शिवदूतगमनानन्तरं शङ्खचूडस्य तुलसीसम्भाषणं युद्धप्रस्थान-तत्परता च / After Śiva’s Messenger Departs: Śaṅkhacūḍa’s Counsel with Tulasī and Readiness for War
या अध्यायात व्यास सनत्कुमारांना विचारतात—शिवदूत निघून गेल्यानंतर दैत्यराज शंखचूडने काय केले? सनत्कुमार सांगतात की शंखचूड अंतःपुरात जाऊन तुलसीला शिवाचा संदेश सांगतो, युद्धास जाण्याचा निश्चय करतो आणि तिच्याकडून दृढ ‘शासन’ मागतो. शंकराच्या आज्ञेचे गांभीर्य असूनही दांपत्य क्रीडा, कलाविलास व दांपत्यसुखात रमते—यातून शिवाधिकाराविषयी अनादर दिसतो. ब्रह्ममुहूर्ताला उठून तो प्रातःकर्म व नित्यकर्म करतो आणि विपुल दान देतो, जणू धर्मपालनाचा बाह्य आविष्कार दाखवतो. नंतर पुत्राला राज्यावर बसवून कोश, संपत्ती व प्रशासन त्याच्याकडे सोपवतो आणि तुलसीलाही त्याच्या संरक्षणात ठेवतो. रडणारी तुलसी त्याला थांबवू पाहते; तो तिला विविध आश्वासनांनी सांत्वन देतो. शेवटी वीर सेनापतीला बोलावून सन्मान करतो, आज्ञा देतो आणि सन्नद्ध होऊन युद्धव्यवस्थेत तत्पर होतो; गृहातून रणभूमीकडे संक्रमण येथे उभे राहते.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । विधितात महाबुद्धे मुने जीव चिरं समाः । कथितं सुमहच्चित्रं चरितं चन्द्रमौलिनः
व्यास म्हणाले—‘तथास्तु, हे महाबुद्धिमान मुने! तू दीर्घ वर्षे जग. तू चंद्रमौली भगवान् शिवांचे अत्यंत महान व अद्भुत पवित्र चरित्र कथन केलेस.’
Verse 2
शिवदूते गते तत्र शङ्खचूडश्च दानवः । किं चकार प्रतापी स तत्त्वं वद सुविस्तरम्
शिवदूत तेथून गेल्यावर, प्रतापी दानव शंखचूडने काय केले? त्याचे सत्य वृत्तांत सविस्तर सांग.
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । अथ दूते गते तत्र शंखचूडः प्रतापवान् । उवाच तुलसीं वार्तां गत्वाभ्यंतरमेव ताम्
सनत्कुमार म्हणाले—मग दूत तेथून गेल्यावर, प्रतापवान शंखचूड अंतःपुरात गेला आणि तुलसीला ती वार्ता सांगू लागला।
Verse 4
शङ्खचूड उवाच । शम्भुदूतमुखाद्देवि युद्धायाहं समुद्यतः । तेन गच्छाम्यहं योद्धुं शासनं कुरु मे ध्रुवम्
शंखचूड म्हणाला—हे देवी, शंभूच्या दूताच्या मुखातून मला युद्धासाठी बोलावले आहे; मी सिद्ध आहे। म्हणून मी लढायला जातो—मला तुझे दृढ आज्ञापत्र व मार्गदर्शन दे।
Verse 5
इत्येवमुक्त्वा स ज्ञानी नानाबोधनतः प्रियाम् । क्रीडां चकार हर्षेण तमनादृत्य शंकरम्
असे बोलून तो तथाकथित ‘ज्ञानी’—प्रियेला नानाविध उपदेश देऊन—हर्षाने क्रीडा करू लागला आणि शंकराचा किंचितही आदर केला नाही।
Verse 6
तौ दम्पती चिक्रीडाते निमग्नौ सुखसागरे । नानाकामकलाभिश्च निशि चाटुशुतैरपि
ते दांपत्य एकत्र क्रीडा करीत राहिले, सुखसागरात निमग्न; रात्री नानाविध कामकलांनी आणि मधुर मनधरणीच्या शब्दांनीही।
Verse 7
ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय प्रातःकृत्यं विधाय च । नित्यकार्यं च कृत्वादौ ददौ दानमनंतकम्
ब्राह्ममुहूर्ताला उठून त्याने प्रातःकृत्य केले; आणि प्रथम नित्यकर्मे पूर्ण करून मग अमाप दान दिले।
Verse 8
पुत्रं कृत्वा च राजेन्द्रं सर्वेषु दान वेषु च । पुत्रे समर्प्य भार्यां च स राज्यं सर्वसंपदम्
हे राजेंद्र, त्याने पुत्राला राजपदावर बसवून सर्व दानव्यवस्था केली; आणि पत्नीपर्यंत पुत्राकडे सोपवून, सर्व संपत्तीसह राज्यही त्याला अर्पण केले—अशा रीतीने लौकिक बंधने त्यागून परमार्थमार्गासाठी सिद्ध झाला।
Verse 9
प्रियामाश्वासयामास स राजा रुदतीं पुनः । निषेधतीं च गमनं नाना वार्तां प्रकथ्य च
तो राजा पुन्हा रडणाऱ्या प्रियेला धीर देऊ लागला. तिचे जाणे थांबवून, मन शांत व्हावे म्हणून अनेक प्रकारच्या गोष्टी सांगू लागला.
Verse 10
निजसेनापतिं वीरं समाहूय समादृतः । आदिदेश स सनद्धस्संग्रामं कर्तुऽमुद्यतः
त्याने आदराने आपल्या वीर सेनापतीला बोलावून घेतले आणि स्वतः सन्नद्ध होऊन युद्ध करण्यास उद्यत होत आज्ञा दिली.
Verse 11
शंखचूड उवाच । अद्य सेनापते वीरास्सर्वे समरशालिनः । संनद्धाखिलकर्माणो निर्गच्छंतु रणाय च
शंखचूड म्हणाला—“हे सेनापते! आज समरकुशल सर्व वीर, सर्व कार्यांत सन्नद्ध होऊन, रणासाठी निघून जावोत.”
Verse 12
दैत्याश्च दानवाः शूरा षडशीतिरुदा युधाः । कंकानां बलिनां शीघ्रं सेना निर्यांतु निर्भयाः
“बलवान कंकांच्या सेनेप्रमाणे, छ्याऐंशी हजार शूर दैत्य व दानव निर्भय होऊन शीघ्र रणासाठी निघोत.”
Verse 13
पञ्चाशदसुराणां हि निर्गच्छंतु कुलानि वै । कोटिवीर्याणि युद्धार्थं शम्भुना देवपक्षिणा
खरोखर पन्नास असुरांची कुळे निघोत—कोटी वीर्याने युक्त—देवपक्षधर शंभूविरुद्ध युद्धासाठी।
Verse 14
संनद्धानि च धौम्राणां कुलानि च शतं द्रुतम् । निर्गच्छंतु रणार्थं हि शम्भुना मम शासनात्
धौम्रांची शंभर कुळे, पूर्ण शस्त्रसज्ज होऊन, त्वरेने निघोत—रणासाठी—शंभूच्या नावाने माझ्या आज्ञेने।
Verse 15
कालकेयाश्च मौर्याश्च दौर्हृदाः कालकास्तथा । सज्जा निर्यान्तु युद्धाय रुद्रेण मम शासनात्
रुद्राच्या नावाने दिलेल्या माझ्या आज्ञेने कालकेय, मौर्य, दौर्हृद तसेच कालक—सर्वांनी युद्धासाठी सज्ज होऊन बाहेर पडावे।
Verse 16
सनत्कुमार उवाच । इत्याज्ञाप्यासुरपतिर्दानवेन्द्रो महाबलः । निर्जगाम महासैन्यः सहस्रैबहुभिर्वृतः
सनत्कुमार म्हणाले—अशी आज्ञा देऊन, महाबलवान असुराधिपती दानवेंद्र अनेक सहस्रांनी वेढलेला, विशाल सैन्यासह बाहेर पडला।
Verse 17
तस्य सेनापतिश्चैव युद्धशास्त्रविशारदः । महारथो महावीरो रथिनां प्रवरो रणे
त्याचा सेनापतीही युद्धशास्त्रात पारंगत—महारथी, महावीर आणि रणांगणात रथींमध्ये श्रेष्ठ होता।
Verse 18
त्रिलक्षाक्षौहिणीयुक्तो मांडल्यं च चकार ह । बहिर्बभूव शिबिराद्रणे वीरभयङ्करः
तीन लक्ष अक्षौहिणी सैन्याने युक्त होऊन त्याने मांडल्य (वर्तुळाकार) व्यूह रचला; मग शिबिराबाहेर रणांगणात येऊन तो वीरांसही भयप्रद झाला।
Verse 20
रत्नेन्द्रं सारनिर्माणं विमानमभिरुह्य सः । गुरुवर्गं पुरस्कृत्य रणार्थं प्रययौ किल । पुष्पभद्रानदीतीरे यत्राक्षयवटः शुभः । सिद्धाश्रमे च सिद्धानां सिद्धिक्षेत्रं सुसिद्धिदम्
श्रेष्ठ रत्ने व उत्तम साराने निर्मित दिव्य विमानावर आरूढ होऊन, गुरुवर्गाला अग्रस्थानी ठेवून तो युद्धार्थ निघाला. तो पुष्पभद्रा नदीच्या तीरावर गेला, जिथे शुभ अक्षयवट आहे; तसेच सिद्धांचा सिद्धाश्रम—सुसिद्धि देणाऱ्या त्या सिद्धिक्षेत्रातही गेला।
Verse 21
कपिलस्य ततः स्थानं पुण्यक्षेत्रे च भारते । पश्चिमोदधिपूर्वे च मलयस्य हि पश्चिमे
त्यानंतर कपिलमुनींचे पवित्र स्थान भारतातील पुण्यक्षेत्रात आहे—पश्चिम समुद्राच्या पूर्वेस आणि मलय पर्वताच्या पश्चिमेस—पुण्यतीर्थ म्हणून पूज्य आहे।
Verse 22
श्रीशैलोत्तरभागे च गंधमादनदक्षिणे । पंचयोजनविस्तीर्णं दैर्घ्ये शतगुणस्तथा
श्रीशैलाच्या उत्तर भागात आणि गंधमादनाच्या दक्षिणेस एक भूभाग आहे—रुंदीने पाच योजन, आणि लांबीने त्याच्या शंभरपट।
Verse 23
शुद्धस्फटिकसंकाशा भारते च सुपुण्यदा । पुष्पभद्रा नदी रम्या जलपूर्णा सरस्वती
भारतात पुष्पभद्रा नावाची रम्य नदी आहे—अतिपुण्यदायिनी, शुद्ध स्फटिकासारखी तेजस्वी; तीच सरस्वती, जी सदैव जलपूर्ण असते।
Verse 24
लवणोदधिप्रिया भार्या शश्वत्सौभाग्यसं युता । सरस्वतीसंश्रिता च निर्गता सा हिमालयात्
लवणोदधीची प्रिय पत्नी, जी सदैव अखंड सौभाग्ययुक्त आहे, सरस्वतीचा आश्रय घेऊन हिमालयातून निर्गत झाली।
Verse 25
गोमंतं वामतः कृत्वा प्रविष्टा पश्चिमोदधौ । तत्र गत्वा शंखचूडः शिव सेनां ददर्श ह
गोमंत पर्वत डावीकडे ठेवून तो पश्चिम समुद्रात प्रविष्ट झाला. तेथे जाऊन शंखचूडाने भगवान शिवांची सेना पाहिली।
Verse 34
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडयात्रावर्णनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखंडात ‘शंखचूडयात्रावर्णन’ नावाचा चौतीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
The immediate aftermath of Śiva’s messenger delivering a war summons: Śaṅkhacūḍa informs Tulasī, organizes household and state affairs, and initiates military mobilization.
It functions as a narrative marker of anādara—inner disregard for Śiva’s authority—showing that outward dharma (rites, charity) can coexist with spiritual misalignment rooted in pride or attachment.
Śiva’s authority appears indirectly through the Śiva-dūta; Tulasī embodies counsel and affective resistance; Śaṅkhacūḍa embodies kingly agency (dāna, succession, command); the senāpati represents delegated martial power.