त्रिपुरवर्णनम् (Tripura-varṇanam) — “Description of Tripura”

Verse 1

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे त्रिपुरवधोपाख्याने त्रिपुरवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखण्डात, त्रिपुरवधोपाख्यानातील ‘त्रिपुरवर्णन’ नावाचा पहिला अध्याय आरंभ होतो।

Verse 2

इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या चरितं वरमुत्तमम् । शंकरो हि यथा रुद्रो जघान विहरन्खलान्

आता प्रेमपूर्वक ते परम श्रेष्ठ चरित्र सांगा—शंकरच रुद्ररूपाने विहरत असताना दुष्टांचा संहार कसा केला।

Verse 3

कथं ददाह भगवान्नगराणि सुरद्विषाम् । त्रीण्येकेन च बाणेन युगपत्केन वीर्यवान्

भगवानांनी देवद्वेष्ट्यांची नगरे कशी दग्ध केली? आणि त्या पराक्रमीने एकाच बाणाने तिन्ही नगरे एकाच वेळी कशी नष्ट केली?

Verse 4

एतत्सर्वं समाचक्ष्व चरितं शशिमौलिनः । देवर्षिसुखदं शश्वन्मायाविहरतः प्रभोः

हे सर्व शशिमौली प्रभूचे चरित्र आम्हाला सांगा—जे सदैव देव व ऋषींना सुख देणारे आहे आणि जो दिव्य मायेत विहार करतो।

Verse 5

ब्रह्मोवाच । एवमेतत्पुरा पृष्टो व्यासेन ऋषिसत्तमः । सनत्कुमारं प्रोवाच तदेव कथयाम्यहम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे असेच घडले. पूर्वी व्यासांनी श्रेष्ठ ऋषींना विचारले असता त्यांनी सनत्कुमारांना तेच सांगितले; तोच वृत्तान्त मी आता कथन करीत आहे.

Verse 6

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः । यथा ददाह त्रिपुरं बाणेनैकेन विश्व हृत्

सनत्कुमार म्हणाले—हे महाप्राज्ञ व्यास, शशिमौली परमेश्वराचे पावन चरित्र ऐक—जसा विश्वहृदय-हर शंकराने एका बाणानेच त्रिपुर दग्ध केले।

Verse 7

शिवात्मजेन स्कन्देन निहते तारकासुरे । तत्पुत्रास्तु त्रयो दैत्याः पर्यतप्यन्मुनीश्वर

हे मुनीश्वर, शिवपुत्र स्कंदाने तारकासुराचा वध केल्यावर त्याचे तीन दैत्यपुत्र अत्यंत संतप्त झाले आणि जगाला पीडा देण्यास प्रवृत्त झाले।

Verse 8

तारकाख्यस्तु तज्जेष्ठो विद्युन्माली च मध्यमः । कमलाक्षः कनीयांश्च सर्वे तुल्यबलास्सदा

त्यांच्यात ‘तारक’ नावाचा ज्येष्ठ, ‘विद्युन्माली’ मध्यम आणि ‘कमलाक्ष’ कनिष्ठ; तरीही ते तिघेही सदैव समान बलवान होते।

Verse 9

जितेन्द्रियास्ससन्नद्धास्संयतास्सत्यवादिनः । दृढचित्ता महावीरा देवद्रोहिण एव च

ते जितेंद्रिय, सन्नद्ध, संयमी व सत्यवादी होते. दृढचित्त महावीर होते; पण ते देवद्रोहीही होते.

Verse 10

ते तु मेरुगुहां गत्वा तपश्चक्रुर्महाद्भुतम् । त्रयस्सर्वान्सुभोगांश्च विहाय सुमनोहरान्

ते तिघे मेरुपर्वताच्या गुहेत जाऊन अत्यंत अद्भुत तप करू लागले आणि सर्व मनोहर, सुखद भोग-विलासांचा त्याग केला।

Verse 11

वसंते सर्वकामांश्च गीतवादित्रनिस्स्वनम् । विहाय सोत्सवं तेपुस्त्रयस्ते तारकात्मजाः

वसंत ऋतू येताच तारकाचे ते तिन्ही पुत्र सर्व भोग आणि गीत-वाद्यांचा उत्सवी नाद सोडून तपश्चर्येला लागले।

Verse 12

ग्रीष्मे सूर्यप्रभां जित्वा दिक्षु प्रज्वाल्य पावकम् । तन्मध्यसंस्थाः सिद्ध्यर्थं जुहुवुर्हव्यमादरात्

ग्रीष्मकाळी सूर्यप्रभेलाही जिंकून त्यांनी सर्व दिशांना अग्नी प्रज्वलित केला. त्या ज्वलंत मंडलाच्या मध्यभागी बसून सिद्धीप्राप्तीसाठी श्रद्धेने हव्याची आहुती अर्पण केली.

Verse 13

महाप्रतापपतितास्सर्वेप्यासन् सुमूर्छिताः । वर्षासु गतसंत्रासा वृष्टिं मूर्द्धन्यधारयन्

त्या महाप्रतापाच्या आघाताने सर्वजण कोसळले व पूर्णपणे मूर्छित झाले. पावसाळ्यात जसा भय निवतो, तसे ते मस्तकावर पडणारा वर्षाव सहन करू लागले.

Verse 14

शरत्काले प्रसूतं तु भोजनं तु बुभुक्षिताः । रम्यं स्निग्धं स्थिरं हृद्यं फलं मूलमनुत्तमम्

शरद्काळात तयार झालेले पिकलेले अन्न भुकेल्यांनी सेवन केले—ते रम्य, स्निग्ध, पोषक व हृदयास आनंद देणारे होते; तसेच त्यांनी उत्तम फळे व मुळेही भोगली.

Verse 15

संयमात्क्षुत्तृषो जित्वा पानान्युच्चावचान्यपि । बुभुक्षितेभ्यो दत्त्वा तु बुभूवुरुपला इव

संयमाने त्यांनी भूक-तहान जिंकली आणि नाना प्रकारच्या पेयांची आसक्तीही. ती पेये भुकेल्यांना देऊन ते उपल्यासारखे—अचल, निश्चल व निरिच्छ—झाले.

Verse 16

संस्थितास्ते महात्मानो निराधाराश्चतुर्दिशम् । हेमंते गिरिमाश्रित्य धैर्येण परमेण तु

ते महात्मे चारही दिशांना आधाराविना स्थिर उभे राहिले. आणि हेमंत ऋतूत पर्वताचा आश्रय घेऊन परम धैर्याने सहन करीत राहिले.

Verse 17

तुषारदेहसंछन्ना जलक्लिन्नेन वाससा । आसाद्य देहं क्षौमेण शिशिरे तोयमध्यगाः

त्यांचे शरीर हिमाच्छादित होते आणि वस्त्रे पाण्याने भिजलेली होती. त्या शिशिर ऋतूत रेशमी वस्त्रे नेसून ते पाण्याच्या मध्यभागी उभे राहिले.

Verse 18

अनिर्विण्णास्ततस्सर्वे क्रमशोऽवर्द्धयंस्तपः । तेपुस्त्रयस्ते तत्पुत्रा विधिमुद्दिश्य सत्तमाः

त्यानंतर ते सर्वजण खचून न जाता हळूहळू आपली तपश्चर्या वाढवू लागले. त्या तिन्ही श्रेष्ठ पुत्रांनी ब्रह्मदेवाला प्रसन्न करण्यासाठी तप केले.

Verse 19

तप उग्रं समास्थाय नियमे परमे स्थिता । तपसा कर्षयामासुर्देहान् स्वान् दानवोत्तमाः

उग्र तपश्चर्या करून आणि परम नियमांचे पालन करून, त्या दानवश्रेष्ठांनी तपश्चर्येने आपली शरीरे कृश केली.

Verse 20

वर्षाणां शतकं चैव पदमेकं निधाय च । भूमौ स्थित्वा परं तत्र तेपुस्ते बलवत्तराः

एका पायावर उभे राहून ते पृथ्वीवर स्थिर राहिले आणि तिथे त्या अत्यंत बलवानांनी पूर्ण शंभर वर्षे घोर तपश्चर्या केली.

Verse 21

ते सहस्रं तु वर्षाणां वातभक्षास्सुदारुणाः । तपस्तेपुर्दुरात्मानः परं तापमुपागताः

ते अत्यंत भयंकर, केवळ वायूवर जगणारे, हजार वर्षे तप करू लागले; पण दुष्टबुद्धीमुळे आपल्या तपाच्या फळानेच ते परम तापात पडले.

Verse 22

वर्षाणां तु सहस्रं वै मस्तकेनास्थितास्तथा । वर्षाणां तु शतेनैव ऊर्द्ध्वबाहव आसिताः

खरोखरच ते हजार वर्षे डोक्यावर उभे राहिले; आणि पुढे शंभर वर्षे हात वर उचलून स्थिर राहिले—दृढ नियमाने कठोर तप करीत.

Verse 23

एवं दुःखं परं प्राप्ता दुराग्रहपरा इमे । ईदृक्ते संस्थिता दैत्या दिवारात्रमतंद्रिता

अशा रीतीने परम दुःखास प्राप्त होऊन हे दुराग्रहात गुंतलेले राहिले। त्या अवस्थेतच ते दैत्य दिवस-रात्र न थकता, भ्रमित हट्टात अढळ राहिले॥

Verse 24

एवं तेषां गतः कालो महान् सुतपतां मुने । ब्रह्मात्मनां तारकाणां धर्मेणेति मतिर्मम

हे मुने, अशा प्रकारे त्या पुत्राधिपतींचा दीर्घ काळ निघून गेला. आणि माझ्या मते ब्रह्मशक्तिस्वरूप तारक हे आपल्या नियत धर्मानेच धारित व प्रवर्तित होते॥

Verse 25

प्रादुरासीत्ततो ब्रह्मा सुरासुरगुरुर्महान् । संतुष्टस्तपसा तेषां वरं दातुं महायशाः

त्यानंतर देवासुरांचे गुरु महान् ब्रह्मा प्रकट झाले. त्यांच्या तपाने संतुष्ट होऊन तो महायशस्वी त्यांना वर देण्यासाठी आला॥

Verse 27

ब्रह्मोवाच । प्रसन्नोऽस्मि महादैत्या युष्माकं तपसा मुने । सर्वं दास्यामि युष्मभ्यं वरं ब्रूत यदीप्सितम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे महादैत्यांनो, हे मुने! तुमच्या तपामुळे मी प्रसन्न आहे. मी तुम्हाला सर्व काही देईन; इच्छित वर सांगा.

Verse 28

किमर्थं सुतपस्तप्तं कथयध्वं सुरद्विषां । सर्वेषां तपसो दाता सर्वकर्तास्मि सर्वदा

तुम्ही हे उत्तम तप कशासाठी केले आहे, सांगा, हे देवद्वेषींनो. मी सर्व तपांचे फलदाता असून सदा सर्वकर्मांचा कर्ता आहे.

Verse 29

सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शनैस्ते स्वात्मनो गतम् । ऊचुः प्रांजलयस्सर्वे प्रणिपत्य पितामहम्

सनत्कुमार म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून ते हळूहळू स्वस्थ झाले. मग सर्वांनी हात जोडून पितामह ब्रह्माला प्रणाम करून म्हणाले.

Verse 30

दैत्या ऊचुः । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरस्त्वया । अवध्यत्वं च सर्वेषां सर्वभूतेषु देहिनः

दैत्य म्हणाले—हे देवेश! आपण प्रसन्न असाल आणि आपण वर देणार असाल, तर आम्हाला अवध्यत्व द्या—सर्व भूतांतील सर्व देहधाऱ्यांपैकी कोणीही आम्हाला मारू नये.

Verse 31

स्थिरान् कुरु जगन्नाथ पांतु नः परिपंथिनः । जरारोगादयस्सर्वे नास्मान्मृत्युरगात् क्वचित्

हे जगन्नाथा! आम्हांला स्थिर कर; आमच्या शत्रूंपासून आमचे रक्षण कर. जरा, रोग इत्यादी सर्व दुःखे आम्हांवर येऊ नयेत; आणि मृत्यू कधीही आम्हांवर येऊ नये।

Verse 32

अजराश्चामरास्सर्वे भवाम इति नो मतम् । समृत्यवः करिष्यामस्सर्वानन्यांस्त्रिलोकके

आमचा ठाम निश्चय आहे की आम्ही सर्वे अजर व अमर होऊ; आणि त्रिलोकीतील इतर सर्वांना मृत्युवश करू।

Verse 33

लक्ष्म्या किं तद्विपुलया किं कार्यं हि पुरोत्तमैः । अन्यैश्च विपुलैर्भोगैस्स्थानैश्वर्येण वा पुनः

त्या विपुल लक्ष्मीचा काय उपयोग? श्रेष्ठ पदांचा काय अर्थ? आणि पुन्हा, विपुल भोग, उच्च स्थान किंवा ऐश्वर्य-राज्य यांचा तरी काय लाभ?

Verse 34

यत्रैव मृत्युना ग्रस्तो नियतं पंचभिर्दिनैः । व्यर्थं तस्याखिलं ब्रह्मन् निश्चितं न इतीव हि

हे ब्रह्मन्, ज्याला मृत्युने ग्रासले आहे आणि जो पाच दिवसांत निश्चित मरणार आहे, त्याचे तेथील सर्व उद्योग व्यर्थ ठरतात; जणू त्याच्यासाठी काहीच निश्चित वा स्थिर राहत नाही।

Verse 35

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तेषां दैत्यानां च तपस्विनाम् । प्रत्युवाच शिवं स्मृत्वा स्वप्रभुं गिरिशं विधिः

सनत्कुमार म्हणाले—दैत्योंचे व तपस्वी ऋषींचे ते वचन ऐकून, विधी (ब्रह्मा) यांनी प्रथम आपल्या स्वामी गिरिश—शिवाचे स्मरण केले आणि मग उत्तर दिले।

Verse 36

ब्रह्मोवाच । नास्ति सर्वामरत्वं च निवर्तध्वमतोऽसुराः । अन्यं वरं वृणीध्वं वै यादृशो वो हि रोचते

ब्रह्मा म्हणाले—सर्वांसाठी पूर्ण अमरत्व शक्य नाही; म्हणून, हे असुरांनो, निवृत्त व्हा. तुम्हाला जे खरे रुचेल तो दुसरा वर मागा.

Verse 37

जातो जनिष्यते नूनं जंतुः कोप्यसुराः क्वचित् । अजरश्चामरो लोके न भविष्यति भूतले

जो जन्मला आहे तो निश्चयच पुन्हा जन्मेल; देव असो वा असुर, या भूतलावर कोणीही अजर-अमर होणार नाही.

Verse 38

ऋते तु खंडपरशोः कालकालाद्धरेस्तथा । तौ धर्माधर्मपरमावव्यक्तौ व्यक्तरूपिणौ

खंडपरशु तसेच काळ आणि काळातीत हरि यांना वगळता, धर्म व अधर्म ही दोन परम तत्त्वे परमार्थतः अव्यक्त असतात; पण जगात व्यक्त रूपांनी प्रकट होतात।

Verse 39

संपीडनाय जगतो यदि स क्रियते तपः । सफलं तद्गतं वेद्यं तस्मात्सुविहितं तपः

जर जगताला पीडा देण्यासाठी तप केले, तर त्याचे ‘फळ’ही त्या विनाशक हेतूतच समजावे; म्हणून खरे तप शिवनियमानुसार, धर्म्य व सुविहित रीतीनेच करावे।

Verse 40

तद्विचार्य स्वयं बुद्ध्या न शक्यं यत्सुरासुरैः । दुर्लभं वा सुदुस्साध्यं मृत्युं वंचयतानघाः

त्यांनी स्वतःच्या बुद्धीने विचार करून जाणले की जे देव-दानवांनाही अशक्य, जे दुर्लभ वा अत्यंत दुष्साध्य आहे, ते त्या निष्पापांनी साध्य होईल; कारण ते मृत्यूलाही वंचवू शकत होते।

Verse 41

तत्किंचिन्मरणे हेतुं वृणीध्वं सत्त्वमाश्रिताः । येन मृत्युर्नैव वृतो रक्षतस्तत्पृथक् पृथक्

हे सत्त्वाश्रितांनो, तुम्ही प्रत्येकाने आपापल्या रीतीने मरणाचे काही विशिष्ट कारण निवडा, जेणेकरून रक्षण होत असतानाही मृत्यू तुम्हाला पकडू नये—प्रत्येकाला वेगळे वेगळे.

Verse 42

सनत्कुमार उवाच । एतद्विधिवचः श्रुत्वा मुहूर्त्तं ध्यानमास्थिताः । प्रोचुस्ते चिंतयित्वाथ सर्वलोकपितामहम्

सनत्कुमार म्हणाले—विधीचे हे वचन ऐकून ते क्षणभर ध्यानस्थ झाले. मग विचार करून त्यांनी सर्वलोकपितामह ब्रह्मांना निवेदन केले.

Verse 43

दैत्या ऊचुः । भगवन्नास्ति नो वेश्म पराक्रमवतामपि । अधृष्याः शात्रवानां तु यन्न वत्स्यामहे सुखम्

दैत्य म्हणाले—हे भगवन्, पराक्रमी असूनही आमचे सुरक्षित निवासस्थान नाही. आमचे शत्रू अजिंक्य आहेत; म्हणून आम्ही सुखाने राहू शकत नाही.

Verse 44

पुराणि त्रीणि नो देहि निर्मायात्यद्भुतानि हि । सर्वसंपत्समृद्धान्य प्रधृष्याणि दिवौकसाम्

आम्हाला तीन पुरे द्या—आपल्या अद्भुत मायाशक्तीने निर्मिलेले. ती सर्व संपत्तीने समृद्ध असोत आणि स्वर्गस्थ देवांनाही अभेद्य व अजेय असोत.

Verse 45

वयं पुराणि त्रीण्येव समास्थाय महीमिमाम् । चरिष्यामो हि लोकेश त्वत्प्रसादाज्जगद्गुरो

हे लोकेश्वरा, हे जगद्गुरो! या तीन पुराणांचा आधार घेऊन, तुझ्या कृपेने आम्ही या पृथ्वीवर विचरण करू।

Verse 46

तारकाक्षस्ततः प्राह यदभेद्यं सुरैरपि । करोति विश्वकर्मा तन्मम हेममयं पुरम्

तेव्हा तारकाक्ष म्हणाला—“देवतांनाही अभेद्य असे माझे सुवर्णमय नगर विश्वकर्माच निर्माण करो।”

Verse 47

ययाचे कमलाक्षस्तु राजतं सुमहत्पुरम् । विद्युन्माली च संहृष्टो वज्रायसमयं महत्

तेव्हा कमलाक्षाने रौप्यमय विशाल नगर मागितले; आणि हर्षित विद्युन्मालीने वज्रासारख्या लोखंडाचे महान नगर मागितले।

Verse 48

पुरेष्वेतेषु भो ब्रह्मन्नेकस्थानस्थितेषु च । मध्याह्नाभिजिते काले शीतांशौ पुष्प संस्थिते

हे ब्रह्मन्, जेव्हा ही सर्व पुरे एकाच स्थानी एकरेषेत स्थिर होतील, आणि अभिजित्‌च्या शुभ मध्याह्नकाळी शीतांशु चंद्र पुष्पांमध्ये स्थित असेल—(तेव्हा नियत घटना घडेल)।

Verse 49

उपर्युपर्यदृष्टेषु व्योम्नि लीलाभ्रसंस्थिते । वर्षत्सु कालमेघेषु पुष्करावर्तनामसु

वर आकाशात क्रीडामय मेघसमूह दाटून आले; आणि ‘पुष्करावर्त’ नावाचे काळे वर्षामेघ बरसू लागले—हे दृश्य येऊ घातलेल्या घोर युद्धाचे पूर्वसूचक होते।

Verse 50

तथा वर्षसहस्राते समेष्यामः परस्परम् । एकीभावं गमिष्यंति पुराण्येतानि नान्यथा

तसेच सहस्र वर्षे व्यतीत झाल्यावर आपण परस्पर भेटू. तेव्हा ही प्राचीन पुराणे निश्चयाने एकत्वभावात विलीन होतील—यावाचून अन्यथा नाही.

Verse 51

सर्वदेवमयो देवस्सर्वेषां मे कुहेलया । असंभवे रथे तिष्ठन् सर्वोपस्करणान्विते

जो देव सर्वदेवमय आहे, तो माझ्याच मायायुक्त युक्तीने, सर्व युद्धोपकरणांनी युक्त अशा अचिंत्य रथावर उभा राहिला.

Verse 52

असंभाव्यैककांडेन भिनत्तु नगराणि नः । निर्वैरः कृत्तिवासास्तु योस्माकमिति नित्यशः

“एका अचिंत्य एकाच प्रहाराने तो आमची नगरे फोडो. तरीही निर्वैर कृत्तिवासा (शिव) नित्य आमचाच आहे—सदैव आपलाच.”

Verse 53

वंद्यः पूज्योभिवाद्यश्च सोस्माकं निर्दहेत्कथम् । इति चेतसि संधाय तादृशो भुवि दुर्लभः

“तो वंदनीय, पूजनीय आणि अभिवादनीय आहे—मग तो आम्हाला कसा जाळील?” असे मनात ठरवून त्यांनी जाणले की असा पुरुष पृथ्वीवर दुर्लभ आहे.

Verse 54

सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः । एवमस्तीति तान् प्राह सृष्टिकर्ता स्मरञ्शिवम्

सनत्कुमार म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून लोकपितामह सृष्टिकर्ता ब्रह्म्याने भगवान् शिवाचे स्मरण केले आणि त्यांना म्हणाला, “एवमस्तु; तुम्ही जसे म्हणता तसेच होवो.”

Verse 55

आज्ञां ददौ मयस्यापि कुत्र त्वं नगरत्रयम् । कांचनं राजतं चैव आयसं चेति भो मय

त्यांनी मयालाही आज्ञा दिली—“हे मय, तू त्रिनगर (त्रिपुर) कुठे घडवशील—एक कांचनाचे, एक रजताचे आणि एक आयस (लोखंडाचे)?”

Verse 56

इत्यादिश्य मयं ब्रह्मा प्रत्यक्षं प्राविशद्दिवम् । तेषां तारकपुत्राणां पश्यतां निजधाम हि

अशा रीतीने उपदेश देऊन मायामय ब्रह्मा प्रत्यक्ष स्वर्गात प्रविष्ट झाले. तारकाचे पुत्र त्यांना निजधामाकडे जाताना पाहात राहिले.

Verse 57

ततो मयश्च तपसा चक्रे धीरः पुराण्यथ । कांचनं तारकाक्षस्य कमलाक्षस्य राजतम्

त्यानंतर धीर व कुशल मयाने तपोबलाने दुर्गनगरे घडविली—तारकाक्षासाठी सुवर्णमय आणि कमलाक्षासाठी रौप्यमय।

Verse 58

विद्युन्माल्यायसं चैव त्रिविधं दुर्गमुत्तमम् । स्वर्गे व्योम्नि च भूमौ च क्रमाज्ज्ञेयानि तानि वै

तो उत्तम दुर्ग तीन प्रकारचा होता—विद्युन्माली, माली आणि आयस. ते अनुक्रमे स्वर्गात, आकाशात आणि पृथ्वीवर स्थित आहेत असे जाणावे.

Verse 59

दत्वा तेभ्यो सुरेभ्यश्च पुराणि त्रीणि वै मयः । प्रविवेश स्वयं तत्र हितकामपरायणः

मयाने त्या देवांना तीन पुरे (दुर्गनगरे) देऊन, त्यांच्या हिताची इच्छा मनात धरून, स्वतःही तेथे प्रवेश केला।

Verse 60

एवं पुत्रत्रयं प्राप्य प्रविष्टास्तारकात्मजाः । बुभुजुस्सकलान्भोगान्महाबलपराक्रमाः

अशा रीतीने तीन पुत्र प्राप्त करून, तारकाचे पुत्र आपल्या अधिपत्यात स्थिर झाले; महाबल व पराक्रमी होऊन त्यांनी सर्व भोगांचा उपभोग घेतला।

Verse 61

कल्पद्रुमैश्च संकीर्णं गजवाजिसमाकुलम् । नानाप्रासादसंकीर्णं मणिजालसमा वृतम्

तेथे कल्पवृक्षांची दाटी होती आणि हत्ती-घोड्यांनी ते गजबजलेले होते। अनेक प्रासादांनी भरलेले, जणू मण्यांच्या जाळ्याने सर्व बाजूंनी वेढलेले होते।

Verse 62

सूर्यमण्डलसंकाशैर्विमानैस्सर्वतोमुखैः । पद्मरागमयैश्चैव शोभितं चन्द्रसन्निभैः

सर्व दिशांकडे मुख असलेल्या, सूर्यमंडलासारख्या तेजस्वी विमानांनी ते सर्वत्र शोभून दिसत होते. तसेच पद्मरागमय रचनांनीही ते चंद्रासारख्या प्रभेने उजळले होते।

Verse 63

प्रासादैर्गोपुरैर्दिव्यैः कैलासशिखरोपमैः । दिव्यस्त्रीजनसंकीर्णैर्गंधर्वैस्सिद्धचारणैः

कैलासशिखरांसारख्या दिव्य प्रासादांनी व भव्य गोपुरांनी ते शोभून दिसत होते। तेथे दिव्य स्त्रियांची गर्दी होती आणि गंधर्व, सिद्ध व चारणही भरलेले होते।

Verse 64

रुद्रालयैः प्रतिगृहमग्निहोत्रैः प्रतिष्ठितैः । द्विजोत्तमैश्शास्त्र ज्ञैश्शिवभक्तिरतैस्सदा

प्रत्येक घरी रुद्रालय प्रतिष्ठित होते आणि अग्निहोत्राची अग्नी विधिपूर्वक जपली जात असे। शास्त्रज्ञ द्विजोत्तम सदा शिवभक्तीत तल्लीन असत।

Verse 65

वापीकूपतडागैश्च दीर्घिकाभिस्सुशोभितम् । उद्यानवनवृक्षैश्च स्वर्गच्युत गुणोत्तमैः

तेथे बावड्या, विहिरी, तळे व दीर्घ जलाशयांनी सुंदर शोभा आली होती; तसेच उद्याने, वने व वृक्षांनी—जणू स्वर्गातून उतरलेल्या उत्तम गुणांनी युक्त।

Verse 66

नदीनदसरिन्मुख्यपुष्करैः शोभितं सदा । सर्वकामफलाद्यैश्चानेकैर्वृक्षैर्मनोहरम्

तेथे श्रेष्ठ नद्या, नाले-ओढे व प्रमुख पुष्कर-सरोवरांनी सदा शोभा होती; तसेच सर्व कामनांचे फल व अन्य वर देणाऱ्या अनेक मनोहर वृक्षांनी ते रम्य होते।

Verse 67

मत्तमातंगयूथैश्च तुरंगैश्च सुशोभनैः । रथैश्च विविधाकारैश्शिबिकाभिरलंकृतम्

तेथे मत्त हत्तींचे कळप, देखणे तुरंग, विविध आकारांचे रथ आणि शिबिका (पालख्या) यांनी अलंकृत होऊन ते अत्यंत शोभायमान होते।

Verse 68

समयादिशिकैश्चैव क्रीडास्थानैः पृथक्पृथक् । वेदाध्ययनशालाभिर्विविधाभिः पृथक्पृथक्

तेथे सदाचार व शिस्त शिकविणाऱ्या आचार्यांसाठी वेगवेगळे विभाग होते, क्रीडास्थानेही स्वतंत्र होती; आणि यांपासून भिन्न, वेदाध्ययन व पठणासाठी विविध स्वतंत्र शाळा होत्या।

Verse 69

अदृष्टं मनसा वाचा पापान्वितनरैस्सदा । महात्मभिश्शुभाचारैः पुण्यवद्भिः प्रवीक्ष्यते

जे तत्त्व पापयुक्त जनांना मनाने व वाणीनेही अदृश्य राहते, तेच शुभ आचरणी पुण्यवान महात्म्यांना यथार्थपणे प्रकट होते।

Verse 70

पतिव्रताभिः सर्वत्र पावितं स्थलमुत्तमम् । पतिसेवनशीलाभिर्विमुखाभिः कुधर्मतः

जिथे जिथे पतिव्रता, पतीसेवेत स्थिर व कुकर्मापासून विमुख स्त्रिया असतात, तिथले स्थान सर्वत्र परम पवित्र होते।

Verse 71

दैत्यशूरैर्महाभागैस्सदारैस्ससुतैर्द्विजैः । श्रौतस्मार्तार्थतत्त्वज्ञैस्स्वधर्मनिरतैर्युतम्

त्याच्यासोबत महाभाग्यवान दैत्यवीर होते—पत्नी व पुत्रांसह—आणि श्रौत-स्मार्त विधींचा तत्त्वार्थ जाणणारे, स्वधर्मात निरत असे द्विजही होते।

Verse 72

व्यूढोरस्कैर्वृषस्कंधैस्सामयुद्धधरैस्सदा । प्रशांतैः कुपितैश्चैव कुब्जैर्वामनकैस्तथा

ते सदा शिस्तबद्ध युद्धासाठी सज्ज होते—काहींचे वक्ष विशाल, खांदे वृषभासारखे; काही शांत, काही क्रुद्ध; काही कुब्ज, तर काही वामनही होते।

Verse 73

नीलोत्पलदलप्रख्यैर्नीलकुंचितमूर्द्धजैः । मयेन रक्षितैस्सर्वैश्शिक्षितैर्युद्धलालसैः

ते सर्व मायेने रक्षित, सुशिक्षित व युद्धास उत्सुक होते; त्यांचा वर्ण नीलोत्पलदलासारखा आणि केस काळे व कुरळे होते।

Verse 74

वरसमररतैर्युतं समंतादजशिवपूजनया विशुद्धवीर्यैः । रविमरुतमहेन्द्रसंनिकाशैस्सुरमथनैस्सुदृढैस्सुसेवितं यत्

ते स्थान सर्व बाजूंनी श्रेष्ठ समररती वीरांनी वेढलेले होते—अज शिवपूजेमुळे ज्यांचे वीर्य विशुद्ध झाले; ते सूर्य, वायु व महेंद्रासारखे तेजस्वी, अढळ, आणि देवसेनाही मथून टाकणाऱ्या दृढ सेवकांनी सुसेवित होते.

Verse 75

शास्त्रवेदपुराणेषु येये धर्माः प्रकीर्तिताः । शिवप्रियास्सदा देवास्ते धर्मास्तत्र सर्वतः

शास्त्र, वेद व पुराणांत जे जे धर्म सांगितले आहेत, ते सर्व तेथे सर्वथा प्रतिष्ठित आहेत; कारण देव सदैव शिवप्रिय आहेत आणि ते धर्म शिवानुग्रहातच स्थित आहेत.

Verse 76

एवं लब्धवरास्ते तु दैतेयास्तारकात्मजाः । शैवं मयमुपाश्रित्य निवसंति स्म तत्र ह

अशा रीतीने वर मिळवून तारकाचे दैत्यपुत्र शैव-मायेने निर्मित दुर्गाचा आश्रय घेऊन तेथेच निवास करू लागले.

Verse 77

सर्वं त्रैलोक्यमुत्सार्य प्रविश्य नगराणि ते । कुर्वंति स्म महद्राज्यं शिवमार्गरतास्सदा

ते सर्व त्रैलोक्यात शत्रूंना हुसकावून नगरांत प्रवेश करून महान राज्य प्रस्थापित करू लागले—सदैव शिवमार्गात रत.

Verse 78

ततो महान् गतः कालो वसतां पुण्यकर्मणाम् । यथासुखं यथाजोषं सद्राज्यं कुर्वतां मुने

त्यानंतर तेथे वसणाऱ्या पुण्यकर्म्यांचा फार काळ लोटला. ते जसे सुखाने, तसेच इच्छेप्रमाणे, हे मुने, उत्तम व सुव्यवस्थित राज्यकारभार करीत राहिले.