शिवलोकप्रवेशः (Entry into Śivaloka through successive gateways)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । गत्वा तदैव स विधिस्तदा व्यास रमेश्वरः । शिवलोकं महादिव्यं निराधारमभौतिकम्

सनत्कुमार म्हणाले—तेव्हाच, हे व्यास, तो विधाता ब्रह्मा त्या महादिव्य शिवलोकास गेला, जो भौतिक आधाररहित व पदार्थातीत आहे.

Verse 2

साह्लादोभ्यन्तरं विष्णुर्जगाम मुदिताननः । नानारत्नपरिक्षिप्तं विलसंतं महोज्ज्वलम्

अंतःकरण आनंदाने भरलेला, प्रसन्न मुखाचा भगवान विष्णु त्या भव्य अंतःकक्षात गेला; तो नानाविध रत्नांनी सर्वत्र जडलेला व महान तेजाने झळाळत होता।

Verse 3

संप्राप्य प्रथमद्वारं विचित्रं गणसेवितम् । शोभितं परया लक्ष्म्या महोच्चमतिसुन्दरम्

पहिल्या द्वारापाशी पोहोचून—जे विचित्र रचनेचे व शिवगणांनी सेवित होते—त्याने ते परम शोभेने अलंकृत, अत्युच्च व अतिसुंदर पाहिले।

Verse 4

ददर्श द्वारपालांश्च रत्नसिंहासनस्थितान् । शोभिताञ्श्वेतवस्त्रैश्च रत्नभूषणभूषितान्

त्याने द्वारपाल पाहिले; ते रत्नजडित सिंहासनांवर विराजमान होते, शुभ्र वस्त्रांनी उजळलेले व रत्नाभूषणांनी विभूषित होते।

Verse 5

पञ्चवक्त्रत्रिनयनान्गौरसुन्दरविग्रहान् । त्रिशूलादिधरान्वीरान्भस्मरुद्राक्षशोभितान्

त्याने असे वीर पाहिले—पंचमुखी, त्रिनेत्री—ज्यांची देहकांती गौर व सुंदर होती; ते त्रिशूलादी आयुध धारण करून भस्म व रुद्राक्षांनी शोभित होते।

Verse 6

सब्रह्मापि रमेशश्च तान् प्रणम्य विनम्रकः । कथयामास वृत्तान्तं प्रभुसंदर्शनार्थकम्

तेव्हा ब्रह्म्यासह रमेशाने अत्यंत नम्र होऊन त्यांना प्रणाम केला आणि प्रभूच्या मंगल दर्शनास कारणीभूत असा सर्व वृत्तान्त सांगितला।

Verse 7

तदाज्ञां च ददुस्तस्मै प्रविवेश तदाज्ञया । परं द्वारं महारम्यं विचित्रं परम प्रभम्

त्यांनी त्यास आज्ञा दिली; आणि त्या आज्ञेनुसार तो परम द्वारातून आत प्रविष्ट झाला—अतिशय रम्य, विचित्र व परम तेजस्वी।

Verse 8

प्रभूपकंठगत्यर्थं वृत्तांतं संन्यवेदयत् । तद्द्वारपाय चाज्ञप्तस्तेनान्यं प्रविवेश ह

प्रभूचे सान्निध्य मिळावे म्हणून त्याने सर्व वृत्तांत यथायोग्य निवेदन केला. आणि त्या द्वारपालाच्या आज्ञेने तो दुसऱ्या नियत मार्गाने आत गेला।

Verse 9

एवं पंचदशद्वारान्प्रविश्य कमलोद्भवः । महाद्वारं गतस्तत्र नन्दिनं प्रददर्श ह

अशा रीतीने पंधरा द्वारे पार करून कमलोद्भव (ब्रह्मा) महाद्वाराशी पोहोचला; तेथे त्याने शिवधामाचा रक्षक नंदी पाहिला।

Verse 10

सम्यङ्नत्वा च तं स्तुत्वा पूर्ववत्तेन नन्दिना । आज्ञप्तश्च शनैर्विष्णुर्विवेशाभ्यंतरं मुदा

त्याला यथोचित नमस्कार करून स्तुती केली; नंदीने पूर्वीप्रमाणे आज्ञा दिली; मग विष्णू हळूहळू आनंदाने आत प्रविष्ट झाले।

Verse 11

ददर्श गत्वा तत्रोच्चैस्सभां शंभोस्समुत्प्रभाम् । तां पार्षदैः परिवृतां लसद्देहैस्सुभूषिताम्

तेथे जाऊन त्याने उंच, तेजस्वी शंभूची सभा पाहिली—शिवपार्षदांनी वेढलेली आणि त्यांच्या झळाळत्या देहकांतीने सुशोभित।

Verse 12

महेश्वरस्य रूपैश्च दिग्भुजैश्शुभकांतिभिः । पञ्चवक्त्रैस्त्रिनयनैश्शितिकंठमहोज्ज्वलैः

त्यांनी महेश्वराची रूपे पाहिली—शुभकांतीने दीप्त, ज्यांच्या भुजा सर्व दिशांत पसरलेल्या; पंचवक्त्र, त्रिनेत्र, आणि नीलकंठ प्रभू महातेजाने उजळून निघाले।

Verse 13

सद्रत्नयुक्तरुद्राक्षभस्माभरणभूषितैः । नवेन्दुमंडलाकारां चतुरस्रां मनोहराम्

ती शुभ रत्नांनी, रुद्राक्षमाळांनी, भस्म व आभरण-भूषणांनी विभूषित होती; नवचंद्रमंडलासारखी आकारयुक्त, चतुरस्र व अत्यंत मनोहर दिसत होती।

Verse 14

मणीन्द्रहारनिर्माणहीरसारसुशोभिताम् । अमूल्यरत्नरचितां पद्मपत्रैश्च शोभिताम्

ती मणींद्रास योग्य हारांतील हीरकसाराने सुशोभित होती; अमूल्य रत्नांनी रचलेली व पद्मपत्रांच्या आकृत्यांनी अधिकच शोभून दिसत होती।

Verse 15

माणिक्यजालमालाभिर्नानाचित्रविचित्रिताम् । पद्मरागेन्द्ररचितामद्भुतां शंकरेच्छया

ती माणिक्यजाळाच्या माळांनी अलंकृत, नानाविध चित्र-विचित्र रचनांनी सजलेली होती; पद्मरागेंद्राने घडवलेली, शंकराच्या इच्छेने प्रकटलेली अद्भुत कृति होती।

Verse 16

सोपानशतकैर्युक्तां स्यमंतकविनिर्मितैः । स्वर्णसूत्रग्रन्थियुक्तैश्चारुचन्दनपल्लवैः

ती स्यमंतकाने निर्मिलेल्या शेकडो पायऱ्यांनी युक्त होती; आणि सुवर्णसूत्रांच्या गाठींनी बांधलेल्या मनोहर चंदनपल्लवांनी अलंकृत होती।

Verse 17

इन्द्रनीलमणिस्तंभैर्वेष्टितां सुमनोहराम् । सुसंस्कृतां च सर्वत्र वासितां गंधवायुना

इंद्रनीलमणीच्या स्तंभांनी वेढलेली ती अत्यंत मनोहर होती। सर्वत्र सुशोभित होती आणि सुगंधी वाऱ्याने सर्वत्र सुवासित झाली होती।

Verse 18

सहस्रयोजनायामां सुपूर्णां बहुकिंकरैः । ददर्श शंकरं सांबं तत्र विष्णुस्सुरेश्वरः

हजार योजन विस्तारलेल्या, अनेक सेवकांनी परिपूर्ण अशा त्या प्रदेशात देवेश्वर विष्णूंनी तेथे अंबा (उमा) सहित शुभ शंकरांचे दर्शन घेतले।

Verse 19

वसंतं मध्यदेशे च यथेन्दुतारकावृतम् । अमूल्यरत्ननिर्माणचित्रसिंहासनस्थितम्

मध्य प्रदेशात वसंतासारखी तेजस्वी शोभा दिसत होती, जणू चंद्र-ताऱ्यांनी वेढलेली; आणि तो अमूल्य रत्नांनी घडवलेल्या विचित्र सिंहासनावर विराजमान होता।

Verse 20

किरीटिनं कुंडलिनं रत्नमालाविभूषितम् । भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं बिभ्रतं केलिपंकजम्

ते मुकुट व कुंडलांनी युक्त, रत्नमाळेने विभूषित होते। त्यांच्या सर्व अंगावर पवित्र भस्माची धूळ होती आणि हातात केलि-पंकज—क्रीडेचे प्रतीक कमळ—धारण केले होते।

Verse 21

पुरतो गीतनृत्यश्च पश्यंतं सस्मितं मुदा

त्यांच्या समोर गीत-नृत्य चालले होते; आणि ते आनंदाने, मंद स्मितासह ते पाहत होते।

Verse 22

शांतं प्रसन्नमनसमुमाकांतं महोल्लसम् । देव्या प्रदत्त ताम्बूलं भुक्तवंतं सुवासितम्

त्याने भगवान् शिवांना पाहिले—शांत, प्रसन्नचित्त, उमा-कांत व अत्यंत तेजस्वी; देवीने अर्पिलेला सुवासिक तांबूल स्वीकारून चघळत होते।

Verse 23

गणैश्च परया भक्त्या सेवितं श्वेतचामरैः । स्तूयमानं च सिद्धैश्च भक्तिनम्रात्मकंधरैः

ते गणांनी परम भक्तीने सेविले जात होते, शुभ्र चामरांनी वाऱ्यावर झुलविले जात होते, आणि भक्तीने नम्र झालेल्या सिद्धांनी त्यांची स्तुती केली जात होती।

Verse 24

गुणातीतं परेशानं त्रिदेवजनकं विभुम् । निर्विकल्पं निराकारं साकारं स्वेच्छया शिवम्

मी शिवांचे चिंतन करतो—त्रिगुणातीत परमेश्वर, त्रिदेवांचे जनक व सर्वव्यापी; परमतत्त्वात निर्विकल्प व निराकार, तरीही स्वेच्छेने साकार होऊन अनुग्रह करणारे।

Verse 25

अमायमजमाद्यञ्च मायाधीशं परात्परम् । प्रकृतेः पुरुषस्यापि परमं स्वप्रभुं सदा

ते मायारहित, अज व अनादि आहेत; मायाधीश्वर, परात्पर. ते सदैव स्वप्रभु, प्रकृती व पुरुष—दोन्हींपेक्षाही परे परम आहेत।

Verse 26

एवं विशिष्टं तं दृष्ट्वा परिपूर्णतमं समम् । विष्णुर्ब्रह्मा तुष्टुवतुः प्रणम्य सुकृतांजली

त्यांना असे विशिष्ट, परम परिपूर्ण व समरूप पाहून विष्णू व ब्रह्मदेवांनी प्रणाम केला, कृतांजली होऊन भक्तीने स्तुती केली।

Verse 27

विष्णुविधी ऊचतुः । देवदेव महादेव परब्रह्माखिलेश्वर । त्रिगुणातीत निर्व्यग्र त्रिदेवजनक प्रभो

विष्णू व ब्रह्मा म्हणाले— हे देवदेव, हे महादेव, हे परब्रह्म व अखिलेश्वर! हे प्रभो, त्रिगुणातीत, सदैव निर्व्यग्र—हे त्रिदेवजनक, समर्थ स्वामी!

Verse 28

वयं ते शरणापन्ना रक्षस्मान्दुखितान्विभो । शंखचूडार्दितान्क्लिष्टान्सन्नाथान्परमेश्वर

आम्ही तुमच्या शरण आलो आहोत; हे विभो, दुःखित आम्हांला रक्षण करा. शंखचूडाने पीडित व क्लेशित आम्हांला—हे परमेश्वर—तुम्हीच खरे नाथ व आश्रय व्हा.

Verse 29

अयं योऽधिष्ठितो लोको गोलोक इति स स्मृतः । अधिष्ठाता तस्य विभुः कृष्णोऽयं त्वदधिष्ठितः

हा जो अधिष्ठित लोक आहे तो ‘गोलोक’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्याचा अधिष्ठाता विभू श्रीकृष्ण; आणि तेही, हे शिव, तुमच्या अधीन—तुमच्याच द्वारा प्रतिष्ठित—आहेत.

Verse 30

इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे देवदेवस्तुतिर्नाम त्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय भागातील रुद्रसंहितेच्या पञ्चम युद्धखंडात, शंखचूडवध प्रसंगात ‘देवदेव-स्तुति’ नावाचा त्रिंश अध्याय समाप्त झाला.

Verse 31

तेन निस्सारिताः शंभो पीड्यमानाः समंततः । हृताधिकारस्त्रिदशा विचरंति महीतले

हे शंभो, त्याने हाकलून दिल्याने व सर्व बाजूंनी पीडित झाल्याने, अधिकार हरपलेले त्रिदश देव पृथ्वीवर भटकत आहेत।

Verse 32

त्वां विना न स वध्यश्च सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् । तं घातय महेशान लोकानां सुखमावह

हे महेश्वर! तुमच्याविना त्रिदिवातील सर्व देवही त्याचा वध करू शकत नाहीत. म्हणून हे महेशान, तूच त्याचा संहार करून लोकांना सुख-कल्याण दे।

Verse 33

त्वमेव निर्गुणस्सत्योऽनंतोऽनंतपराक्रमः । सगुणश्च सन्निवेशः प्रकृतेः पुरुषात्परः

तूच निर्गुण सत्य आहेस—अनंत आणि अनंत पराक्रमवान. तरीही तू सगुण होऊन रूप-आकार धारण करतोस; तू प्रकृती व पुरुष या दोन्हींपलीकडे, परम स्थितीत आहेस।

Verse 34

रजसा सृष्टिसमये त्वं ब्रह्मा सृष्टिकृत्प्रभो । सत्त्वेन पालने विष्णुस्त्रिभुवावन कारकः

हे प्रभो! सृष्टीच्या वेळी रजोगुणाने तू ब्रह्मा होऊन जगताची निर्मिती करतोस; आणि पालनासाठी सत्त्वगुणाने तू विष्णू होऊन त्रिभुवनाचे रक्षण करतोस।

Verse 35

तमसा प्रलये रुद्रो जगत्संहारकारकः । निस्त्रैगुण्ये शिवाख्यातस्तुर्य्यो ज्योतिः स्वरूपकः

प्रलयकाळी तमोगुणाने रुद्र जगताचा संहार करतो; पण त्रिगुणातीत अवस्थेत तोच शिव म्हणून प्रसिद्ध—तुरीय, ज्याचे स्वरूप शुद्ध ज्योती आहे।

Verse 36

त्वं दीक्षया च गोलोके त्वं गवां परिपालकः । त्वद्गोशालामध्यगश्च कृष्णः क्रीडत्यहर्निशम्

दीक्षेच्या प्रभावाने तू गोलोकात वास करण्यास योग्य आहेस; तू गायींचा परिपालक आहेस. तुझ्या गोशाळेच्या मध्यभागी राहून कृष्ण अहोरात्र क्रीडा करीत असतो.

Verse 37

त्वं सर्वकारणं स्वामी विधि विष्ण्वीश्वरः परम् । निर्विकारी सदा साक्षी परमात्मा परेश्वरः

तुम्हीच सर्व कारणांचे कारण, स्वामी; विधाता ब्रह्मा व विष्णू यांच्याही परम अधिपती आहात। तुम्ही निर्विकार, सदा साक्षी, परमात्मा व परेश्वर आहात।

Verse 38

दीनानाथसहायी च दीनानां प्रतिपालकः । दीनबंधुस्त्रिलोकेशश्शरणागतवत्सलः

तो दीनांचा नाथ-सहाय्यकर्ता, दीनांचा प्रतिपालक आहे। दीनबंधू, त्रिलोकेश, आणि शरणागतांवर सदा वात्सल्य करणारा आहे।

Verse 39

अस्मानुद्धर गौरीश प्रसीद परमेश्वरः । त्वदधीना वयं नाथ यदिच्छसि तथा कुरु

हे गौरीश! प्रसन्न व्हा, हे परमेश्वर—आमचा उद्धार कर. हे नाथ! आम्ही पूर्णतः तुझ्या अधीन आहोत; तू जसे इच्छिशील तसे कर.

Verse 40

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तौ सुरौ व्यास हरिर्ब्रह्मा च वै तदा । विरेमतुः शिवं नत्वा करौ बद्ध्वा विनीतकौ

सनत्कुमार म्हणाले—हे व्यास! असे बोलून ते दोन देव, हरि (विष्णू) आणि ब्रह्मा, तेव्हा विरत झाले. शिवाला नमस्कार करून, हात जोडून, विनीत भावाने उभे राहिले.