विष्णुचेष्टितवर्णनम् / Account of Viṣṇu’s Stratagem and Its Aftermath
अध्याय २६ मध्ये युद्धोत्तर संवाद पुढे चालतो. व्यास सनत्कुमारांना वैष्णव प्रसंगाचा स्पष्ट वृत्तांत विचारतात—वृंदेला मोहित केल्यानंतर विष्णूंनी काय केले आणि कुठे गेले. देव मौन झाल्यावर शरणागतवत्सल शंभू त्यांना धीर देतात—देवहितासाठी जालंधराचा वध केला आहे, सर्वांचे कल्याण झाले का; माझी कृत्ये केवळ लीला आहेत, स्वरूपात विकार नाही. मग देव रुद्राची स्तुती करून सांगतात—विष्णूच्या प्रयत्नाने वृंदा फसवली जाऊन अग्निप्रवेश करून परम गतीला पोहोचली; पण तिच्या सौंदर्यामुळे विष्णू स्वतःही शिवमायेने मोहग्रस्त होऊन चिताभस्म धारण करून भ्रमित राहिले. हा प्रसंग दैवी कर्तृत्व व मोहाधीनता यांचा भेद दाखवून शिवाचे मायाधिपत्य आणि धर्मव्यवस्थेत कपटाचे नैतिक परिणाम अधोरेखित करतो.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ब्रह्मपुत्र नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तम । यच्छ्राविता महादिव्या कथेयं शांकरी शुभा
व्यास म्हणाले—हे ब्रह्मपुत्र, तुला नमस्कार. हे शैवांतील श्रेष्ठा, तू धन्य आहेस, कारण तुला ही परम दिव्य, शुभ शांकरी कथा ऐकविली गेली आहे।
Verse 2
इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या चरितं वैष्णवं मुने । स वृन्दां मोहयित्वा तु किमकार्षीत्कुतो गतः
आता, हे मुने, अत्यंत प्रीतीने ते वैष्णव चरित्र सांगावे. वृंदेला मोहित करून त्याने काय केले आणि तो कुठे गेला?
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ शैवप्रवर सत्तम । वैष्णवं चरितं शंभुचरिताढ्यं सुनिर्मलम्
सनत्कुमार म्हणाले—हे महाप्राज्ञ व्यास, शैवभक्तांमध्ये अग्रगण्य, सद्गुणीजनांत श्रेष्ठ, ऐक. मी वैष्णव चरित्र सांगतो—अतिशय निर्मळ, तरीही शंभूच्या चरित्रवैभवाने परिपूर्ण।
Verse 4
मौनीभूतेषु देवेषु ब्रह्मादिषु महेश्वरः । सुप्रसन्नोऽवदच्छंभुश्शरणागत वत्सलः
ब्रह्मा आदी देव मौन झाले असता, शरणागतवत्सल महेश्वर शंभू अत्यंत प्रसन्न होऊन बोलले।
Verse 5
शंभुरुवाच । ब्रह्मन्देववरास्सर्वे भवदर्थे मया हतः । जलंधरो मदंशोपि सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
शंभू म्हणाले—हे ब्रह्मन्, तुमच्या हितासाठी मी ते सर्व देववीर मारले. जलंधरही—जो माझ्या शक्तीचा अंश होता—त्यालाही (मी नष्ट केले). हे सत्य आहे; सत्यच मी सांगतो.
Verse 6
सुखमापुर्न वा तातास्सत्यं ब्रूतामराः खलु । भवत्कृते हि मे लीला निर्विकारस्य सर्वदा
हे प्रियजनांनो, सत्य सांगा—तुम्हाला सुख प्राप्त झाले आहे की नाही? तुमच्याच निमित्ताने ही माझी लीला आहे; मी तर स्वरूपतः सदैव निर्विकार आहे।
Verse 7
सनत्कुमार उवाच । अथ ब्रह्मादयो देवा हर्षादुत्फुल्ललोचनाः । प्रणम्य शिरसा रुद्रं शशंसुर्विष्णुचेष्टितम्
सनत्कुमार म्हणाले—मग ब्रह्मा आदी देव हर्षाने फुललेल्या नेत्रांनी, मस्तक नमवून रुद्राला प्रणाम करून विष्णूच्या कृत्याची स्तुती करू लागले।
Verse 8
देवा ऊचुः । महादेव त्वया देवा रक्षिता श्शत्रुजाद्भयात् । किंचिदन्यत्समुद्भूतं तत्र किं करवामहै
देव म्हणाले—हे महादेव, तुमच्यामुळे देवगण शत्रूजन्य भयापासून रक्षित झाले. पण तिथे आणखी काही उद्भवले आहे; त्या प्रसंगी आम्ही काय करावे?
Verse 9
वृन्दां विमोहिता नाथ विष्णुना हि प्रयत्नतः । भस्मीभूता द्रुतं वह्नौ परमां गतिमागता
हे नाथ, विष्णूंनी प्रयत्नपूर्वक वृंदेला मोहित केले. ती त्वरेने अग्नीत प्रविष्ट झाली, भस्म झाली आणि परम गतीला प्राप्त झाली।
Verse 10
वृन्दालावण्यसंभ्रांतो विष्णुस्तिष्ठति मोहितः । तच्चिताभस्म संधारी तव मायाविमोहितः
वृंदेच्या मोहक लावण्याने भ्रमित होऊन विष्णू मोहित होऊन उभा राहिला. त्या चितेची भस्म धारण करून तो तुमच्या (शिवाच्या) मायेमुळे पूर्णतः विमूढ झाला.
Verse 11
स सिद्धमुनिसंघैश्च बोधितोऽस्माभिरादरात् । न बुध्यते हरिस्सोथ तव मायाविमोहितः
सिद्ध मुनींच्या संघासह आम्ही आदराने बोध केला, तरीही हरि समजत नाही; तो तुझ्या मायेमुळे मोहित झाला आहे.
Verse 12
कृपां कुरु महेशान विष्णुं बोधय बोधय । त्वदधीनमिदं सर्वं प्राकृतं सचराचरम्
हे महेशान! कृपा करा, विष्णूला जागव—जागव. हे सर्व प्राकृत जगत्, चराचरांसह, तुझ्याच अधीन आहे.
Verse 13
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य महेशो हि वचनं त्रिदिवौकसाम् । प्रत्युवाच महालीलस्स्वच्छन्दस्तान्कृतांजलीन्
सनत्कुमार म्हणाले: त्रिदिववासी देवांचे वचन ऐकून, महालीलामय महेश स्वच्छंदपणे, हात जोडून उभ्या असलेल्या त्यांना उत्तर देऊ लागला.
Verse 14
महेश उवाच । हे ब्रह्मन्हे सुरास्सर्वे मद्वाक्यं शृणुतादरात् । मोहिनी सर्वलोकानां मम माया दुरत्यया
महेश म्हणाले: हे ब्रह्मन्, हे सर्व देवांनो! माझे वचन आदराने ऐका. सर्व लोकांना मोहित करणारी ही मोहिनी माझी माया आहे—अतिदुस्तर.
Verse 15
तदधीनं जगत्सर्वं यद्देवासुरमानुषम् । तयैव मोहितो विष्णुः कामाधीनोऽभवद्धरिः
देव, असुर आणि मनुष्य—हे सर्व जगत् तिच्याच अधीन झाले. तिच्याच मोहाने विष्णू (हरि) सुद्धा कामाधीन झाला.
Verse 16
उमाख्या सा महादेवी त्रिदेवजननी परा । मूलप्रकृतिराख्याता सुरामा गिरिजात्मिका
ती महादेवी ‘उमा’ म्हणून प्रसिद्ध, परमा व त्रिदेवांची जननी आहे। तीच मूलप्रकृती—देवमाता आणि गिरिजा-स्वरूपिणी आहे।
Verse 17
गच्छध्वं शरणा देवा विष्णुमोहापनुत्तये । शरण्यां मोहिनीमायां शिवाख्यां सर्वकामदाम्
हे देवांनो, विष्णुसंबंधी मोह दूर करण्यासाठी शरण जा. शरण देणारी, मोहिनी माया—‘शिवा’ नावाची, सर्वकामदायिनी—हिचा आश्रय घ्या.
Verse 18
स्तुतिं कुरुत तस्याश्च मच्छक्तेस्तोषकारिणीम् । सुप्रसन्ना यदि च सा सर्वकार्यं करिष्यति
तिचीही स्तुती करा—जी माझ्या शक्तीस संतुष्ट करणारी आहे. ती जर पूर्ण प्रसन्न झाली, तर ती सर्व कार्य सिद्ध करील.
Verse 19
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तान्सुराञ्शंभुः पञ्चास्यो भगवान्हरः । अंतर्दधे द्रुतं व्यास सर्वैश्च स्वगणैस्सह
सनत्कुमार म्हणाले—हे व्यास, असे सांगून शंभू, पंचमुख भगवान हर, आपल्या सर्व गणांसह त्वरेने अंतर्धान पावले.
Verse 20
देवाश्च शासनाच्छंभोर्ब्रह्माद्या हि सवासवा । मनसा तुष्टुवुर्मूलप्रकृतिं भक्तवत्सलाम्
मग शंभूच्या आज्ञेने ब्रह्मा आदि सर्व देव, इंद्रासह, मनोमन भक्तवत्सला मूलप्रकृतीची स्तुती करू लागले.
Verse 21
देवा ऊचुः । यदुद्भवास्सत्त्वरजस्तमोगुणाः सर्गस्थितिध्वंसविधान कारका । यदिच्छया विश्वमिदं भवाभवौ तनोति मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्
देव म्हणाले—जिच्यापासून सत्त्व, रज व तम हे त्रिगुण उत्पन्न होतात आणि जी सृष्टी, स्थिती व संहार यांची व्यवस्था घडविते; जिच्या इच्छेने हे विश्व प्रकट व लय पावते—त्या आद्य मूलप्रकृतीला आम्ही नमस्कार करतो।
Verse 22
पाहि त्रयोविंशगुणान्सुशब्दिताञ्जगत्यशेषे समधिष्ठिता परा । यद्रूपकर्माणिजगत्त्रयोऽपि ते विदुर्न मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्
हे परा! जी तेवीस तत्त्वांनी (गुणांनी) सुशब्दित असून अखिल जगतावर अधिष्ठान करते—आमचे रक्षण कर. त्रिलोकी तुझे रूप व कर्म जाणते; पण मूलप्रकृती जाणत नाही. म्हणून त्या परात्पराला आम्ही नमस्कार करतो।
Verse 23
यद्भक्तियुक्ताः पुरुषास्तु नित्यं दारिद्र्यमोहात्ययसंभवादीन् । न प्राप्नुवंत्येव हि भक्तवत्सलां सदैव मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्
जे पुरुष नित्य शिवभक्तियुक्त असतात, ते दारिद्र्य, मोह आणि संसारबंधनातून उत्पन्न होणारे इतर क्लेश कधीही भोगत नाहीत. भक्तवत्सला त्या आद्य मूलप्रकृतीला सदैव नमस्कार केल्याने ते दुःखांपासून रक्षित राहतात।
Verse 24
कुरु कार्यं महादेवि देवानां नः परेश्वरि । विष्णुमोहं ह शिवे दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते
हे महादेवी, हे परेश्वरी! आमच्या देवांचे हे कार्य सिद्ध कर. हे शिवे, हे दुर्गे! विष्णूला मोह पाड. हे देवी, तुला नमस्कार असो।
Verse 25
जलंधरस्य शंभोश्च रणे कैलासवासिनः । प्रवृत्ते तद्वधार्थाय गौरीशासनतश्शिवे
जलंधर आणि शंभू यांचे युद्ध सुरू होताच, कैलासवासी शिव गौरीच्या आज्ञेनुसार जलंधरवधासाठी प्रस्थित झाले।
Verse 26
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरवधानंतरदेवीस्तुतिविष्णुमोहविध्वंसवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखण्डात ‘जालंधरवधानंतर देवीस्तुती, विष्णुमोह व त्या मोहाचा विध्वंस यांचे वर्णन’ नामक सव्वीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 27
जलंधरो हतो युद्धे तद्भयान्मो चिता वयम् । गिरिशेन कृपां कृत्वा भक्तानुग्रहकारिणा
युद्धात जलंधर मारला गेला; त्याच्या भयातून आम्ही मुक्त झालो. भक्तांवर अनुग्रह करणाऱ्या गिरिशाने (शिवाने) कृपा करून आम्हांला तारले.
Verse 28
तदाज्ञया वयं सर्वे शरणं ते समागताः । त्वं हि शंभुर्युवां देवि भक्तोद्धारपरायणौ
त्यांच्या आज्ञेने आम्ही सर्वजण तुमच्या शरणी आलो आहोत. कारण तुम्ही शंभू आहात, आणि हे देवी—तुम्ही दोघेही भक्तोद्धारासाठीच तत्पर आहात.
Verse 29
वृन्दालावण्यसंभ्रातो विष्णुस्तिष्ठति तत्र वै । तच्चिताभस्मसंधारी ज्ञानभ्रष्टो विमोहितः
वृंदेच्या मोहक सौंदर्याने भ्रमित झालेला विष्णू तेथे उभा होता. चितेची भस्म धारण करून तो विवेकभ्रष्ट होऊन पूर्णपणे मोहित झाला होता.
Verse 30
संसिद्धसुरसंघैश्च बोधितोऽपि महेश्वरि । न बुध्यते हरिस्सोथ तव मायाविमोहितः
हे महेश्वरी, संसिद्ध देवसमूहांनी बोध केला तरीही हरि (विष्णू) समजत नाहीत; कारण ते तुमच्या मायेमुळे विमोहित झाले आहेत.
Verse 31
कृपां कुरु महादेवि हरिं बोधय बोधय । यथा स्वलोकं पायात्स सुचित्तस्सुरकार्यकृत्
हे महादेवी, कृपा कर—हरिला जागव, जागव—जेणे तो शुद्धचित्त होऊन देवकार्य सिद्ध करून आपल्या दिव्य लोकास कुशलतेने जावो।
Verse 32
इति स्तुवंतस्ते देवास्तेजोमंडलमास्थितम् । ददृशुर्गगने तत्र ज्वालाव्याप्ता दिगंतरम्
अशी स्तुती करीत असता त्या देवांनी आकाशात स्थित तेजोमंडल पाहिले; त्यातून उठलेल्या ज्वाळांनी सर्व दिशांचे दिगंतर व्यापले.
Verse 33
तन्मध्याद्भारतीं सर्वे ब्रह्माद्याश्च सवासवाः । अमराश्शुश्रुवुर्व्यास कामदां व्योमचारिणीम्
हे व्यास, त्या तेजोमंडलाच्या मध्यातून ब्रह्मा आदि सर्व अमर—इंद्रासह—आकाशात विचरणारी कामदायिनी भारती, ती दिव्य वाणी, त्यांनी ऐकली.
Verse 34
आकाशवाण्युवाच । अहमेव त्रिधा भिन्ना तिष्ठामि त्रिविधैर्गुणैः । गौरी लक्ष्मीः सुरा ज्योती रजस्सत्त्वतमोगुणैः
आकाशवाणी म्हणाली—मीच त्रिगुणांनी त्रिधा भिन्न होऊन स्थित आहे. रजोगुणाने मी गौरी, सत्त्वगुणाने शुभज्योतीरूपा लक्ष्मी, आणि तमोगुणाने मी सुरा (मोहिनी शक्ति) आहे—अशी मी त्रिगुणस्वरूपा.
Verse 35
तत्र गच्छत यूयं वै तासामंतिक आदरात् । मदाज्ञया प्रसन्नास्ता विधास्यंते तदीप्सितम्
तुम्ही सर्वजण तेथे आदराने त्यांच्या जवळ जा; माझ्या आज्ञेने त्या प्रसन्न होतील आणि जे इच्छित आहे ते साध्य करतील।
Verse 36
सनत्कुमार उवाच । शृण्वतामिति तां वाचमंतर्द्धानमगान्महः । देवानां विस्मयोत्फुल्लनेत्राणां तत्तदा मुने
सनत्कुमार म्हणाले—“सर्वांनी ऐका!” असे बोलून तो महान् दिव्य तेज अंतर्धान पावला; तेव्हा, हे मुने, देव विस्मयाने डोळे विस्फारून उभे राहिले।
Verse 37
ततस्सवेंऽपि ते देवाः श्रुत्वा तद्वाक्यमादरात् । गौरीं लक्ष्मीं सुरां चैव नेमुस्तद्वाक्यचोदिताः
मग ते सर्व देव त्या वचनास आदराने ऐकून, त्याच आज्ञेने प्रेरित होऊन, गौरी, लक्ष्मी आणि सुरा (देवी) यांना नमस्कार करू लागले।
Verse 38
तुष्टुवुश्च महाभक्त्या देवीस्तास्सकलास्सुराः । नानाविधाभिर्वाग्भिस्ते ब्रह्माद्या नतमस्तकाः
तेव्हा ब्रह्मादि सर्व देव नतमस्तक होऊन, महाभक्तीने नानाविध दिव्य वचनांनी त्या देवतांची स्तुती करू लागले।
Verse 39
ततोऽरं व्यास देव्यस्ता आविर्भूताश्च तत्पुरः । महाद्भुतैस्स्वतेजोभिर्भासयंत्यो दिगंतरम्
मग, हे व्यास, त्या देव्या तत्क्षणी त्याच्या समोर प्रकट झाल्या आणि आपल्या महाद्भुत तेजाने सर्व दिशांचे अंतर प्रकाशित करू लागल्या।
Verse 40
अथ ता अमरा दृष्ट्वा सुप्रसन्नेन चेतसा । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या स्वकार्यं च न्यवेदयन्
तिला पाहताच देवांचे चित्त अत्यंत प्रसन्न झाले; त्यांनी नमस्कार करून भक्तिभावाने स्तुती केली व आपले कार्य निवेदन केले।
Verse 41
ततश्चैतास्सुरान्दृष्ट्वा प्रणतान्भक्तवत्सलः । बीजानि प्रददुस्तेभ्यो वाक्यमूचुश्च सादरम्
नंतर शरणागत होऊन नम्र झालेल्या त्या देवांना पाहून भक्तवत्सल प्रभूंनी त्यांना बीज-शक्ती दिल्या आणि सादर वचन सांगितले।
Verse 42
देव्य ऊचुः । इमानि तत्र बीजानि विष्णुर्यत्रावतिष्ठति । निर्वपध्वं ततः कार्यं भवतां सिद्धिमेष्यति
देव्या म्हणाल्या—“जिथे विष्णू स्थित आहेत तिथे ही बीजे पेरा; मग तुमचे कार्य करा, त्यामुळे तुमचा हेतू सिद्ध होईल।”
Verse 43
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तास्ततो देव्योंतर्हिता अभवन्मुने । रुद्रविष्णुविधीनां हि शक्तयस्त्रिगुणात्मिकाः
सनत्कुमार म्हणाले—“हे मुने! असे बोलून त्या देव्या तेथेच अंतर्धान पावल्या; कारण रुद्र, विष्णू आणि विधी (ब्रह्मा) यांच्या शक्ती त्रिगुणात्मिका आहेत।”
Verse 44
ततस्तुष्टाः सुरास्सर्वे ब्रह्माद्याश्च सवासवाः । तानि बीजानि संगृह्य ययुर्यत्र हरिः स्थितः
तेव्हा ब्रह्मा आणि इंद्रासह सर्व देव प्रसन्न झाले. ती बीजे घेऊन ते जिथे भगवान विष्णू होते तिथे गेले.
Verse 45
वृन्दाचिताभूमितले चिक्षिपुस्तानि ते सुराः । स्मृत्वा तास्संस्थितास्तत्र शिवशक्त्यंशका मुने
हे मुने! त्या देवांनी वृंदेने चितिलेल्या भूमितलावर ती वस्तु टाकून दिली; आणि (आज्ञा) स्मरून तेथेच स्थिर राहिले—कारण ते शिवशक्तीचे अंश होते.
Verse 46
निक्षिप्तेभ्यश्च बीजेभ्यो वनस्पत्यस्त्रयोऽभवन् । धात्री च मालती चैव तुलसी च मुनीश्वर
हे मुनीश्वर! टाकलेल्या बीजांपासून तीन पवित्र वनस्पती उत्पन्न झाल्या—धात्री (आवळा), मालती आणि तुलसी।
Verse 47
धात्र्युद्भवा स्मृता धात्री माभवा मालती स्मृता । गौरीभवा च तुलसी तमस्सत्त्वरजोगुणाः
धात्री ही धात्री-वृक्षातून उत्पन्न झाली असे सांगितले जाते, मालती ‘मा’पासून उत्पन्न झाली असे स्मरण आहे, आणि तुलसी गौरीपासून उत्पन्न झाली असे म्हटले जाते; तसेच या तमस्, सत्त्व व रजस् या तीन गुणांशीही संबद्ध आहेत।
Verse 48
विष्णुर्वनस्पतीर्दृष्ट्वा तदा स्त्रीरूपिणीर्मुने । उदतिष्ठत्तदा तासु रागातिशयविभ्रमात्
हे मुने! विष्णूंनी स्त्रीरूप धारण केलेल्या त्या वनस्पती पाहिल्या तेव्हा, अतिरागामुळे झालेल्या भ्रमाने त्यांचे चित्त त्यांच्याकडे उद्वेलित झाले।
Verse 49
दृष्ट्वा स याचते मोहात्कामासक्तेन चेतसा । तं चापि तुलसी धात्री रागेणैवावलोकताम्
तिला पाहून तो मोहाने, कामासक्त चित्ताने विनवू लागला; आणि तुलसी व धात्रीही केवळ रागानेच त्याच्याकडे पाहू लागल्या।
Verse 50
यच्च बीजं पुरा लक्ष्म्या माययैव समर्पितम् । तस्मात्तदुद्भवा नारी तस्मिन्नीर्ष्यापराभवत्
आणि जे बीज लक्ष्मीने पूर्वी आपल्या मायाशक्तीने अर्पण केले होते—त्यातून एक स्त्री उत्पन्न झाली; आणि त्याच विषयात ती ईर्ष्येने पराभूत झाली.
Verse 51
अतस्सा बर्बरीत्याख्यामवापातीव गर्हिताम् । धात्रीतुलस्यौ तद्रागात्तस्य प्रीतिप्रदे सदा
म्हणून ती “बर्बरी” या नावाने प्रसिद्ध झाली; ते नाव जणू निंद्य वाटत होते. तरीही आपल्या अनुराग-भक्तीमुळे ती सदैव त्याला आनंद देणारी ठरली, जशी देवांना धात्री (आवळा) व तुळस अत्यंत प्रिय असतात।
Verse 53
ततो विस्मृतदुःखोऽसौ विष्णुस्ताभ्यां सहैव तु । वैकुंठमगमत्तुष्टस्सर्वदेवैर्नमस्कृतः । कार्तिके मासि विप्रेन्द्र धात्री च तुलसी सदा । सर्वदेवप्रियाज्ञेया विष्णोश्चैव विशेषतः
मग विष्णू दुःख विसरून त्या दोघींना सोबत घेऊन प्रसन्न झाला; सर्व देवांनी नमस्कार केल्यावर तो वैकुंठास गेला. हे विप्रश्रेष्ठा, कार्तिक महिन्यात धात्री (आवळा) आणि तुळस या सदैव सर्व देवांना प्रिय—विशेषतः विष्णूला अतिशय प्रिय—असे जाणावे. शैव-सिद्धान्तदृष्टीने हेही सूचित होते की परम पती-ईश्वराच्या विश्वव्यवस्थेत देवतांनाही शांती व पुनर्स्थापन मिळते; तसेच कार्तिक-व्रत व पवित्र वनस्पती धर्मात भक्ती-पुण्याचे आधार ठरतात।
Verse 54
तत्रापि तुलसी धन्यातीव श्रेष्ठा महामुने । त्यक्त्वा गणेशं सर्वेषां प्रीतिदा सर्वकामदा
त्यांतही, हे महामुने, तुळस अतिशय धन्य व श्रेष्ठ आहे; गणेशालाही बाजूला ठेवून, ती सर्वांना आनंद देणारी व सर्व योग्य कामना पूर्ण करणारी ठरते।
Verse 55
वैकुण्ठस्थं हरिं दृष्ट्वा ब्रह्मेन्द्राद्याश्च तेऽमराः । नत्वा स्तुत्वा महाविष्णुं स्वस्वधामानि वै ययुः
वैकुंठस्थ हरिला पाहून, ब्रह्मा-इंद्र आदी त्या अमरांनी महाविष्णूला नमस्कार करून स्तुती केली; आणि मग ते निश्चयाने आपापल्या धामांना गेले।
Verse 56
वैकुण्ठोऽपि स्वलोकस्थो भ्रष्टमोहस्सुबोधवान् । सुखी चाभून्मुनिश्रेष्ठ पूर्ववत्संस्मरञ्छिवम्
हे मुनिश्रेष्ठ! वैकुंठही आपल्या लोकात स्थित राहून मोहभ्रंश पावला, त्याला सम्यक् बोध झाला आणि पूर्वीप्रमाणे भगवान् शिवाचे स्मरण करून तो पुन्हा सुखी झाला।
Verse 57
इत्याख्यानमघोघघ्नं सर्वकामप्रदं नृणाम् । सर्व कामविकारघ्नं सर्वविज्ञानवर्द्धनम्
अशा प्रकारे हे पवित्र आख्यान महापापांचा नाश करणारे, मनुष्यांना सर्व धर्म्य कामना देणारे, कामजन्य विकार हरिणारे आणि सर्व प्रकारचे सत्यज्ञान वाढविणारे आहे।
Verse 58
य इदं हि पठेन्नित्यं पाठयेद्वापि भक्तिमन् । शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि स याति परमां गतिम्
जो भक्तिभावाने नित्य हे पवित्र आख्यान पठण करतो किंवा करवितो, जो ऐकतो किंवा ऐकवितो—तो परमेश्वर शिवाच्या कृपेने परम गती (मोक्ष) प्राप्त करतो।
Verse 59
पठित्वा य इदं धीमानाख्यानं परमोत्तमम् । संग्रामं प्रविशेद्वीरो विजयी स्यान्न संशयः
जो बुद्धिमान वीर हे परमोत्तम आख्यान पठण करून संग्रामात प्रवेश करतो, तो निःसंशय विजयी होतो।
Verse 60
विप्राणां ब्रह्मविद्यादं सत्रियाणां जयप्रदम् । वैश्यानां सर्वधनदं शूद्राणां सुखदं त्विदम्
हे (शिवसंबंधी उपदेश/व्रत) ब्राह्मणांना ब्रह्मविद्या देते, क्षत्रियांना जय प्रदान करते, वैश्यांना सर्व धन देते आणि शूद्रांना सुख-कल्याण देते।
Verse 61
शंभुभक्तिप्रदं व्यास सर्वेषां पापनाशनम् । इहलोके परत्रापि सदा सद्गतिदायकम्
हे व्यास! हे शंभुभक्ती देणारे व सर्वांचे पाप नष्ट करणारे आहे. इहलोकी व परलोकीही हे सदैव सद्गती व कल्याणमय मोक्ष देणारे आहे.
Frequently Asked Questions
The chapter narrates the aftermath of Jalandhara’s death and reports Viṣṇu’s deception of Vṛndā, her entry into fire, and Viṣṇu’s ensuing delusion while carrying her pyre-ashes.
It frames delusion (moha) as a function of māyā under Śiva’s sovereignty, showing that even high deities can be bound by affect and illusion, while Śiva remains nirvikāra and acts through līlā.
Śiva appears as Maheśvara/Rudra/Śaṃbhu—protector of the devas and refuge-giver—while Viṣṇu is portrayed as an agent of stratagem who becomes subject to māyā after the act.