शङ्खचूडकस्य राज्याभिषेकः तथा शक्रपुरीं प्रति प्रस्थानम् | Śaṅkhacūḍa’s Coronation and March toward Indra’s City

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । स्वगेहमागते तस्मिञ्शंखचूडे विवाहिते । तपः कृत्वा वरं प्राप्य मुमुदुर्दानवादयः

सनत्कुमार म्हणाले—विवाहानंतर शंखचूड आपल्या घरी परत आला. तप करून वर मिळाल्यावर दानव इत्यादी अत्यंत आनंदित झाले.

Verse 2

स्वलोकादाशु निर्गत्य गुरुणा स्वेन संयुताः । सर्वे सुरास्संमिलितास्समाजग्मुस्तदंतिकम्

आपापल्या लोकांतून त्वरेने निघून आणि आपल्या-आपल्या गुरूंनी सहित, सर्व देव एकत्र जमून त्या स्थानी जवळ येऊन पोहोचले.

Verse 3

प्रणम्य तं सविनयं संस्तुत्य विविधादरात् । स्थितास्तत्रैव सुप्रीत्या मत्वा तेजस्विनं विभुम्

विनयाने त्यांना प्रणाम करून आणि विविध आदराने स्तुती करून, तेजस्वी सर्वव्यापी प्रभू असे मानून ते अत्यंत आनंदाने तेथेच उभे राहिले.

Verse 4

सोपि दम्भात्मजो दृष्ट्वा गतं कुल गुरुं च तम् । प्रणनाम महाभक्त्या साष्टांगं परमादरात्

तो पूज्य कुलगुरू आलेले पाहून दम्भाचा पुत्रही परम आदराने, महाभक्तीने साष्टांग नमस्कार करू लागला.

Verse 5

अथ शुक्रः कुलाचार्यो दृष्ट्वाशिषमनुत्तमम् । वृत्तांतं कथयामास देवदानवयोस्तदा

त्यानंतर दैत्यकुलाचार्य शुक्रांनी तो अनुपम आशीर्वाद पाहून, त्या वेळी देव व दानव यांच्यात घडलेला सर्व वृत्तांत सांगण्यास सुरुवात केली.

Verse 6

तदा समुत्सवो जातोऽसुराणां मुदितात्मनाम् । उपायनानि सुप्रीत्या ददुस्तस्मै च तेऽखिलाः

तेव्हा आनंदित मनाच्या असुरांमध्ये मोठा उत्सव झाला. ते सर्वजण अत्यंत प्रीतीने त्याला भेटवस्तू अर्पण करू लागले.

Verse 7

ततस्स सम्मतं कृत्वा सुरैस्सर्वैस्समुत्सवम् । दानवाद्यसुराणां तमधिपं विदधे गुरुः

तेव्हा सर्व देवांच्या पूर्ण संमतीने आणि उत्सवभावाने, गुरूंनी त्याला दैत्य, दानव व अन्य असुरांचा अधिपती नेमले।

Verse 9

अथ दम्भात्मजो वीरश्शंखचूडः प्रतापवान् । राज्याभिषेकमासाद्य स रेजे सुरराट् तदा

यानंतर दम्भाचा पुत्र, पराक्रमी वीर शंखचूड, राज्याभिषेक प्राप्त करून त्या वेळी देवराजासारखा तेजस्वी भासला।

Verse 10

स सेनां महतीं कर्षन्दैत्यदानवरक्षसाम् । रथमास्थाय तरसा जेतुं शक्रपुरीं ययौ

तो दैत्य, दानव व राक्षसांची विशाल सेना सोबत घेऊन, रथावर आरूढ होऊन वेगाने शक्रपुरी (अमरावती) जिंकण्यास निघाला।

Verse 11

गच्छन्स दानवेन्द्रस्तु तेषां सेवनकुर्वताम् । विरेजे शशिवद्भानां ग्रहाणां ग्रहराडिव

दानवांचा तो इंद्र पुढे जात असता आणि त्याचे सेवक सेवा करीत असता, तो तेजस्वी ग्रहांमध्ये चंद्रासारखा, जणू ग्रहांचा राजा भासून शोभला।

Verse 12

आगच्छंतं शङ्खचूडमाकर्ण्याखण्डलस्स्वराट् । निखिलैरमरैस्सार्द्धं तेन योद्धुं समुद्यतः

शंखचूड येत आहे असे ऐकून स्वराज अखंडल (इंद्र) सर्व देवांसह त्याच्याशी युद्ध करण्यास सज्ज झाला।

Verse 13

तदाऽसुरैस्सुराणां च संग्रामस्तुमुलो ह्यभूत् । वीराऽऽनन्दकरः क्लीबभयदो रोमहर्षणः

तेव्हा असुर आणि देव यांच्यात घोर, तुमुल संग्राम माजला—जो वीरांना आनंद देणारा, भित्र्यांना भय देणारा आणि पाहणाऱ्यांना रोमांचित करणारा होता।

Verse 14

महान्कोलाहलो जातो वीराणां गर्जतां रणे । वाद्यध्वनिस्तथा चाऽऽसीत्तत्र वीरत्ववर्द्धिनी

रणांगणात वीरांच्या गर्जनेने प्रचंड कोलाहल झाला; तेथे युद्धवाद्यांचा निनादही घुमला, जो वीरत्व वाढविणारा होता।

Verse 15

देवाः प्रकुप्य युयुधुरसुरैर्बलवत्तराः । पराजयं च संप्रापुरसुरा दुद्रुवुर्भयात्

देव क्रुद्ध होऊन—आता अधिक बलवान होऊन—असुरांशी युद्ध करू लागले. असुर पराभूत झाले आणि भयाने पळून गेले।

Verse 16

पलायमानास्तान्दृष्ट्वा शंखचूडस्स्वयं प्रभुः । युयुधे निर्जरैस्साकं सिंहनादं प्रगर्ज्य च

त्यांना पळताना पाहून दैत्याधिपती शंखचूड स्वतः रणात उतरला. सिंहनादासारखा गर्जून तो अमर देवांबरोबर युद्ध करू लागला।

Verse 17

तरसा सहसा चक्रे कदनं त्रिदिवौकसाम् । प्रदुद्रुवुस्सुरास्सर्वे तत्सुतेजो न सेहिरे

अतिवेगाने व सहसा बळाने त्याने त्रिदिववासी देवांचा घोर संहार केला। त्या पुत्राच्या दाहक तेजास न सहन होऊन सर्व देव पळून गेले।

Verse 18

यत्र तत्र स्थिता दीना गिरीणां कंदरासु च । तदधीना न स्वतंत्रा निष्प्रभाः सागरा यथा

ते इकडे-तिकडे विखुरून दीन झाले—पर्वतांच्या कंदरांतही—राहिले. पराधीन, अस्वतंत्र व प्रभाहीन ते असे होते, जणू पूर्णता हरवलेले सागर.

Verse 19

सोपि दंभात्मजश्शूरो दानवेन्द्रः प्रतापवान् । सुराधिकारान्संजह्रे सर्वांल्लोकान्विजित्य च

तो दंभाचा शूर पुत्र, प्रतापवान दानवेन्द्र; सर्व लोक जिंकून देवांचे अधिकार व विशेषाधिकारही त्याने हस्तगत केले.

Verse 20

त्रैलोक्यं स्ववशंचक्रे यज्ञभागांश्च कृत्स्नशः । स्वयमिन्द्रो बभूवापि शासितं निखिलं जगत्

त्याने त्रैलोक्य आपल्या वश केले आणि यज्ञांचे सर्व भागही घेतले. तो स्वतः इंद्रच झाला आणि अखिल जगत त्याच्या शासनाखाली आले.

Verse 21

कौबेरमैन्दवं सौर्यमाग्नेयं याम्यमेव च । कारयामास वायव्यमधिकारं स्वशक्तितः

त्याने स्वशक्तीने कुबेर, इंद्र, सूर्य, अग्नी, यम तसेच वायू यांचे अधिकार-कार्यालय चालविले; दिक्पालांचे अधिपत्य आपल्या अधीन स्थापिले.

Verse 22

देवानामसुराणां च दानवानां च रक्षसाम् । गंधर्वाणां च नागानां किन्नराणां रसौकसाम्

देव व असुर, दानव व राक्षस; गंधर्व व नाग, तसेच स्वर्गलोकात वसणारे किन्नर—हे सर्व त्या महायुद्धात एकत्र झाले होते।

Verse 23

त्रिलोकस्य परेषां च सकलानामधीश्वरः । स बभूव महावीरश्शंखचूडो महाबली

त्रिलोकातील व त्यापलीकडील सर्वांवर अधीश्वरत्व धारण करणारा तो शंखचूड महाबली, महावीर योद्धा झाला।

Verse 24

एवं स बुभुजे राज्यं राजराजेश्वरो महान् । सर्वेषां भुवनानां च शंखचूडश्चिरं समाः

अशा रीतीने राजांचा अधिराज असा महान शंखचूड अनेक वर्षे सर्व भुवनांवर प्रभुत्व ठेवून राज्य भोगीत राहिला।

Verse 25

तस्य राज्ये न दुर्भिक्षं न मारी नाऽशुभग्रहाः । आधयो व्याधयो नैव सुखिन्यश्च प्रजाः सदा

त्याच्या राज्यात ना दुष्काळ, ना महामारी, ना अशुभ ग्रहांचा उपद्रव होता। ना मानसिक ताप, ना शारीरिक व्याधी; प्रजा सदैव सुखी होती।

Verse 26

अकृष्टपच्या पृथिवी ददौ सस्यान्यनेकशः । ओषध्यो विविधाश्चासन्सफलास्सरसाः सदा

अकृष्टपच्या पृथ्वीने न नांगरता अनेक प्रकारची धान्ये विपुल दिली. विविध औषधीही सदैव फळयुक्त, रसाळ व बलदायी होत्या।

Verse 27

मण्याकराश्च नितरां रत्नखन्यश्च सागराः । सदा पुष्पफला वृक्षा नद्यस्तु सलिलावहाः

मण्यांच्या खाणी अतिशय विपुल होत्या आणि सागर जणू रत्ननिधींनी भरलेले होते. वृक्ष सदैव पुष्प-फलांनी युक्त होते आणि नद्या निरंतर जल वाहत होत्या.

Verse 28

देवान् विनाखिला जीवास्सुखिनो निर्विकारकाः । स्वस्वधर्मा स्थितास्सर्वे चतुर्वर्णाश्रमाः परे

देवांखेरीज सर्व जीव सुखी व निर्विकार होते. सर्वजण आपल्या-आपल्या नियत धर्मात दृढ होते—चतुर्वर्ण व चतुराश्रमधर्मांत—आणि उत्तम सामंजस्याने स्थित होते.

Verse 29

तस्मिच्छासति त्रैलोक्ये न कश्चिद् दुःखितोऽभवत् । भ्रातृवैरत्वमाश्रित्य केवलं दुःखिनोऽमराः

त्याच्या राज्यात त्रैलोक्यात कोणीही दुःखी झाला नाही. फक्त अमर देवच, भ्रातृवैराला धरून, दुःखात राहिले.

Verse 30

स शंखचूडः प्रबलः कृष्णस्य परमस्सखा । कृष्णभक्तिरतस्साधुस्सदा गोलोकवासिनः

तो शंखचूड अत्यंत पराक्रमी, कृष्णाचा परम सखा होता. कृष्णभक्तीत रत, तो साधुस्वभावी, सदैव गोलोकवासी होता.

Verse 31

पूर्वशापप्रभावेण दानवीं योनिमाश्रितः । न दानवमतिस्सोभूद्दानवत्वेऽपि वै मुने

हे मुने! पूर्वशापाच्या प्रभावाने त्याने दानवी योनी धारण केली; तरी दानवत्व असूनही त्याची बुद्धी दानवी झाली नाही।

Verse 32

ततस्सुरगणास्सर्वे हृतराज्या पराजिताः । संमंत्र्य सर्षयस्तात प्रययुर्ब्रह्मणस्सभाम्

मग सर्व देवगण—पराजित व राज्यहरित—ऋषींसह सल्लामसलत करून, हे तात, ब्रह्मदेवांच्या सभेत गेले।

Verse 33

तत्र दृष्ट्वा विधातारं नत्वा स्तुत्वा विशेषतः । ब्रह्मणे कथयामासुस्सर्वं वृत्तांतमाकुलाः

तेथे विधाता ब्रह्मदेवांना पाहून त्यांनी नमस्कार करून विशेष स्तुती केली; आणि व्याकुळ होऊन ब्रह्मांना सर्व वृत्तांत सांगितला।

Verse 34

ब्रह्मा तदा समाश्वास्य सुरान् सर्वान्मुनीनपि । तैश्च सार्द्धं ययौ लोके वैकुण्ठं सुखदं सताम्

तेव्हा ब्रह्म्याने सर्व देव व मुनी यांना धीर दिला; आणि त्यांच्या सहित सत्पुरुषांना सुख देणाऱ्या वैकुंठलोकी गेला।

Verse 35

ददर्श तत्र लक्ष्मीशं ब्रह्मा देवगणैस्सह । किरीटिनं कुंडलिनं वनमालाविभूषितम्

तेथे ब्रह्म्याने देवगणांसह लक्ष्मीपती (विष्णू) यांचे दर्शन घेतले—किरीटधारी, कुंडलभूषित, वनमालेने अलंकृत।

Verse 36

शंखचक्रगदापद्मधरं देवं चतुर्भुजम् । सनंदनाद्यैः सिद्धैश्च सेवितं पीतवाससम्

त्यांनी तेजस्वी प्रभूचे दर्शन घेतले—चतुर्भुज, शंख-चक्र-गदा-पद्म धारण करणारे, पीतांबरधारी, आणि सनंदनादि सिद्धांनी सेवित।

Verse 37

दृष्ट्वा विष्णुं सुरास्सर्वे ब्रह्माद्यास्समुनीश्वराः । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या बद्धाञ्जलिकरा विभुम्

विष्णूला पाहताच सर्व देव, ब्रह्मा आदि व मुनिश्रेष्ठ—हात जोडून प्रणाम करून भक्तीने त्या विभूची स्तुती करू लागले।

Verse 38

देवा ऊचु । देवदेव जगन्नाथ वैकुंठाधिपते प्रभो । रक्षास्माञ्शरणापन्नाञ्छ्रीहरे त्रिजगद्गुरो

देव म्हणाले—हे देवदेव, हे जगन्नाथ, हे वैकुंठाधिपती प्रभो! आम्ही शरण आलो आहोत; हे श्रीहरि, हे त्रिजगद्गुरो, आमचे रक्षण करा।

Verse 39

त्वमेव जगतां पाता त्रिलोकेशाच्युत प्रभो । लक्ष्मीनिवास गोविन्द भक्तप्राण नमोऽस्तु ते

आपणच सर्व जगांचे पालनकर्ता—हे प्रभो, त्रिलोकेश, अच्युत! हे गोविंद, लक्ष्मीनिवास, भक्तांचे प्राण—आपल्याला नमस्कार असो।

Verse 40

इति स्तुत्वा सुरास्सर्वे रुरुदुः पुरतो हरेः । तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुर्ब्रह्माणमिदमब्रवीत्

अशी स्तुती करून सर्व देव हरिच्या समोर रडू लागले. त्यांचा आक्रोश ऐकून भगवान विष्णूंनी ब्रह्माला हे वचन सांगितले.

Verse 41

विष्णुरुवाच । किमर्थमागतोसि त्वं वैकुंठं योगिदुर्लभम् । किं कष्टं ते समुद्भूतं तत्त्वं वद ममाग्रतः

विष्णू म्हणाले—योगींनाही दुर्लभ वैकुंठात तू कशासाठी आला आहेस? तुला कोणते कष्ट उत्पन्न झाले? माझ्यासमोर सत्य तत्त्व सांग।

Verse 42

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं प्रणम्य च मुहुर्मुहुः । बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा विन यानतकन्धरः

सनत्कुमार म्हणाले—हरीचे वचन ऐकून त्याने वारंवार प्रणाम केला; हात जोडून, विनयाने मान झुकवून, तो विनंती करू लागला।

Verse 43

वृत्तांतं कथयामास शंखचूडकृतं तदा । देवकष्टसमाख्यानं पुरो विष्णोः परात्मनः

तेव्हा त्याने परात्मा विष्णूच्या समोर शंखचूडाने केलेल्या कृत्यांचा वृत्तांत सांगितला आणि देवांच्या कष्टांचे सविस्तर वर्णन केले।

Verse 44

हरिस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वतसर्वभाववित् । प्रहस्योवाच भगवांस्तद्रहस्यं विधिं प्रति

ते वचन ऐकून हरि—जो सर्व प्राण्यांचे अंतःभाव सर्वथा जाणणारा—हसला आणि विधी (ब्रह्मा) कडे वळून त्या गूढ उपदेशाचे व त्याच्या विधिविधानाचे कथन केले।

Verse 45

श्रीभगवानुवाच । शंखचूडस्य वृत्तांतं सर्वं जानामि पद्मज । मद्भक्तस्य च गोपस्य महातेजस्विनः पुरा

श्रीभगवान म्हणाले—हे पद्मज (ब्रह्मा), शंखचूडाचा सर्व वृत्तांत मला माहीत आहे; तो पूर्वी महान तेजस्वी गोप होता आणि माझा भक्त-उपासक होता।

Verse 46

शृणुतस्सर्ववृत्तान्तमितिहासं पुरातनम् । संदेहो नैव कर्तव्यश्शं करिष्यति शङ्करः

आता हा प्राचीन पवित्र इतिहास संपूर्ण ऐका. कधीही संशय धरू नका—शंकर नक्कीच कल्याण करतील आणि सर्व काही योग्य करतील।

Verse 47

सर्वोपरि च यस्यास्ति शिवलोकः परात्परः । यत्र संराजते शंभुः परब्रह्म परमेश्वरः

सर्व लोकांवर तो परात्पर शिवलोक आहे; तेथे परब्रह्म परमेश्वर श्रीशंभू परम वैभवाने विराजमान आहेत।

Verse 48

प्रकृतेः पुरुषस्यापि योधिष्ठाता त्रिशक्तिधृक् । निर्गुणस्सगुणस्सोपि परं ज्योतिः स्वरूपवान्

तो प्रकृती व पुरुष—दोघांचाही परम नियंता, त्रिशक्तिधारक आहे; निर्गुण असूनही सगुण, त्याचे स्वरूप परम ज्योती आहे।

Verse 49

यस्यांगजास्तु वै ब्रह्मंस्त्रयस्सृष्ट्यादिकारकाः । सत्त्वादिगुणसंपन्ना विष्णुब्रह्महराभिधाः

हे ब्रह्मन्, ज्याच्या अंगातूनच ते तीन उत्पन्न झाले—सृष्टी आदी कार्यांचे कर्ते—सत्त्वादी गुणांनी युक्त, विष्णु, ब्रह्मा व हर या नावांनी प्रसिद्ध।

Verse 50

स एव परमात्मा हि विहरत्युमया सह । यत्र मायाविनिर्मुक्तो नित्यानित्य प्रकल्पकः

तोच परमात्मा उमेबरोबर क्रीडा करतो; तेथे तो मायेतून पूर्ण मुक्त होऊन नित्य व अनित्य—दोन्हींचे विधान करतो।

Verse 51

तत्समीपे च गोलोको गोशाला शंकरस्य वै । तस्येच्छया च मद्रूपः कृष्णो वसति तत्र ह

त्या दिव्य प्रदेशाच्या समीपेच गोलोक आहे—तो खरोखरच शंकराची पवित्र गोशाळा आहे। त्याच्या इच्छेने माझ्याच स्वरूपाचा श्रीकृष्ण तेथे वास करतो।

Verse 52

तद्गवां रक्षणार्थाय तेनाज्ञप्तस्सदा सुखी । तत्संप्राप्तसुखस्सोपि संक्रीडति विहारवित्

त्या गायींच्या रक्षणासाठी त्याने आज्ञा दिल्याने तो सदैव सुखी राहिला। ते सुख प्राप्त करून तोही विहारकुशल होऊन निश्चिंत क्रीडा करीत असे।

Verse 53

तस्य नारी समाख्याता राधेति जगदम्बिका । प्रकृतेः परमा मूर्तिः पंचमी सुविहारिणी

त्याची नारी ‘राधा’ म्हणून प्रसिद्ध जगदंबिका आहे। ती प्रकृतीची परम मूर्ती, पंचमी दिव्य विभूती, जी मुक्तपणे विहार करते।

Verse 54

बहुगोपाश्च गोप्यश्च तत्र संति तदंगजाः । सुविहारपरा नित्यं राधाकृष्णानुवर्तिनः

तेथे अनेक गोप व गोपी आहेत, जे त्याच वंशातून उत्पन्न झालेले आहेत। ते नित्य सुखविहारात तत्पर राहून राधाकृष्णांचे अनुयायी असतात।

Verse 55

स एव लीलया शंभोरिदानीं मोहितोऽनया । संप्राप्तो दानवीं योनिं मुधा शापात्स्वदुःखदाम्

शंभूच्या केवळ लीलामुळे तो आता हिच्यामुळे मोहित झाला आहे; आणि व्यर्थ मिळालेल्या शापामुळे तो दानवी योनीत गेला आहे, जी त्यालाच दुःख देणारी आहे।

Verse 56

रुद्रशूलेन तन्मृत्यु कृष्णेन विहितः पुरा । ततस्स्वदेहमुत्सृज्य पार्षदस्स भविष्यति

पूर्वी कृष्णाने ठरविले होते की त्याचा मृत्यू रुद्राच्या त्रिशूळानेच होईल. म्हणून तो देहत्याग करून पुढे शिवगणांचा पार्षद, शंकराचा सेवक होईल.

Verse 57

इति विज्ञाय देवेश न भयं कर्तुमर्हसि । शंकर शरणं यावस्स सद्यश्शंविधास्यति

हे देवेश! हे जाणून तू भय करू नकोस. जोपर्यंत शंकर तुझा आश्रय आहे, तो तत्क्षणी सर्व काही योग्य रीतीने करून योग्य निर्णय घडवील.

Verse 58

अहं त्वं चामरास्सर्वे तिष्ठंतीह विसाध्वसाः

मी, तू आणि सर्व अमर येथे निर्भय होऊन उभे राहू.

Verse 59

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा सविधिर्विष्णुः शिवलोकं जगाम ह । संस्मरन्मनसा शंभुं सर्वेशं भक्तवत्सलम्

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून विष्णु ब्रह्म्यासह शिवलोकास गेला आणि मनाने शंभू—सर्वेश्वर, भक्तवत्सल—याचे स्मरण करीत राहिला.