त्रिपुरदाहवर्णनम् | Tripura-dāha-varṇanam (Description of the Burning of Tripura)

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । अथ शम्भुर्महादेवो रथस्थस्सर्वसंयुतः । त्रिपुरं सकलं दग्धुमुद्यतोऽभूत्सुरद्विषाम् । शीर्षं स्थानकमास्थाय संधाय च शरोत्तमम् । सज्जं तत्कार्मुकं कृत्वा प्रत्यालीढं महाद्भुतम्

सनत्कुमार म्हणाले—त्यानंतर रथावर आरूढ, सर्व शस्त्रांनी सुसज्ज महादेव शंभू देवद्वेष्ट्यांचे त्रिपुर पूर्णतः दग्ध करण्यास उद्यत झाले। ‘शीर्ष-स्थानक’ ही दृढ मुद्रा धारण करून श्रेष्ठ बाण संधान केला; धनुष्य सज्ज करून अद्भुत ‘प्रत्यालीढ’ स्थितीत उभे राहिले।

Verse 3

निवेश्य दृढमुष्टौ च दृष्टिं दृष्टौ निवेश्य च । अतिष्ठन्निश्चलस्तत्र शतं वर्षसहस्रकम्

दृढ मुठी आवळून आणि दृष्टी अचलपणे स्थिर करून, ते तेथे निश्चल उभे राहिले—एक लक्ष वर्षे।

Verse 4

ततोङ्गुष्ठे गणाध्यक्षस्स तु दैत्यनिशंस्थितः । न लक्ष्यं विविशुस्तानि पुराण्यस्य त्रिशूलिनः

तेव्हा शिवाच्या अंगठ्यावर स्थित गणाध्यक्षाने दैत्याधिपतीला सामोरे गेले. तरीही त्रिशूलधारी प्रभूंची प्राचीन दिव्यास्त्रे त्याला लक्ष्य भेदू शकली नाहीत।

Verse 5

ततोंतरिक्षादशृणोद्धनुर्बाणधरो हरः । मुंजकेशो विरूपाक्षो वाचं परमशोभनाम्

तेव्हा अंतरिक्षातून धनुष्य-बाण धारण केलेल्या हर (शिव) यांचा स्वर ऐकू आला—मुंजासारख्या जटा असलेले, विरूपाक्ष, परम शोभायमान वाणी उच्चारत होते।

Verse 6

भो भो न यावद्भगवन्नर्चितोऽसौ विनायकः । पुराणि जगदीशेश सांप्रतं न हनिष्यति

“भो भो भगवन्! जोपर्यंत त्या पूज्य विनायकाचे विधिवत् पूजन होत नाही, तोपर्यंत तो आत्ताही पूर्वीची व्यवस्था नष्ट करणार नाही. हे जगदीश, हे परम ईश!”

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गजवक्त्रमपूजयत् । भद्रकालीं समाहूय ततोंधकनिषूदनः

हे वचन ऐकून अंधकनिषूदन (भगवान शिव) यांनी गजवक्त्र (गणेश) यांचे पूजन केले. मग भद्रकालीला बोलावून पुढील कार्यास प्रवृत्त झाले।

Verse 8

तस्मिन् संपूजिते हर्षात्परितुष्टे पुरस्सरे । विनायके ततो व्योम्नि ददर्श भगवान्हरः

अग्रणी विनायकाचे विधिवत् पूजन होऊन तो हर्षाने संतुष्ट झाला, तेव्हा भगवान हर (शिव) यांनी आकाशाकडे पाहून (पुढील दृश्य) पाहिले।

Verse 9

पुराणि त्रीणि दैत्यानां तारकाणां महात्मनाम् । यथातथं हि युक्तानि केचिदित्थं वदंति ह

काही जण असे म्हणतात—तारक नावाच्या त्या महात्मा दैत्यांची तीन प्राचीन पुरे परिस्थितीनुसार जशी-तशी जोडून व मांडून ठेवली होती.

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे त्रिपुरदाहवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय ग्रंथातील रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखण्डात ‘त्रिपुरदाहवर्णन’ नावाचा दहावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 11

स स्वतंत्रः परं ब्रह्म सगुणो निर्गुणोऽपि ह । अलक्ष्यः सकलैस्स्वामी परमात्मा निरंजनः

तो पूर्ण स्वतंत्र—परब्रह्म आहे। तो सगुणही आहे आणि निर्गुणही. सर्व इंद्रियांना अगोचर; तो सर्वांचा स्वामी, परमात्मा, निर्मळ व निरंजन आहे।

Verse 12

पंचदेवात्मकः पंचदेवोपास्यः परः प्रभुः । तस्योपास्यो न कोप्यस्ति स एवोपास्य आलयम्

परम प्रभू पंचदेवस्वरूप आहेत आणि पंचदेवांच्या माध्यमातून पूजिले जातात। त्यांच्या साठी दुसरा कोण उपास्य नाही; तेच उपासनेचे परम धाम व आश्रय आहेत।

Verse 13

अथ वा लीलया तस्य सर्वं संघटते मुने । चरितं देवदेवस्य वरदातुर्महेशितुः

किंवा, हे मुने, त्याच्या केवळ लीलामात्राने सर्व काही एकत्र येऊन सिद्ध होते। हे देवदेव, वरदाता महेश्वराचे पावन चरित्र आहे।

Verse 14

तस्मिस्थिते महादेवे पूजयित्वा गणाधिपम् । पुराणि तत्र कालेन जग्मुरेकत्वमाशु वै

महादेव तेथे स्थित असता त्यांनी गणाधिप (श्रीगणेश) यांची पूजा केली. नंतर योग्य काळ येताच ते सर्व गण शीघ्रच एकभावाने—एक हेतूने—एकत्र झाले.

Verse 15

एकीभावं मुने तत्र त्रिपुरे समुपागते । बभूव तुमुलो हर्षो देवादीनां महात्मनाम्

हे मुने! तेथे त्रिपुर एकीभावाने—एकत्रित रूपाने—आल्यावर देवतादी महात्म्यांमध्ये प्रचंड हर्ष उसळला.

Verse 16

ततो देवगणास्सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः । जयेति वाचो मुमुचुः स्तुवंतश्चाष्टमूर्तिनम्

मग सर्व देवगण, सिद्ध आणि परमर्षी यांनी ‘जय!’ असा जयघोष केला आणि स्तुती करीत अष्टमूर्तिधारी शिवाचे गुणगान केले.

Verse 17

अथाहेति तदा ब्रह्मा विष्णुश्च जगतां पतिः । समयोऽपि समायातो दैत्यानां वधकर्मणः

तेव्हा ब्रह्मा बोलला आणि जगत्पती विष्णूनेही (संमती दर्शविली)। दैत्यवधाच्या कर्माचा नियत समयही येऊन ठेपला होता.

Verse 18

तेषां तारकपुत्राणां त्रिपुराणां महेश्वर । देवकार्यं कुरु विभो एकत्वमपि चागतम्

हे महेश्वर! तारकपुत्र त्रिपुरांच्या विषयी, हे सर्वशक्तिमान प्रभो, देवकार्य सिद्ध करावे; कारण त्यांचे एकत्व व संयुक्त बळ आता प्रकट झाले आहे।

Verse 19

यावन्न यान्ति देवेश विप्रयोगं पुराणि वै । तावद्बाणं विमुंचश्च त्रिपुरं भस्मसात्कुरु

हे देवेश! जोपर्यंत ती प्राचीन पुरी (त्रिपुर) दूर निसटून सुटत नाहीत, तोपर्यंत तत्काळ बाण सोडा आणि त्रिपुर भस्मसात करा।

Verse 20

अथ सज्यं धनुः कृत्वा शर्वस्संधाय तं शरम् । पूज्य पाशुपतास्त्रं स त्रिपुरं समचिंतयत्

मग शर्व (भगवान शिव) यांनी धनुष्याला प्रत्यंचा चढवून तो बाण संधान केला; पाशुपतास्त्राची पूजा करून त्रिपुराच्या विनाशाचा संकल्प केला।

Verse 21

अथ देवो महादेवो वरलीलाविशारदः । केनापि कारणेनात्र सावज्ञं तदवैक्षत

तेव्हा देवाधिदेव महादेव—वरदान व दिव्य लीलेत निपुण—काही कारणाने त्याच क्षणी त्याकडे जाणूनबुजून उपेक्षेने पाहू लागले।

Verse 22

पुरत्रयं विरूपाक्षः कर्तुं तद्भस्मसात्क्षणात् । समर्थः परमेशानो मीनातु च सतां गतिः

विरूपाक्ष परमेशान क्षणात पुरत्रय (त्रिपुर) भस्मसात करण्यास समर्थ आहेत; तेच सत्पुरुषांची गती व शरण—तो परमेश्वर आम्हांला रक्षो।

Verse 23

दग्धुं समर्थो देवेशो वीक्षणेन जगत्त्रयम् । अस्मद्यशो विवृद्ध्यर्थं शरं मोक्तुमिहार्हसि

हे देवेश! केवळ दृष्टिमात्राने तू त्रिलोकी दग्ध करण्यास समर्थ आहेस; तरी आमच्या यशवृद्धीसाठी येथे तू बाण सोडणे उचित आहे.

Verse 24

इति स्तुतोऽमरैस्सर्वैविष्ण्वादिविधिभिस्तदा । दग्धुं पुरत्रयं तद्वै बाणेनैच्छन्महेश्वरः

अशा प्रकारे त्या वेळी विष्णू आदी विधाता-स्वरूप देवांसह सर्व अमरांनी स्तुती केल्यावर, महेश्वराने तेव्हा एका बाणाने त्रिपुर दग्ध करण्याची इच्छा केली.

Verse 25

अभिलाख्यमुहूर्ते तु विकृष्य धनुरद्भुतम् । कृत्वा ज्यातलनिर्घोषं नादमत्यंतदुस्सहम्

त्या निर्णायक क्षणी त्याने अद्भुत धनुष्य ओढून प्रत्यंचेचा घनघोर निर्घोष केला आणि अत्यंत असह्य असा नाद उत्पन्न केला।

Verse 26

आत्मनो नाम विश्राव्य समाभाष्य महासुरान् । मार्तंडकोटिवपुषं कांडमुग्रो मुमोच ह

आपले नाव मोठ्याने सांगून आणि महासुरांना संबोधून, त्या उग्राने कोट्यवधी सूर्यांच्या तेजासारखा दीप्त कांड सोडला।

Verse 27

ददाह त्रिपुरस्थास्तान्दैत्यांस्त्रीन्विमलापहः । स आशुगो विष्णुमयो वह्निशल्यो महाज्वलन्

मग त्या निर्मळ पापनाशक शक्तीने त्रिपुरात असलेल्या त्या तीन दैत्यांना दग्ध केले। ते वेगवान, विष्णुमय, अग्निशल्ययुक्त असे महाज्वलित अस्त्र झाले।

Verse 28

ततः पुराणि दग्धानि चतुर्जलधिमेखलाम् । गतानि युगपद्भूमिं त्रीणि दग्धानि भस्मशः

त्यानंतर त्या प्राचीन पुर्या जळून गेल्या; चार समुद्रांनी वेढलेल्या त्या तिन्ही एकाच वेळी भूमीवर कोसळल्या आणि पूर्ण भस्म झाल्या.

Verse 29

दैत्यास्तु शतशो दग्धास्तस्य बाणस्थवह्निना । हाहाकारं प्रकुर्वंतश्शिवपूजाव्यतिक्रमात्

त्याच्या बाणांत वसलेल्या अग्नीने शेकडो दैत्य दग्ध झाले; शिवपूजेचा अतिक्रम केल्यामुळे ते हाहाकार करू लागले।

Verse 30

तारकाक्षस्तु निर्दग्धो भ्रातृभ्यां सहितोऽभवत् । सस्मार स्वप्रभुं देवं शंकरं भक्तवत्सलम्

तारकाक्षही भावंडांसह दग्ध होऊन पडला; तेव्हा त्याने आपल्या प्रभू—भक्तवत्सल देव शंकराचे स्मरण केले।

Verse 31

भक्त्या परमया युक्तः प्रलपन् विविधा गिरः । महादेवं समुद्वीक्ष्य मनसा तमुवाच सः

तो परम भक्तीने युक्त होऊन विविध वचने उच्चारीत, महादेवांकडे एकाग्रतेने पाहून मनोमन त्यांना म्हणाला।

Verse 32

तारकाक्ष उवाच । भव ज्ञातोसि तुष्टोऽसि यद्यस्मान् सह बंधुभिः । तेन सत्येन भूयोऽपि कदा त्वं प्रदहिष्यसि

तारकाक्ष म्हणाला—हे भव (शिवा), जर तू आम्हांस बंधूंंसह ओळखून प्रसन्न असशील, तर त्या सत्याच्या बळावर सांग, तू आम्हांस पुन्हा कधी दग्ध करशील?

Verse 33

दुर्लभं लब्धमस्माभिर्यदप्राप्यं सुरासुरैः । त्वद्भावभाविता बुद्धिर्जातेजाते भवत्विति

देव-असुरांनाही अप्राप्य असे जे दुर्लभ, ते आम्ही प्राप्त केले. तुझ्या भावाने भावित झालेली आमची बुद्धी जन्मोजन्मी पुन्हा पुन्हा उदयास येवो.

Verse 34

इत्येवं विब्रुवंतस्ते दानवास्तेन वह्निना । शिवाज्ञयाद्भुतं दग्धा भस्मसादभवन्मुने

हे मुने! असे बोलत असतानाच ते दानव शिवाज्ञेने प्रवृत्त झालेल्या त्या अग्नीने अद्भुत रीतीने दग्ध झाले आणि भस्म झाले.

Verse 35

अन्येऽपि बाला वृद्धाश्च दानवास्तेन वह्निना । शिवाज्ञया द्रुतं व्यास निर्दग्धा भस्मसात्कृताः

हे व्यासा! शिवाज्ञेने त्याच अग्नीने इतर दानवांनाही—बाल व वृद्ध—त्वरित दग्ध करून भस्मसात केले.

Verse 36

स्त्रियो वा पुरुषा वापि वाहनानि च तत्र ये । सर्वे तेनाग्निना दग्धाः कल्पान्ते तु जगद्यथा

तेथे स्त्रिया असोत वा पुरुष, तसेच जे काही वाहने-याने होते—ते सर्व त्या अग्नीने दग्ध झाले; जसे कल्पान्ती संपूर्ण जग अग्नीने भस्म होते।

Verse 37

भर्तॄन्कंठगतान्हित्वा काश्चिद्दग्धा वरस्त्रियः । काश्चित्सुप्ताः प्रमत्ताश्च रतिश्रांताश्च योषितः

काही कुलवधू गळ्याशी बिलगलेल्या पतींना सोडून दग्ध झाल्या; आणि काही स्त्रिया झोपलेल्या होत्या, काही प्रमत्त-व्याकुळ होत्या, तर काही रतीने श्रान्त झालेल्या होत्या।

Verse 38

अर्द्धदग्धा विबुद्धाश्च बभ्रमुर्मोहमूर्च्छिताः । तेन नासीत्सुसूक्ष्मोऽपि घोरत्रिपुरवह्निना

ते अर्धदग्ध होऊन पुन्हा सहसा शुद्धीवर आले, आणि मोह-मूर्च्छेत भटकत राहिले। त्या घोर त्रिपुर-अग्नीने त्यांचा सूक्ष्म कणही उरला नाही।

Verse 39

अविदग्धो विनिर्मुक्तः स्थावरो जंगमोपि वा । वर्जयित्वा मयं दैत्यं विश्वकर्माणमव्ययम्

अविदग्ध असो वा पूर्ण सिद्ध, स्थावर असो वा जंगम—केवळ दैत्य मय यास वगळून—अव्यय विश्वकर्मा देवशिल्पी आवश्यक ते सर्व घडविण्यास समर्थ आहे।

Verse 40

अविरुद्धं तु देवानां रक्षितं शंभुतेजसा । विपत्कालेपि सद्भक्तं महेशशरणागतम्

देवांमध्ये उघड वैर नसले तरी शंभूच्या तेजाने त्यांचे रक्षण होते. आणि आपत्तीच्या वेळी महेशाच्या शरण गेलेला सद्भक्त निश्चयच सुरक्षित राहतो.

Verse 41

सन्निपातो हि येषां नो विद्यते नाशकारकः । दैत्यानामन्यसत्त्वानां भावाभावे कृताकृते

ज्यांच्यात नाश घडविणारा कारणांचा संयोगच नसतो—दैत्य असोत वा इतर सत्त्वे—त्यांच्यासाठी भाव-अभाव अवस्थांत ‘केले’ व ‘न केले’ असे बंधनकारक फल उत्पन्न होत नाही.

Verse 42

तस्माद्यत्नस्सुसंभाव्यः सद्भिः कर्तव्य एव हि । गर्हणात्क्षीयते लोको न तत्कर्म समाचरेत्

म्हणून सज्जनांनी नीट विचार करूनच प्रयत्न करावा. निंदेमुळे माणसाची प्रतिष्ठा कमी होते; म्हणून धिक्कारास कारणीभूत असे कर्म करू नये.

Verse 43

न संयोगो यथा तेषां भूयात्त्रिपुरवासिनाम् । मतमेतद्धि सर्वेषां दैवाद्यदि यतो भवेत्

त्रिपुरवासियांचा पुन्हा कधीही संयोग व एकत्र येणे होऊ नये. हेच सर्वांचे ठाम मत आहे; कारण दैवयोगाने जर त्यांचा पुनः संयोग झाला, तर तोच त्यांच्या नव्या बळाचा हेतु ठरेल.

Verse 44

ये पूजयंतस्तत्रापि दैत्या रुद्रं सबांधवाः । गाणपत्यं ययुस्सर्वे शिवपूजावि धेर्बलात्

तेथेही ते दैत्य बंधुजनांसह रुद्राची पूजा करू लागले. शिवपूजाविधीच्या प्रबळ बळामुळे ते सर्व गाणपत्य मार्गात प्रविष्ट झाले.