शङ्खचूडकृततपः—ब्रह्मवरकवचप्राप्तिः / Śaṅkhacūḍa’s Austerity—Brahmā’s Boon and the Bestowal of the Kavaca

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ततश्च शंखचूडोऽसौ जैगीषव्योपदेशतः । ततश्चकार सुप्रीत्या ब्रह्मणः पुष्करे चिरम्

सनत्कुमार म्हणाले—त्यानंतर जैगीषव्यांच्या उपदेशाने शंखचूडाने पुष्कर येथे दीर्घकाळ अत्यंत प्रीती-भक्तीने ब्रह्मदेवाचे पूजन केले.

Verse 2

गुरुदत्तां ब्रह्मविद्यां जजाप नियतेन्द्रियः । स एकाग्रमना भूत्वा करणानि निगृह्य च

गुरूंनी दिलेली ब्रह्मविद्या त्याने इंद्रिये संयमून जपली। एकाग्र मन करून कर्मेंद्रिये व ज्ञानेंद्रियेही त्याने आवरली।

Verse 3

तपंतं पुष्करे तं वै शंखचूडं च दानवम् । वरं दातुं जगामाशु ब्रह्मालोकगुरुर्विभुः

पुष्कर येथे तप करणारा दानव शंखचूड पाहून, वर देण्यासाठी ब्रह्मलोकाचे गुरु समर्थ ब्रह्मदेव त्वरेने तेथे गेले।

Verse 4

वरं ब्रूहीति प्रोवाच दानवेन्द्रं विधिस्तदा । स दृष्ट्वा तं ननामाति नम्रस्तुष्टाव सद्गिरा

तेव्हा विधाता ब्रह्मदेव दानवेंद्राला म्हणाले, “वर माग.” त्यांना पाहताच दानवराज अत्यंत नम्र होऊन वंदन करून उत्तम वचने बोलून स्तुती करू लागला।

Verse 5

वरं ययाचे ब्रह्माणमजेयत्वं दिवौकसाम् । तथेत्याह विधिस्तं वै सुप्रसन्नेन चेतसा

त्याने ब्रह्मदेवांकडे देवांवर अजेयत्वाचा वर मागितला. तेव्हा विधाता ब्रह्मदेव अत्यंत प्रसन्न मनाने म्हणाले, “तथास्तु,” आणि वर प्रदान केला।

Verse 6

श्रीकृष्णकवचं दिव्यं जगन्मंगलमंगलम् । दत्तवाञ्शंखचूडाय सर्वत्र विजयप्रदम्

त्यांनी शंखचूडास दिव्य श्रीकृष्ण-कवच—जगन्मंगलाचे परम मंगल—अर्पण केले; ते सर्वत्र विजय देणारे होते.

Verse 7

बदरीं संप्रयाहि त्वं तुलस्या सह तत्र वै । विवाहं कुरु तत्रैव सा तपस्यति कामतः

“तू तुलसीसह त्वरित बदरीस जा. तेथेच विवाहविधी कर; ती आपल्या अभिलषित कामसिद्धीसाठी तेथे तप करीत आहे.”

Verse 8

धर्मध्वजसुता सेति संदिदेश च तं विधिः । अन्तर्धानं जगामाशु पश्यतस्तस्य तत्क्षणात्

विधी (ब्रह्मा) त्याला म्हणाले—“ती धर्मध्वजाची कन्या आहे.” आणि त्याच क्षणी, त्याच्या पाहता पाहता, ब्रह्मा त्वरित अंतर्धान पावले.

Verse 9

ततस्स शंखचूडो हि तपःसिद्धोऽतिपुष्करे । गले बबंध कवचं जगन्मंगलमंगलम्

त्यानंतर तपःसिद्ध शंखचूडाने अतिशय आनंदाने आपल्या गळ्यात ते कवच बांधले, जे जगतासाठी परम मंगलकारी होते.

Verse 10

आज्ञया ब्राह्मणस्सोऽपि तपःसिद्धमनोरथः । समाययौ प्रहृष्टास्यस्तूर्णं बदरिकाश्रमम्

आज्ञेप्रमाणे तो ब्राह्मणही—तपःबलाने ज्याचा मनोरथ सिद्ध झाला होता—आनंदित मुखाने त्वरित बदरिकाश्रमास निघाला.

Verse 11

यदृच्छयाऽऽगतस्तत्र शंखचूडश्च दानवः । तपश्चरन्ती तुलसी यत्र धर्मध्वजात्मजा

ज्या ठिकाणी धर्मध्वजाची कन्या तुलसी तपश्चर्या करीत होती, त्या ठिकाणी योगायोगाने दानव शंखचूड आला।

Verse 12

सुरूपा सुस्मिता तन्वी शुभभूषणभूषिता । सकटाक्षं ददर्शासौ तमेव पुरुषं परम्

ती सुरूप, सुस्मित, तन्वंगी व शुभ अलंकारांनी भूषित होती; तिने कटाक्ष टाकून त्या परम पुरुषालाच पाहिले।

Verse 13

दृष्ट्वा तां ललिता रम्यां सुशीलां सुन्दरीं सतीम् । उवास तत्समीपे तु मधुरं तामुवाच सः

त्या ललित, रम्य, सुशील व सुंदरी सतीला पाहून तो तिच्या जवळ बसला आणि तिला मधुर वचन बोलला।

Verse 14

शंखचूड उवाच । का त्वं कस्य सुता त्वं हि किं करोषि स्थितात्र किम् । मौनीभूता किंकरं मां संभावितुमिहार्हसि

शंखचूड म्हणाला: तू कोण आहेस? कोणाची मुलगी आहेस? इथे उभी राहून काय करत आहेस? मौन धारण करून माझ्यासारख्या सेवकाचा आदर का करत नाहीस?

Verse 15

सनत्कुमार उवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा सकामं तमुवाच सा

सनत्कुमार म्हणाले: असे वचन ऐकून, तिने कामवासनेने युक्त असलेल्या त्याला उत्तर दिले.

Verse 16

तुलस्युवाच । धर्मध्वजसुताहं च तपस्यामि तपस्विनी । तपोवने च तिष्ठामि कस्त्वं गच्छ यथासुखम्

तुलसी म्हणाली: मी धर्मध्वजाची कन्या असून तपश्चर्या करणारी तपस्विनी आहे. मी या तपोवनात राहते. तू कोण आहेस? तुझ्या इच्छेनुसार इथून निघून जा.

Verse 17

नारीजातिर्मोहिनी च ब्रह्मादीनां विषोपमा । निन्द्या दोषकरी माया शृंखला ह्यनुशायिनाम्

स्त्री जात ब्रह्मादी देवांनाही मोह पाडणारी आणि विषासारखी आहे. ती निंदनीय, दोष निर्माण करणारी माया आणि आसक्त लोकांसाठी साखळदंड आहे.

Verse 18

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तुलसी तं च सरसं विरराम ह । दृष्ट्वा तां सस्मितां सोपि प्रवक्तुमुपचक्रमे

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून तुलसीने आपली मधुर व सरस वाणी थांबविली. तिला हसताना पाहून तोही बोलण्यास आरंभ करू लागला.

Verse 19

शंखचूड उवाच । त्वया यत्कथितं देवि न च सर्वमलीककम् । किञ्चित्सत्यमलीकं च किंचिन्मत्तो निशामय

शंखचूड म्हणाला—हे देवि, तू जे सांगितलेस ते सर्वच खोटे नाही. काही सत्य आहे, काही असत्य; आता माझ्याकडूनही काही ऐक।

Verse 20

पतिव्रताः स्त्रियो याश्च तासां मध्ये त्वमग्रणीः । न चाहं पापदृक्कामी तथा त्वं नेति धीर्मम

पतिव्रता स्त्रियांमध्ये तूच अग्रणी आहेस। मी पापदृष्टीची इच्छा करणारा नाही; माझा निश्चय आहे की तूही तशी नाहीस।

Verse 21

आगच्छामि त्वत्समीपमाज्ञया ब्रह्मणोऽधुना । गांधर्वेण विवाहेन त्वां ग्रहीष्यामि शोभने

आता ब्रह्म्याच्या आज्ञेने मी तुझ्या समीप आलो आहे. हे शोभने, गांधर्व-विवाहाने मी तुला पत्नी म्हणून स्वीकारीन।

Verse 22

शंखचूडोऽहमेवास्मि देवविद्रावकारकः । मां न जानासि किं भद्रे न श्रुतोऽहं कदाचन

मीच शंखचूड आहे, देवांना पळवून लावणारा. हे भद्रे, तू मला ओळखत नाहीस काय? माझे नाव कधीच ऐकले नाहीस का?

Verse 23

दनुवंश्यो विशेषेण मन्द पुत्रश्च दानवः । सुदामा नाम गोपोहं पार्षदश्च हरेः पुरा

माझे नाव सुदामा; मी गोप आहे. विशेषतः मी दनु-वंशातील, मन्दाचा पुत्र दानव आहे; आणि पूर्वी हरि (विष्णू)चा पार्षदही होतो.

Verse 24

अधुना दानवेन्द्रोऽहं राधिकायाश्च शापतः । जातिस्मरोऽहं जानामि सर्वं कृष्णप्रभावतः

आता राधिकेच्या शापामुळे मी दानवांचा अधिपती झालो आहे; पण कृष्णाच्या दिव्य प्रभावाने मी जातिस्मर आहे, सर्व काही जाणतो।

Verse 25

सनत्कुमार उवाच । एवमुक्त्वा शंखचूडो विरराम च तत्पुरः । दानवेंद्रेण सेत्युक्ता वचनं सत्यमादरात् । सस्मितं तुलसी तुष्टा प्रवक्तुमुपचक्रमे

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून शंखचूड तेथेच शांत झाला. मग दानवेंद्राने ‘एवम्’ असे म्हणत संबोधिलेल्या तुलसीने त्याचे सत्य वचन आदराने मान्य केले; प्रसन्न होऊन, स्मितहास्य करत ती बोलू लागली।

Verse 26

तुलस्युवाच । त्वयाहमधुना सत्त्वविचारेण पराजिता । स धन्यः पुरुषो लोके न स्त्रिया यः पराजितः

तुलसी म्हणाली—आताच तुझ्या सत्य व सद्गुणांच्या विवेकाने मी पराजित झाले आहे. या लोकी तोच पुरुष धन्य, जो स्त्रीकडून पराजित होत नाही।

Verse 27

सत्क्रियोप्यशुचिर्नित्यं स पुमान्यः स्त्रिया जितः । निन्दंति पितरो देवा मानवास्सकलाश्च तम्

जो पुरुष स्त्रीकडून जिंकला जातो, तो सत्क्रिया करीत असला तरीही नित्य अशुचि मानला जातो; पितर, देव आणि सर्व मनुष्य त्याची निंदा करतात।

Verse 28

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शंखचूडतपःकरणविवाहवर्णनं नामाष्टविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय रुद्रसंहितेतील पंचम युद्धखण्डात ‘शंखचूडाचे तप, तपःकरण व विवाहवर्णन’ नामक अठ्ठाविसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 29

शूद्रो मासेन शुध्येत्तु हीति वेदानुशासनम् । न शुचिः स्त्रीजितः क्वापि चितादाहं विना पुमान्

वेदवचन असे सांगते—“शूद्र एक महिन्यात शुद्ध होतो।” पण जो पुरुष स्त्री-विषयक कामाने जिंकला आहे, तो कुठेही शुद्ध नाही—चितेच्या अग्नीत भस्म झाल्यावाचून।

Verse 30

न गृह्णतीच्छया तस्मात्पितरः पिण्डतर्पणम् । न गृह्णन्ति सुरास्तेन दत्तं पुष्पफलादिकम्

म्हणून त्याने अनिच्छेने केलेले पिंड-तर्पण पितर स्वीकारत नाहीत; तसेच देवही त्याने अर्पिलेले पुष्प, फळ इत्यादी स्वीकारत नाहीत।

Verse 31

तस्य किं ज्ञानसुतपो जपहोम प्रपूजनैः । विद्यया दानतः किं वा स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम्

त्याला ज्ञान व उत्तम तपाचा काय उपयोग? जप, होम आणि विस्तृत पूजेचा काय लाभ? ज्याचे मन स्त्री-विषयांनी हरपले आहे, त्याला विद्या व दानही कशाला?

Verse 32

विद्याप्रभावज्ञानार्थं मया त्वं च परीक्षितः । कृत्वा कांतपरीक्षां वै वृणुयात्कामिनी वरम्

तुझ्या ज्ञानाची खरी शक्ती व प्रभाव जाणण्यासाठी मी तुझी परीक्षा घेतली. अशा रीतीने प्रियाच्या योग्यतेची परीक्षा करून, स्त्रीने निश्चयच उत्तम पतीचा वरण करावे।

Verse 33

सनत्कुमार उवाच । इत्येवं प्रवदंत्यां तु तुलस्यां तत्क्षणे विधिः । तत्राजगाम संसृष्टा प्रोवाच वचनं ततः

सनत्कुमार म्हणाले—तुळशी असे बोलत असतानाच, त्याक्षणी विधी (ब्रह्मा) सम्यक् आवाहनाने तेथे आला आणि मग हे वचन बोलला।

Verse 34

ब्रह्मोवाच । किं करोषि शंखचूड संवादमनया सह । गांधर्वेण विवाहेन त्वमस्या ग्रहणं कुरु

ब्रह्मा म्हणाले—हे शंखचूड, तू तिच्याशी इतका संवाद का करीत आहेस? गांधर्व-विवाहाने तिला पत्नी म्हणून स्वीकार कर आणि त्वरित तिचे पाणिग्रहण कर।

Verse 35

त्वं वै पुरुषरत्नं च स्त्रीरत्नं च त्वियं सती । विदग्धाया विदग्धेन संगमो गुणवान् भवेत्

तू खरोखर पुरुषांमध्ये रत्न आहेस आणि ही सती स्त्रियांमध्ये रत्न आहे. विदग्ध स्त्रीचा विदग्ध पुरुषाशी संगम गुणवान् व फलदायी होतो.

Verse 36

निर्विरोधं सुखं राजन् को वा त्यजति दुर्लभम् । योऽविरोधसुखत्यागी स पशुर्नात्र संशयः

हे राजन्, निर्विरोध असे दुर्लभ सुख कोण त्यागील? जो असे निर्विरोध सुख सोडतो तोच पशु आहे—यात संशय नाही.

Verse 37

किं त्वं परीक्षसे कांतमीदृशं गुणिनं सति । देवानामसुराणां च दानवानां विमर्दकम्

हे सती, गुणिनी! तू आपल्या कांताला का परीक्षतेस—अशा गुणवान वीराला, जो देव, असुर आणि दानव यांचा विमर्दक आहे?

Verse 38

अनेन सार्द्धं सुचिरं विहारं कुरु सर्वदा । स्थानेस्थाने यथेच्छं च सर्वलोकेषु सुन्दरि

याच्यासोबत सदैव दीर्घकाळ विहार कर. हे सुंदरी! सर्व लोकांमध्ये ठिकठिकाणी तुझ्या इच्छेनुसार संचार कर.

Verse 39

अंते प्राप्स्यति गोलोके श्रीकृष्णं पुनरेव सः । चतुर्भुजं च वैकुण्ठे मृते तस्मिंस्त्वमाप्स्यसि

अंती तो पुन्हा गोलोकात श्रीकृष्णाला प्राप्त होईल. आणि त्याचा देहांत झाल्यावर तू वैकुंठात चतुर्भुज हरिला प्राप्त करशील.

Verse 40

सनत्कुमार उवाच । इत्येवमाशिषं दत्त्वा स्वालयं तु ययौ विधिः । गांधर्वेण विवाहेन जगृहे तां च दानवः

सनत्कुमार म्हणाले—अशी आशीर्वाद देऊन विधी (ब्रह्मा) आपल्या धामास गेले. मग दानवाने गांधर्व-विवाहाने तिला पत्नी म्हणून स्वीकारले.

Verse 41

एवं विवाह्य तुलसीं पितुः स्थानं जगाम ह । स रेमे रमया सार्द्धं वासगेहे मनोरमे

अशा रीतीने तुलसीशी विवाह करून तो पित्याच्या स्थानी गेला. तेथे मनोहर निवासगृहात रमादेवी (लक्ष्मी)सह तो आनंदाने रमला.