कैलासमार्गे शङ्करस्य परीक्षा — Śiva Tests the Approachers on the Kailāsa Path

Verse 1

व्यास उवाच । भो ब्रह्मन्भगवन्पूर्वं श्रुतं मे ब्रह्मपुत्रक । जलंधरं महादैत्यमवधीच्छंकरः प्रभुः

व्यास म्हणाले—हे ब्रह्मन्, हे भगवन्, हे ब्रह्मपुत्र! पूर्वी मी ऐकले आहे की प्रभु शंकरांनी महादैत्य जलंधराचा वध केला.

Verse 2

तत्त्वं वद महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः । विस्तारपूर्वकं शृण्वन्कस्तृप्येत्तद्यशोऽमलम्

हे महाप्राज्ञा! शशिमौली भगवान् शिवांचे सत्य तत्त्व व पावन चरित्र विस्तारपूर्वक सांगावे. त्यांच्या निर्मळ यशाचे सविस्तर श्रवण करून कोण तृप्त होईल?

Verse 3

सूत उवाच । इत्येवं व्याससंपृष्टो ब्रह्मपुत्रो महामुनिः । उवाचार्थवदव्यग्रं वाक्यं वाक्यविशारदः

सूत म्हणाले—व्यासांनी असे विचारल्यावर ब्रह्मपुत्र महामुनी, वाणीविशारद, अव्यग्र होऊन अर्थपूर्ण वचन बोलला.

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । एकदा जीवशक्रौ च भक्त्या परमया मुने । दर्शनं कर्तुमीशस्य कैलासं जग्मतुर्भृशम्

सनत्कुमार म्हणाले—हे मुने! एकदा जीव व शक्र परम भक्तीने भरून, ईशाचे दर्शन घ्यावे म्हणून अत्यंत उत्साहाने कैलासास गेले.

Verse 5

अथ गुर्विन्द्रयोर्ज्ञात्वागमनं शंकरः प्रभुः । परीक्षितुं तयोर्ज्ञानं स्वदर्शनरतात्मनोः

मग प्रभु शंकरांनी गुरु व इंद्र यांच्या आगमनाची वार्ता जाणून, स्वदर्शनासाठी आसक्त असलेल्या त्या दोघांच्या ज्ञानाची परीक्षा घ्यायचे ठरविले.

Verse 6

महातेजस्विनं शांतं जटासंबद्धमस्तकम् । महाबाहुं महोरस्कं गौरं नयनभीषणम्

त्यांनी अपार तेजस्वी तरीही पूर्ण शांत असा पुरुष पाहिला; ज्याचे मस्तक जटांनी बांधलेले होते; जो महाबाहू, विशाल उराचा, गौरवर्ण आणि नेत्रांना भय-विस्मय देणारा होता.

Verse 7

अथ तौ गुरुशक्रौ च कुर्वंतौ गमनं मुदा । आलोक्य पुरुषं भीमं मार्गमध्येऽद्भुताकृतिम्

मग गुरु बृहस्पती आणि शक्र (इंद्र) आनंदाने मार्गक्रमण करू लागले. मार्गाच्या मध्ये त्यांनी अद्भुत व विलक्षण आकृतीचा एक भीम पुरुष पाहिला.

Verse 9

अथो पुरंदरोऽपृच्छत्स्वाधिकारेण दुर्मदः । पुरुषं तं स्वमार्गांतस्थितमज्ञाय शंकरम्

मग पुरंदर (इंद्र) आपल्या अधिकाराच्या मदाने उन्मत्त होऊन, मार्गाच्या शेवटी उभ्या असलेल्या त्या पुरुषाला प्रश्न करू लागला—तो शंकर आहे हे न ओळखता.

Verse 10

पुरन्दर उवाच । कस्त्वं भोः कुत आयातः किं नाम वद तत्त्वतः । स्वस्थानेसंस्थितश्शंभु किं वान्यत्र गतः प्रभुः

पुरंदर (इंद्र) म्हणाला— हे महोदय, आपण कोण? कुठून आलात? आपले नाव सत्यतेने सांगा. प्रभु शंभू आपल्या धामातच स्थित आहेत का, की तो परम स्वामी अन्यत्र गेला आहे?

Verse 11

सनत्कुमार उवाच । शक्रेणेत्थं स पृष्टस्तु किंचिन्नोवाच तापसः । शक्रः पुनरपृच्छद्वै नोवाच स दिगंबरः

सनत्कुमार म्हणाले— शक्र (इंद्र) यांनी असे विचारले तरी त्या तपस्व्याने काहीच उत्तर दिले नाही. शक्राने पुन्हा विचारले, तरी तो दिगंबर विरक्त मौनच राहिला.

Verse 12

पुनः पुरंदरोऽपृच्छ्ल्लोकानामधिपेश्वरः । तूष्णीमास महायोगी लीलारूपधरः प्रभुः

लोकांचा अधिपती इंद्राने पुन्हा त्यांना विचारले; परंतु दिव्य लीला करण्यासाठी रूप धारण केलेले ते महायोगी प्रभू मौन राहिले.

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखण्डे जलंधरवधोपाख्याने शक्रजीवनं नाम त्रयोदशोऽ ध्यायः

अशा प्रकारे श्री शिव महापुराणातील दुसऱ्या रुद्र संहितेतील पाचव्या युद्ध खंडात जालंधर वधाच्या प्रसंगात 'शक्रजीवन' नावाचा तेरावा अध्याय समाप्त होतो.

Verse 14

अथ चुक्रोध देवेशस्त्रैलोक्यैश्वर्यगर्वितः । उवाच वचनं चैव तं निर्भर्त्स्य जटाधरम्

तेव्हा तिन्ही लोकांच्या ऐश्वर्याच्या गर्वात चूर असलेला देवराज इंद्र रागावला; आणि त्या जटाधारी तपस्व्याला झिडकारत हे शब्द बोलला.

Verse 15

इन्द्र उवाच । रे मया पृच्छ्यमानोऽपि नोत्तरं दत्तवानसि । अतस्त्वां हन्मि वज्रेण कस्ते त्रातास्ति दुर्मते

इंद्र म्हणाला: अरे! मी विचारले असूनही तू काही उत्तर दिले नाहीस. म्हणून मी तुला वज्राने मारतो—हे दुर्मती, आता तुझा रक्षणकर्ता कोण आहे?

Verse 16

सनत्कुमार उवाच । इत्युदीर्य ततो वज्री संनिरीक्ष्य क्रुधा हि तम् । हंतुं दिगंबरं वज्रमुद्यतं स चकार ह

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून वज्रीने क्रोधाने त्याच्याकडे रोखून पाहिले आणि दिगंबराला मारण्यासाठी वज्र उचलून तो उद्यत झाला.

Verse 17

पुरंदरं वज्रहस्तं दृष्ट्वा देवस्सदाशिवः । चकार स्तंभनं तस्य वज्रपातस्य शंकरः

हातात वज्र धारण केलेला पुरंदर (इंद्र) पाहून देव सदाशिव—शंकर—त्याच वज्रपाताचा वेग स्तंभित करून तो निष्फळ केला।

Verse 18

ततो रुद्रः क्रुधाविष्टः करालाक्षो भयंकरः । द्रुतमेव प्रजज्वाल तेजसा प्रदहन्निव

मग रुद्र क्रोधाने आविष्ट, विकराळ नेत्रांचा व भयप्रद, तत्क्षणी प्रज्वलित झाला—जणू आपल्या तेजाने सर्व काही दग्ध करीत आहे।

Verse 19

बाहुप्रतिष्टंभभुवामन्युनांतश्शचीपतिः । समदह्यत भोगीव मंत्ररुद्धपराक्रमः

तेव्हा शचीपति (इंद्र), ज्याचे बाहुबळ व पराक्रम मंत्रशक्तीने रोखले गेले होते, रोखलेल्या क्रोधाच्या अग्नीने दग्ध झाला—जणू सर्प स्वतःच्याच आत जळावा तसा।

Verse 20

दृष्ट्वा बृहस्पतिस्तूर्णं प्रज्वलंतं स्वतेजसा । पुरुषं तं धिया ज्ञात्वा प्रणनाम हरं प्रभुम्

बृहस्पतीने स्वतेजाने त्वरित प्रज्वलित झालेला तो दिव्य पुरुष पाहिला; बुद्धीने ओळखून परम प्रभू हराला प्रणाम केला।

Verse 21

कृतांजलिपुटो भूत्वा ततो गुरुरुदारधीः । नत्वा च दंडवद्भूमौ प्रभुं स्तोतुं प्रचक्रमे

मग उदारबुद्धी गुरुने अंजली बांधली; भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून प्रभूची स्तुती सुरू केली।

Verse 22

गुरुरुवाच । नमो देवाधिदेवाय महादेवाय चात्मने । महेश्वराय प्रभवे त्र्यम्बकाय कपर्दिने

गुरु म्हणाले—देवाधिदेव महादेवाला, अंतर्यामी आत्मस्वरूपाला नमस्कार; महेश्वर प्रभूला, आदिस्रोत प्रभवाला, त्र्यंबक व कपर्दीला प्रणाम।

Verse 23

दीननाथाय विभवे नमोंऽधकनिषूदिने । त्रिपुरघ्नाय शर्वाय ब्रह्मणे परमेष्ठिने

दीनांचा नाथ, सर्वसमर्थ विभवाला नमस्कार; अंधकनिषूदनाला प्रणाम। त्रिपुरघ्न शर्वाला, परमेष्ठी—परब्रह्मस्वरूप प्रभूला नमो नमः।

Verse 24

विरूपाक्षाय रुद्राय बहुरूपाय शंभवे । विरूपायातिरूपाय रूपातीताय ते नमः

विरूपाक्ष रुद्राला, बहुरूप शंभूला नमस्कार; रूपातीत प्रभू! जो सामान्य रूपापलीकडे, अतिरूपापलीकडेही आहेत—आपल्याला प्रणाम।

Verse 25

यज्ञविध्वंसकर्त्रे च यज्ञानां फलदायिने । नमस्ते मखरूपाय परकर्मप्रवर्तिने

यज्ञांचा विध्वंस करणाऱ्या आणि यज्ञांचे खरे फळ देणाऱ्या तुला नमस्कार। मखरूपा, जीवांना त्यांच्या परकर्मात प्रवृत्त करणाऱ्या तुला प्रणाम।

Verse 26

कालांतकाय कालाय कालभोगिधराय च । नमस्ते परमेशाय सर्वत्र व्यापिने नमः

मृत्यूचा अंत करणाऱ्या, स्वयं काळ, आणि काळरूपी सर्प धारण करणाऱ्या तुम्हाला नमस्कार। हे परमेश्वर, सर्वत्र व्यापणाऱ्या प्रभू, तुम्हाला पुनःपुन्हा प्रणाम।

Verse 27

नमो ब्रह्मशिरोहंत्रे ब्रह्मचंद्र स्तुताय च । ब्रह्मण्याय नमस्तेऽस्तु नमस्ते परमात्मने

ब्रह्माचे शिर छेदणाऱ्या, ब्रह्मा व चंद्र यांनी स्तुत, तुला नमस्कार। भक्तांचे रक्षक ब्रह्मण्य, तुला नमस्कार; परमात्मा, तुला नमस्कार।

Verse 28

त्वमग्निरनिलो व्योम त्वमेवापो वसुंधरा । त्वं सूर्यश्चन्द्रमा भानि ज्योतिश्चक्रं त्वमेव हि

तूच अग्नी, वारा आणि आकाश; तूच जल आणि वसुंधरा. तूच सूर्य, चंद्र आणि सर्व तेजस्वी ज्योती—हे ज्योतीचक्रही तूच आहेस.

Verse 29

त्वमेव विष्णुस्त्वं ब्रह्मा तत्स्तुतस्त्वं परेश्वरः । मुनयः सनकाद्यास्त्वं नारदस्त्वं तपोधनः

तूच विष्णू, तूच ब्रह्मा; त्यांच्याही स्तुतीचा विषय तूच परेश्वर. तूच सनकादी मुनि; तूच तपोधन नारद आहेस.

Verse 30

त्वमेव सर्व लोकेशस्त्वमेव जगदात्मकः । सर्वान्वयस्सर्वभिन्नस्त्वमेव प्रकृतेः परः

तूच सर्व लोकांचा ईश्वर; तूच जगताचा आत्मस्वरूप. तू सर्वांचा अंतःसंबंध होऊन व्याप्त आहेस, तरीही सर्वांहून भिन्न; तूच प्रकृतीपलीकडचा आहेस.

Verse 31

त्वं वै सृजसि लोकांश्च रजसा विधिनामभाक् । सत्त्वेन हरिरूपस्त्वं सकलं यासि वै जगत्

आपणच रजोगुणाने विधात्याचे (ब्रह्म्याचे) पद धारण करून लोकांची सृष्टी करता. आणि सत्त्वगुणाने हरिरूप होऊन समस्त जगत व्यापता.

Verse 32

त्वमेवासि महादेव तमसा हररूपधृक् । लीलया भुवनं सर्वं निखिलं पांचभौतिकम्

आपणच महादेव आहात. तमोगुणाने आपण हररूप धारण करता; आणि आपल्या लीलाने पंचभूतात्मक हे अखिल विश्व व्यापून धारण करता.

Verse 33

त्वद्ध्यानबलतस्सूर्यस्तपते विश्वभावन । अमृतं च्यवते लोके शशी वाति समरिणः

हे विश्वभावन! आपल्या ध्यानबलामुळेच सूर्य तपतो; चंद्र लोकात अमृतधारा स्रवतो; आणि समीर वाहतो—सर्व काही आपल्या अंतःस्थित सामर्थ्याने चालते.

Verse 34

त्वद्ध्यानबलतो मेघाश्चांबु वर्षंति शंकर । त्वद्ध्यानबलतश्शक्रस्त्रिलोकीं पाति पुत्रवत्

हे शंकर! तुझ्या ध्यानबळाने मेघ जलवृष्टी करतात; तुझ्या ध्यानबळाने शक्र (इंद्र) त्रिलोकीचे पुत्रवत् पालन करतो।

Verse 35

त्वद्ध्यानबलतो मेघाः सर्वे देवा मुनीश्वराः । स्वाधिकारं च कुर्वंति चकिता भवतो भयात्

तुझ्या ध्यानबळाने मेघ, सर्व देव आणि मुनीश्वर आपापले अधिकारकार्य करतात; पण तुझ्या भयाने चकित होऊन थरथर कापतात।

Verse 36

त्वत्पादकमलस्यैव सेवनाद्भुवि मानवाः । नाद्रियन्ते सुरान्रुद लोकैश्वर्यं च भुंजते

हे रुद्रा! केवळ तुझ्या पदकमलांची सेवा केल्याने पृथ्वीवरील मनुष्य देवांवर अवलंबून राहत नाहीत; ते लोकांमध्ये ऐश्वर्य व समृद्धीचा उपभोग घेतात।

Verse 37

त्वत्पादकमलस्यैव सेवनादगमन्पराम् । गतिं योगधना नामप्यगम्यां सर्वदुर्लभाम्

केवळ तुझ्या पदकमलांच्या सेवेमुळे त्यांनी परम गती प्राप्त केली—‘योगधन’ नावाची ती अनुपम अवस्था, जी अभक्तांस अगम्य व सर्वांस अत्यंत दुर्लभ आहे।

Verse 38

सनत्कुमार उवाच । बृहस्पतिरिति स्तुत्वा शंकरं लोकशंकरम् । पादयो पातयामास तस्येशस्य पुरंदरम्

सनत्कुमार म्हणाले—लोककल्याणकारी शंकराची स्तुती करून (इंद्राने) ‘बृहस्पति’चे स्मरण केले; मग पुरंदर इंद्र त्या परम ईशाच्या चरणांशी स्वतःला लोटांगण घालून पडला।

Verse 39

पातयित्वा च देवेशमिंद्रं नत शिरोधरम् । बृहस्पतिरुवाचेदं प्रश्रयावनतश्शिवम्

देवांचा स्वामी इंद्र—विनयाने नतमस्तक—याला लोटांगण घालून पाडल्यानंतर, बृहस्पतीने आदर व नम्रतेने झुकून शिवाला हे वचन सांगितले।

Verse 40

बृहस्पतिरुवाच । दीननाथ महादेव प्रणतं तव पादयोः । समुद्धर च शांतं स्वं क्रोधं नयनजं कुरु

बृहस्पती म्हणाले—हे दीननाथ महादेव! मी तुझ्या चरणांशी प्रणत आहे. आपल्या भक्ताचा उद्धार करून त्याचे रक्षण कर; आणि नेत्रांतून उत्पन्न झालेला तुझा क्रोध शांत करून शमव।

Verse 41

तुष्टो भव महादेव पाहीद्र शरणागतम् । अग्निरेव शमं यातु भालनेत्रसमुद्भवः

हे महादेव, प्रसन्न व्हा; शरण आलेल्या इंद्राचे रक्षण करा. तुमच्या भालनेत्रातून उत्पन्न झालेला हा अग्नी शांत होवो व निवळो.

Verse 42

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य गुरोर्वाक्यं देवदेवो महेश्वरः । उवाच करुणासिन्धुर्मेघनिर्ह्रादया गिरा

सनत्कुमार म्हणाले—गुरूंचे वचन ऐकून देवाधिदेव महेश्वर, करुणासागर, मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने बोलला।

Verse 43

महेश्वर उवाच । क्रोधं च निस्सृते नेत्राद्धारयामि बृहस्पतेः । कथं हि कञ्चुकीं सर्पस्संधत्ते नोज्झितां पुनः

महेश्वर म्हणाले—हे बृहस्पते! माझ्या नेत्रातून क्रोध निघाला तरी मी तो आवरून धारण करतो. जी कात टाकली, ती साप पुन्हा कशी धारण करील?

Verse 44

सनत्कुमार उवाचु । इति श्रुत्वा वचस्तस्य शंकरस्य बृहस्पतिः । उवाच क्लिष्टरूपश्च भयव्याकुलमानसः

सनत्कुमार म्हणाले—शंकराचे हे वचन ऐकून बृहस्पतीचे रूप क्लिष्ट झाले व मन भयाने व्याकुळ झाले; तेव्हा तो बोलला।

Verse 45

बृहस्पतिरुवाच । हे देव भगवन्भक्ता अनुकंप्याः सदैव हि । भक्तवत्सलनामेति त्वं सत्यं कुरु शंकर

बृहस्पती म्हणाले—हे देव, हे भगवन्! तुमचे भक्त सदैव करुणेस पात्र आहेत. म्हणून हे शंकर, ‘भक्तवत्सल’ हे नाव कृतीने सत्य करावे।

Verse 46

क्षेप्तुमन्यत्र देवेश स्वतेजोऽत्युग्रमर्हसि । उद्धर्तस्सर्वभक्तानां समुद्धर पुरंदरम्

हे देवेश! आपले अत्यंत उग्र स्वतेज अन्यत्र वळवा. आपण सर्व भक्तांचे उद्धारक आहात; म्हणून पुरंदर (इंद्र) याचा उद्धार करा.

Verse 47

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो गुरुणा रुद्रो भक्तवत्सलनामभाक् । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा सुरेज्यं प्रणतार्त्तिहा

सनत्कुमार म्हणाले—गुरूंनी असे सांगितल्यावर भक्तवत्सल म्हणून प्रसिद्ध रुद्र प्रसन्नचित्ताने उत्तर देऊ लागला. देवांनी पूज्य, शरणागतांचे दुःख हरिणारा तो प्रत्युत्तर बोलला.

Verse 48

शिव उवाच । प्रीतः स्तुत्यानया तात ददामि वरमुत्तमम् । इन्द्रस्य जीवदानेन जीवेति त्वं प्रथां व्रज

शिव म्हणाले—हे ताता! या स्तुतीने मी प्रसन्न झालो आहे; मी तुला उत्तम वर देतो. इंद्राला जीवन दिल्यामुळे तू ‘जीव’ या नावाने प्रसिद्ध होशील.

Verse 49

समुद्भूतोऽनलो योऽयं भालनेत्रात्सुरेशहा । एनं त्यक्ष्याम्यहं दूरं यथेन्द्रं नैव पीडयेत्

माझ्या भालनेत्रातून उत्पन्न झालेली ही अग्नी देवाधिपतींचा संहार करणारी आहे. इंद्राला पीडा होऊ नये म्हणून मी तिला दूर फेकून देईन.

Verse 50

सनत्कुमार उवाच् । इत्युक्त्वा तं करे धृत्वा स्वतेजोऽनलमद्भुतम् । भालनेत्रात्समुद्भूतं प्राक्षिपल्लवणांभसि

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून त्याने आपल्या हातात स्वतःच्या तेजातून उत्पन्न झालेला, भाळनेत्रातून प्रकटलेला तो अद्भुत अग्नी धारण केला आणि तो लवणजलसमुद्रात टाकून दिला।

Verse 51

ततश्चांतर्दधे रुद्रो महालीलाकरः प्रभुः । गुरुशक्रौ भयान्मुक्तौ जग्मतुः सुखमुत्तमम्

त्यानंतर महालीला करणारे प्रभु रुद्र अंतर्धान पावले. भयमुक्त झालेले गुरु (बृहस्पती) आणि शक्र (इंद्र) दोघेही परम सुख-शांतीस प्राप्त होऊन निघून गेले.

Verse 52

यदर्थं गमनोद्युक्तौ दर्शनं प्राप्य तस्य वै । कृतार्थौ गुरुशक्रौ हि स्वस्थानं जग्मतुर्मुदा

ज्याच्या हेतुने ते प्रस्थानास उद्युक्त झाले होते, त्याच प्रभूचे दर्शन मिळताच गुरु आणि शक्र कृतार्थ झाले; आणि आनंदाने आपल्या स्वस्थानास परत गेले.