंचे सर्व वीर योद्धे पुन्हा युद्धासाठी पूर्ण सज्ज होऊन उभे राहिले.