रुद्रस्य रणप्रवेशः तथा दैत्यगणानां बाणवृष्टिः (Rudra Enters the Battlefield; the Daityas’ Arrow-Storm)
अध्याय २२ मध्ये सनत्कुमार सांगतात—वृषभावर आरूढ रुद्र रौद्ररूप धारण करून, जणू क्रीडेत हसत, रणांगणात प्रवेश करतो. त्याला पाहताच पूर्वी पराभूत झालेले गण पुन्हा धैर्यवान होतात; गर्जना करून दैत्यांवर घन बाणवृष्टी करीत युद्धात परत येतात. शंकरदर्शनाने दैत्य पापांसारखे भयाने पळून जातात. हे पाहून जालंधर चण्डीशावर धाव घेतो व हजारो बाण सोडतो. निशुम्भ-शुम्भ आदी दैत्यराज क्रोधाने शिवाकडे झेपावून ‘बाण-अंधार’ पसरवून गणांवर आघात करतात, अवयव छेदून शैवसेनेला दडपतात. तेव्हा शिव येणारे बाणजाळ छिन्न करून आपल्या अस्त्रांनी आकाश भरतो; प्रचंड प्रत्युत्तरवृष्टीने दैत्य त्रस्त होऊन भूमीवर कोसळतात. अशा रीतीने रुद्राची सर्वोच्चता व दैत्यबलाची क्षणभंगुरता प्रकट होते।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ वीरगणै रुद्रो रौद्ररूपो महाप्रभुः । अभ्यगाद्वृषभारूढस्संग्रामं प्रहसन्निव
सनत्कुमार म्हणाले—तेव्हा महाप्रभु रुद्र रौद्ररूप धारण करून, वीरगणांनी वेढलेला, वृषभावर आरूढ होऊन रणभूमीकडे गेला, जणू हसतच होता।
Verse 2
रुद्रमायांतमालोक्य सिंहनादैर्गणाः पुनः । निवृत्ताः संगरे रौद्रा ये हि पूर्वं पराजिताः
रुद्र येताना पाहताच गणांनी सिंहनाद केला; जे पूर्वी पराभूत झाले होते ते रौद्र वीरही पुन्हा रणांगणात परतले।
Verse 3
वीर शब्दं च कुर्वन्तस्तेऽप्यन्ये शांकरा गणाः । सोत्सवास्सायुधा दैत्यान्निजघ्नुश्शरवृष्टिभिः
वीरघोष करीत शंकरांचे इतर गणही, उत्साहाने आणि शस्त्रसज्ज होऊन, बाणांच्या वर्षावाने दैत्यांचा संहार करू लागले।
Verse 4
दैत्या हि भीषणं रुद्रं सर्वे दृष्ट्वा विदुद्रुवुः । शांकरं पुरुषं दृष्ट्वा पातकानीव तद्भयात्
भयानक रुद्राला पाहताच सर्व दैत्य पळून गेले; शांकर परमपुरुषाचे दर्शन होताच ते भयाने असे विखुरले, जसे पापे नष्ट होतात।
Verse 5
अथो जलंधरो दैत्यान्निवृत्तान्प्रेक्ष्य संगरे । अभ्यधावत्स चंडीशं मुंचन्बाणान्सहस्रशः
तेव्हा जलंधराने रणांगणात दैत्यांना मागे हटताना पाहून चंडीशावर वेगाने धाव घेतली आणि सहस्रों बाणांचा वर्षाव केला।
Verse 6
निशुंभशुंभप्रमुखा दैत्येन्द्राश्च सहस्रशः । अभिजग्मुश्शिवं वेगाद्रोषात्संदष्टदच्छदाः
निशुंभ-शुंभ यांच्या नेतृत्वाखाली सहस्रों दैत्येंद्र क्रोधाने दात आवळून, प्रचंड वेगाने भगवान शिवाकडे धावले।
Verse 7
कालनेमिस्तथा वीरः खड्गरोमा बलाहकः । घस्मरश्च प्रचंडश्चापरे चापि शिवं ययुः
कालनेमि, वीर खड्गरोमा, बलाहक, घस्मर, प्रचंड आणि इतरही पराक्रमी शिवाशी युद्ध करण्यासाठी पुढे सरसावले।
Verse 8
बाणैस्संछादयामासुर्द्रुतं रुद्रगणांश्च ते । अंगानि चिच्छिदुर्वीराः शुंभाद्या निखिला मुने
हे मुने! शुंभ आदी सर्व वीरांनी त्वरेने बाणवृष्टी करून रुद्रगणांना झाकून टाकले आणि रणक्रोधाने त्यांच्या अंगांचे छेदनही केले।
Verse 9
बाणांधकारसंछन्नं दृष्ट्वा गणबलं हरः । तद्बाणजालमाच्छिद्य बाणैराववृते नभः
बाणांच्या अंधकाराने झाकलेली गणसेना पाहून हराने ते बाणजाळ छेदून टाकले आणि आपल्या बाणांनी चहूबाजूंनी आकाश व्यापून टाकले।
Verse 10
दैत्यांश्च बाणवात्याभिः पीडितानकरोत्तदा । प्रचंडबाणजालोघैरपातयत भूतले
तेव्हा त्याने बाणांच्या वादळांनी दैत्यांना पीडित केले आणि प्रचंड बाणजाळाच्या घनघोर प्रवाहांनी त्यांना भूमीवर पाडले।
Verse 11
खड्गरोमशिरः कायात्तथा परशुनाच्छिनत् । बलाहकस्य च शिरः खट्वांगेनाकरोद्द्विधा
परशूने त्याने खड्गरोमाचे शिर धडापासून छाटले; आणि खट्वांग दंडाने बलाहकाचे शिर दोन भागांत फोडले. रणाच्या उग्र लाटेत शत्रू नष्ट झाले, आणि प्रभुपक्षाची अजेय शक्ती प्रकट झाली।
Verse 12
स बद्ध्वा घस्मरं दैत्यं पाशेनाभ्यहनद्भुवि । महावीर प्रचंडं च चकर्त्त विशिखेन ह
त्याने घस्मर दैत्याला पाशाने बांधून भूमीवर आपटून पाडले; आणि तीक्ष्ण, काटेरी बाणाने महावीर प्रचंडालाही छेदून पाडले।
Verse 13
वृषभेण हताः केचित्केचिद्बाणैर्निपातिता । न शेकुरसुराः स्थातुं गजा सिंहार्दिता इव
काही वृषभ (नंदी) यांच्या प्रहाराने मारले गेले, काही बाणांनी कोसळले; असुर उभे राहू शकले नाहीत—जसे सिंहांनी छळलेले हत्ती।
Verse 14
ततः क्रोधपरीतात्मा दैत्यान्धिक्कृतवान्रणे । शुंभादिकान्महादैत्यः प्रहसन्प्राह धैर्यवान्
मग क्रोधाने व्यापलेला तो महादैत्य रणांगणात दैत्यांना धिक्कारू लागला; आणि धैर्यवान होऊन हसत हसत शुंभ आदींना म्हणाला।
Verse 15
जलंधर उवाच । किं व उच्चरितैर्मातुर्धावद्भिः पृष्ठतो हतैः । न हि भीतवधः श्लाघ्यः स्वर्गदः शूरमानिनाम्
जलंधर म्हणाला—“मातेच्या नावाने अशा गर्जना करून काय उपयोग, जेव्हा तुम्ही भीतीने पळणाऱ्यांना पाठीमागून मारता? भयभीताचा वध स्तुत्य नाही; तो शूराभिमानींना स्वर्ग देत नाही।”
Verse 16
यदि वः प्रधने श्रदा सारो वा क्षुल्लका हृदि । अग्रे तिष्ठत मात्रं मे न चेद्ग्राम्यसुखे स्पृहा
या युद्धात तुमची श्रद्धा असेल, आणि हृदयात थोडेसेही धैर्य वा बळ असेल, तर माझ्या पुढे उभे राहा. अन्यथा क्षुद्र लौकिक सुखांचीच आस असेल तर पुढे येऊ नका.
Verse 17
रणे मृत्युर्वरश्चास्ति सर्वकामफलप्रदः । यशःप्रदो विशेषेण मोक्षदोऽपि प्रकीर्त्तितः
रणातील वीरमृत्यू हा खरोखर वरच आहे; तो सर्व कामनांचे फळ देतो। तो विशेषतः यश देतो आणि मोक्ष देणारा असेही सांगितले आहे।
Verse 18
सूर्यस्य मंडलं भित्त्वा यायाद्वै परमं पदम् । परिव्राट् परमज्ञानी रणे यत्संमुखे हतः
सूर्यमंडळ भेदून तो निश्चयच परम पदाला पोहोचतो। तो परमज्ञानी परिव्राजक आहे; रणात त्याच्या समोर जो मारला जातो, तो त्या सर्वोच्च अवस्थेला प्राप्त होतो।
Verse 19
मृत्योर्भयं न कर्तव्यं कदाचित्कुत्रचिद्बुधैः । अनिर्वार्यो यतो ह्येष उपायैर्निखिलैरपि
बुद्धिमानांनी कधीही, कुठेही मृत्यूची भीती बाळगू नये; कारण हा मृत्यू अनिवार्य आहे आणि सर्व उपायांनीही टाळता येत नाही।
Verse 20
मृत्युर्जन्मवतां वीरा देहेन सह जायते । अद्य वाब्दशतात् वा मृत्युर्वै प्राणिनां ध्रुवः
हे वीरा, देहधारी प्राण्यांसाठी मृत्यू देहाबरोबरच जन्मतो। आज असो वा शंभर वर्षांनंतर—प्राण्यांचा मृत्यू निश्चयच अटळ आहे।
Verse 21
तन्मृत्युभयमुत्सार्य युध्यध्वं समरे मुदा । सर्वथा परमानन्द इहामुत्राप्यसंशयः
मृत्यूची भीती दूर करून आनंदाने रणांगणात युद्ध करा। निःसंशय, इहलोकी व परलोकी सर्वथा परम आनंद प्राप्त होईल।
Verse 22
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायांपञ्चमे युद्धखंडे जलंधरवधोपाख्याने जलंधरयुद्धवर्णनंनाम द्वाविंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय भागातील रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखंडात, जलंधरवधोपाख्यानांतर्गत ‘जलंधरयुद्धवर्णन’ नावाचा बाविसावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 23
अथ दृष्ट्वा स्वसैन्यं तत्पलायनपरायणम् । चुक्रोधाति महावीरस्सिंधुपुत्रो जलंधरः
मग आपले सैन्य पळून जाण्यातच तत्पर आहे असे पाहून, सिंधुपुत्र महावीर जलंधर अत्यंत क्रोधित झाला.
Verse 24
ततः क्रोधपरीतात्मा क्रोधाद्रुद्रं जलंधरः । आह्वापयामास रणे तीव्राशनिसमस्वनः
त्यानंतर क्रोधाने पूर्ण व्यापलेल्या मनाचा जलंधर, क्रोधवश रणांगणात रुद्राला आवाहन करू लागला; त्याचा नाद तीव्र वज्रध्वनीसारखा होता.
Verse 25
जलंधर उवाच । युद्ध्यस्वाद्य मया सार्द्धं किमेभिर्निहतैस्तव । यच्च किञ्चिद्बलं तेऽस्ति तद्दर्शय जटाधर
जलंधर म्हणाला—आता माझ्याशी युद्ध कर; तू ज्यांना मारलेस त्या इतरांचा तुला काय उपयोग? हे जटाधर प्रभो, तुझ्यात उरलेले जे काही बळ आहे ते प्रकट कर।
Verse 26
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा बाण सप्तत्या जघान वृषभध्वजम् । जलंधरो महादैत्यश्शंभुमक्लिष्टकारिणम्
सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून महादैत्य जलंधराने वृषभध्वज, अक्लिष्ट-कर्ते भगवान शंभू यांच्यावर सत्तर बाणांचा मारा केला।
Verse 27
तानप्राप्तान्महादेवो जलंधरशरान्द्रुतम् । निजैर्हि निशितैर्बाणैश्चिच्छेद प्रहसन्निव
जलंधराचे बाण वेगाने येताच महादेवांनी आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी ते तत्क्षणी छेदून टाकले—जणू काही हसतच।
Verse 28
ततो हयान्ध्वजं छत्रं धनुश्चिच्छेद सप्तभिः । जलंधरस्य दैत्यस्य न तच्चित्रं हरे मुने
मग हरिने सात बाणांनी दैत्य जलंधराचा घोडा, ध्वज, छत्र आणि धनुष्य छेदून टाकले. हे मुने, हरिसाठी यात काहीच आश्चर्य नव्हते।
Verse 29
स च्छिन्नधन्वा विरथः पाथोधितनयोऽसुरः । अभ्यधावच्छिवं क्रुद्धो गदामुद्यम्य वेगवान्
धनुष्य तुटून रथहीन झालेला समुद्रपुत्र तो असुर क्रोधाने पेटून, वेगाने गदा उचलून भगवान् शिवांवर धावून गेला।
Verse 30
प्रभुर्गदां च तत्क्षिप्तां सहसैव महेश्वरः । पाराशर्यं महालीलो द्रुतं बाणैर्द्विधाकरोत्
तेव्हा महालीलेत रमलेले प्रभु महेश्वरांनी फेकलेली ती गदा आणि पाराशर्य यालाही, झपाट्याने सोडलेल्या बाणांनी क्षणात द्विधा केले।
Verse 31
तथापि मुष्टिमुद्यम्य महाक्रुद्धो महासुरः । अभ्युद्ययौ महावेगाद्द्रुतं तं तज्जिघांसया
तरीही तो महासुर अतिशय क्रुद्ध होऊन मुठ उगारून, त्याला मारण्याच्या हेतूने महावेगाने झपाट्याने त्याच्याकडे धावला।
Verse 32
तावदेवेश्वरेणाशु बाणोघैस्स जलंधरः । अक्लिष्टकर्मकारेण क्रोशमात्रमपाकृतः
त्याच क्षणी ईश्वराने बाणांच्या वर्षावाने जलंधराला त्वरेने मागे ढकलले; अक्लिष्टकर्मकारी प्रभूने त्याला एक क्रोशभर दूर परतविले।
Verse 33
ततो जलंधरो दैत्यो रुद्रं मत्वा बलाधिकम् । ससर्ज मायां गांधर्वीमद्भुतां रुद्रमोहिनीम्
मग दैत्य जलंधराने रुद्र बलाने अधिक आहे असे मानून, अद्भुत गंधर्वी माया—रुद्राला मोहित करणारी—सर्जिली।
Verse 34
तस्य मायाप्रभावात्तु गंधर्वाप्सरसां गणाः । आविर्भूता अनेके च रुद्रमोहनहेतवे
त्याच्या मायाप्रभावाने गंधर्व व अप्सरांचे अनेक गण प्रकट झाले, रुद्राला (आणि त्यांच्या पक्षाला) मोहित करण्यासाठी।
Verse 35
ततो जगुश्च ननृतुर्गंधर्वाप्सरसां गणाः । तालवेणुमृदंगांश्च वादयन्तिस्म चापरे
तेव्हा गंधर्व-अप्सरांचे गण गाऊन नाचू लागले; आणि इतरांनी टाळ, बासरी व मृदंग वाजवून रुद्राच्या विजयमय मंगल सान्निध्यात दिव्य संगीत अर्पण केले।
Verse 36
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं गणै रुद्रो विमोहितः । पतितान्यपि शस्त्राणि करेभ्यो न विवेद सः
ते महान् आश्चर्य पाहून रुद्र गणांसह विस्मय-मोहात पडले; आणि त्यांच्या हातांतून शस्त्रे पडली तरी त्यांना ते कळले नाही।
Verse 37
एकाग्रीभूतमालोक्य रुद्रं दैत्यो जलंधरः । कामतस्स जगामाशु यत्र गौरी स्थिताऽभवत्
रुद्र एकाग्र झालेला पाहून दैत्य जलंधर कामवश होऊन जिथे गौरी निवास करत होती तिथे त्वरेने गेला।
Verse 38
युद्धे शुंभनिशुंभाख्यौ स्थापयित्वा महाबलौ । दशदोर्दण्डपंचास्यस्त्रिनेत्रश्च जटाधरः
युद्धात शुंभ-निशुंभ नावाचे महाबली उभे करून, दहा भुजांचा, पाच मुखांचा, त्रिनेत्री व जटाधारी असा भयंकर रूप प्रकट झाला।
Verse 39
महावृषभमारूढस्सर्वथा रुद्रसंनिभः । आसुर्य्या मायया व्यास स बभूव जलंधरः
हे व्यास! तो महान् वृषभावर आरूढ होऊन सर्वथा रुद्रासारखा दिसू लागला; आणि आसुरी मायेमुळे तोच जलंधर झाला।
Verse 40
अथ रुद्रं समायातमालोक्य भववल्लभा । अभ्याययौ सखीमध्यात्तद्दर्शनपथेऽभवत्
तेव्हा रुद्र येत आहेत असे पाहून भवाची प्रिया पार्वती सख्यांमधून त्वरेने पुढे धावली आणि त्यांच्या दर्शनाच्या मार्गावर येऊन उभी राहिली।
Verse 41
यावद्ददर्श चार्वंगी पार्वतीं दनुजेश्वरः । तावत्स वीर्यं मुमुचे जडांगश्चाभवत्तदा
दानवांचा अधिपती ज्या क्षणी चारु-अंगी पार्वतीला पाहू लागला, त्या क्षणीच त्याचे वीर्य स्खलित झाले आणि त्याचे शरीर जड व निश्चेष्ट झाले.
Verse 42
अथ ज्ञात्वा तदा गौरी दानवं भयविह्वला । जगामांतर्हिता वेगात्सा तदोत्तरमानसम्
तेव्हा त्या दानवाची उपस्थिती जाणून गौरी भयाक्रांत झाली; ती वेगाने अंतर्धान पावून उत्तर-मानसाकडे निघून गेली.
Verse 43
तामदृश्य ततो दैत्यः क्षणाद्विद्युल्लतामिव । जवेनागात्पुनर्योद्धुं यत्र देवो महेश्वरः
तिला न दिसल्यावर तो दैत्य क्षणात विद्युल्लतेसारखा वेगाने तेथे पोहोचला, जिथे देव महेश्वर उभे होते—पुन्हा युद्ध करण्यासाठी.
Verse 44
पार्वत्यपि महाविष्णुं सस्मार मनसा तदा । तावद्ददर्श तं देवं सोपविष्टं समीपगम्
तेव्हा पार्वतीनेही मनाने महाविष्णूचे स्मरण केले; आणि त्याच क्षणी तिने तो देव जवळच बसलेला पाहिला.
Verse 45
तं दृष्ट्वा पार्वती विष्णुं जगन्माता शिवप्रिया । प्रसन्नमनसोवाच प्रणमंतं कृतांजलिम्
कृतांजली होऊन नमस्कार करणाऱ्या विष्णूंना पाहून, जगन्माता व शिवप्रिया पार्वतीने प्रसन्नचित्ताने त्यांना मधुर वचन सांगितले।
Verse 46
पार्वत्युवाच । विष्णो जलंधरो दैत्यः कृतवान्परमाद्भुतम् । तत्किं न विदितं तेऽस्ति चेष्टितं तस्य दुर्मतेः
पार्वती म्हणाली— हे विष्णो, दैत्य जलंधराने परम अद्भुत कृत्ये केली आहेत. त्या दुर्मतीच्या कोणत्याही चेष्टेचे काही असे आहे काय जे तुला माहीत नाही?
Verse 47
तच्छ्रुत्वा जगदम्बाया वचनं गरुडध्वजः । प्रत्युवाच शिवां नत्वा सांजलिर्नम्रकंधरः
जगदंबेचे वचन ऐकून गरुडध्वज (विष्णू) यांनी शिवेला नमस्कार केला आणि हात जोडून, नम्र मस्तकाने उत्तर दिले.
Verse 48
श्रीभगवानुवाच । भवत्याः कृपया देवि तद्वृत्तं विदितं मया । यदाज्ञापय मां मातस्तत्कुर्य्यां त्वदनुज्ञया
श्रीभगवान म्हणाले— हे देवि, तुमच्या कृपेने तो सर्व वृत्तांत मला विदित झाला आहे. हे माता, तू जी आज्ञा करशील, तुझ्या अनुमतीने मी तेच करीन.
Verse 49
सनत्कुमार उचाच । तच्छ्रुत्वा विष्णुवचन्ं पुनरप्याह पार्वती । हृषीकेशं जगन्माता धर्मनीतिं सुशिक्षयन्
सनत्कुमार म्हणाले— विष्णूचे वचन ऐकून पार्वतीने पुन्हा सांगितले. जगन्मातेने धर्मनीती व सदाचार शिकविण्याच्या हेतूने हृषीकेश (विष्णू) यांना उत्तम रीतीने उपदेश केला.
Verse 50
पार्वत्युवाच । तेनैव दर्शितः पन्था बुध्यस्व त्वं तथैव हि । तत्स्त्रीपातिव्रतं धर्मं भ्रष्टं कुरु मदाज्ञया
पार्वती म्हणाली—त्यानेच मार्ग दाखविला आहे; तू तो समजून तसेच आचरण कर. माझ्या आज्ञेने त्या स्त्रीचा पातिव्रत्यधर्म डळमळीत करून भंग कर.
Verse 51
नान्यथा स महादैत्यो भवेद्वध्यो रमेश्वर । पातिव्रतसमो नान्यो धर्मोऽस्ति पृथिवीतले
हे रमेश्वर! अन्यथा तो तो महादैत्य वध्य होणार नाही; कारण पृथ्वीवर पतिव्रतधर्मासारखा दुसरा कोणताही धर्म नाही.
Verse 52
सनत्कुमार उवाच । इत्यनुज्ञां समाकर्ण्य शिरसाधाय तां हरिः । छल कर्त्तुं जगामाशु पुनर्जालंधरं पुरम्
सनत्कुमार म्हणाले—ती आज्ञा ऐकून हरिने मस्तक झुकवून ती स्वीकारली आणि छल करण्यासाठी तो शीघ्रच पुन्हा जालंधराच्या नगरीस गेला.
Frequently Asked Questions
Śiva’s raudra entry into the war on Vṛṣabha, the rally of his gaṇas, Jalandhara’s attack on Caṇḍīśa, and a major daitya offensive via an arrow-storm that Śiva decisively counters.
The arrow-net symbolizes overwhelming obscuration and karmic pressure; Śiva cutting it signifies the removal of avidyā/obstruction, reasserting luminous order through a superior, discerning force.
Rudra’s raudra-rūpa (terrible form), sovereign fearlessness, strategic mastery in battle, and the capacity to protect and re-empower his gaṇas while subduing adharma.