वसन्तस्वरूपवर्णनम् — Description of the Form/Nature of Vasant(a)

Verse 1

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो हि प्रजापतेः । प्रसन्नमानसो भूत्वा तं प्रोवाच स नारदः

सूत म्हणाले—प्रजापती ब्रह्मदेवांचे ते वचन ऐकून नारदांचे मन प्रसन्न झाले आणि त्यांनी त्यांना उत्तर दिले.

Verse 2

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते । धन्यस्त्वं शिवभक्तो हि परतत्त्वप्रदर्शकः

नारद म्हणाले—हे ब्रह्मन्, हे विधाता, हे महाभाग, महामती, विष्णूचे शिष्य! तू धन्य आहेस; तू शिवभक्त आणि परतत्त्व दर्शविणारा आहेस.

Verse 3

श्राविता सुकथा दिव्या शिवभक्तिविवर्द्धिनी । अरुंधत्यास्तथा तस्याः स्वरूपायाः परे भवे

शिवभक्ती वाढविणारी ती दिव्य सुकथा तिला ऐकविली गेली; आणि पुढील जन्मात त्याच स्वरूपेची पुनरावृत्ती असलेल्या अरुंधतीनेही ती ऐकली.

Verse 4

इदानीं ब्रूहि धर्मज्ञ पवित्रं चरितं परम् । शिवस्य परपापघ्नं मंगलप्रदमुत्तमम्

आता हे धर्मज्ञ, भगवान् शिवांचे ते परम पवित्र व श्रेष्ठ चरित्र सांगावे, जे महापापांचा नाश करणारे आणि परम मंगल देणारे आहे।

Verse 5

गृहीतदारे कामे च दृष्टे तेषु गतेषु च । संध्यायां किं तपस्तप्तुं गतायामभवत्ततः

काम पत्नीला घेऊन दिसला आणि मग ते निघून गेले; तेव्हा संध्याकाळी तप करण्यास काय अवकाश उरला? ती पवित्र वेळ निघून गेल्यावर मग काय साध्य होणार?

Verse 6

सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य ऋषेर्वै भावितात्मनः । सुप्रसन्नतरो भूत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

सूत म्हणाले—त्या भावितात्मा ऋषीचे असे वचन ऐकून ब्रह्मदेव अधिकच प्रसन्न झाले आणि प्रत्युत्तर देऊ लागले।

Verse 7

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद विप्रेन्द्र तदैव चरितं शुभम् । शिवलीलान्वितं भक्त्या धन्यस्त्वं शिवसेवकः

ब्रह्मा म्हणाले—हे नारद, विप्रश्रेष्ठ! तेच परम शुभ चरित्र ऐक; ते शिवलीलेने युक्त व भक्तीने परिपूर्ण आहे. तू धन्य आहेस, तू शिवसेवक आहेस।

Verse 8

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सतीचरित्रे द्वितीये सतीखंडे वसंतस्वरूपवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय ग्रंथातील रुद्रसंहितेत, सतीचरित्राच्या द्वितीय सतीखंडात ‘वसंतस्वरूपवर्णन’ नामक आठवा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 9

चिंतयित्वा चिरं चित्ते शिवमायाविमोहितः । शिवे चेर्ष्यामकार्षं हि तच्छ्ृवृणुष्व वदामि ते

मनात फार काळ चिंतन करून, शिवमायेने विमोहित होऊन, मी खरोखरच शिवाविषयी ईर्ष्या केली. ते ऐक, मी तुला सांगतो.

Verse 10

अथाहमगमं तत्र यत्र दक्षादयः स्थिताः । सरतिं मदनं दृष्ट्वा समदोह हि किञ्चन

मग मी तेथे गेलो जिथे दक्ष इत्यादी एकत्र होते. रतीचा प्रेरक मदन पाहून मी थोडासा अंतर्मनात उद्वेलित झालो.

Verse 11

दक्षमाभाष्य सुप्रीत्या परान्पुत्रांश्च नारद । अवोचं वचनं सोहं शिवमायाविमोहितः

हे नारद, दक्षाशी अत्यंत प्रेमाने बोलून आणि त्याच्या इतर पुत्रांनाही, मी—शिवमायेने विमोहित—ती वचने बोललो.

Verse 12

ब्रह्मोवाच । हे दक्ष हे मरीच्याद्यास्सुताः शृणुत मद्वचः । श्रुत्वोपायं विधेयं हि मम कष्टापनुत्तये

ब्रह्मा म्हणाले—हे दक्ष, हे मरीची आदी ऋषींच्या पुत्रांनो, माझे वचन ऐका. ते ऐकून माझ्या कष्टनिवारणासाठी उपाय अवश्य करा.

Verse 13

कांताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वा शम्भुरगर्हयत् । मां च युष्मान्महायोगी धिक्कारं कृतवान्बहु

माझ्यात पतीची इच्छा केवळ किंचित दिसताच शंभूंनी मला ताडले; आणि त्या महायोग्याने वारंवार मला व तुम्हा सर्वांनाही धिक्कारले.

Verse 14

तेन दुःखाभितप्तोहं लभेहं शर्म न क्वचित् । यथा गृह्णातु कांतां स स यत्नः कार्य एव हि

त्या दुःखाने दग्ध होऊन मला कुठेही शांतता मिळत नाही। म्हणून तो मला प्रिया म्हणून स्वीकारो— असा दृढ प्रयत्न मला नक्कीच करावाच लागेल।

Verse 15

यथा गृह्णातु कांतां स सुखी स्यां दुःखवर्जितः । दुर्लभस्य तु कामो मे परं मन्ये विचारतः

तो प्रियतम मला वधू म्हणून स्वीकारो; मग मी सुखी होईन, दुःखरहित होईन. पण विचार करता— जो अत्यंत दुर्लभ आहे, त्याला मिळवण्याची माझी इच्छा फारच उंच वाटते।

Verse 16

कांताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वा शंभुरगर्हयत् । मुनीनां पुरतः कस्मात्स कांतां संग्रहीष्यति

माझ्यात केवळ कांताभिलाषेचा लवलेश दिसताच शंभूंनी मला धिक्कारले. मग मुनींच्या समोर ते कसे पत्नी स्वीकारतील?

Verse 17

का वा नारी त्रिलोकेस्मिन् या भवेत्तन्मनाः स्थिता । योगमार्गमवज्ञाप्य तस्य मोहं करिष्यति

त्रिलोकीत अशी कोणती नारी आहे जी मन त्याच्यात स्थिर ठेवू शकेल? योगमार्गाचा अवमान करून ती तर त्याच्यासाठी केवळ मोहच निर्माण करील।

Verse 18

मन्मथोपि समर्थो नो भविष्यत्यस्य मोहने । नितांतयोगी रामाणां नामापि सहते न सः

मन्मथ (कामदेव) सुद्धा त्याला मोहविण्यास समर्थ होणार नाही। तो परम योगी आहे; विषयप्रलोभन म्हणून स्त्रियांचे नावसुद्धा तो सहन करीत नाही।

Verse 19

अगृहीतेषुणा चैव हरेण कथमादिना । मध्यमा च भवेत्सृष्टिस्तद्वाचा नान्यवारिता

आदिपुरुष हरि (विष्णु) यांनी अजून बाणच घेतला नाही, तर सृष्टीची मध्य अवस्था कशी होईल? या वचनाने इतर सर्व विरोधी मतेंच निवारली जातात.

Verse 20

भुवि केचिद्भविष्यंति मायाबद्धा महासुराः । बद्धा केचिद्धरेर्नूनं केचिच्छंभोरुपायतः

पृथ्वीवर काही महासुर मायाबद्ध होऊन उत्पन्न होतील. काही निश्चयाने हरि (विष्णु) कडून बांधले जातील, तर काही शंभु (शिव) यांच्या उपायांनी आवरले जातील.

Verse 21

संसारविमुखे शंभौ तथैकांतविरागिणि । अस्मादृते न कर्मान्यत् करिष्यति न संशयः

संसारापासून विमुख शंभूमध्ये आणि एकांत वैराग्यात स्थित त्या पुरुषामध्ये—माझ्यावाचून तो दुसरे कोणतेही कर्म करणार नाही; यात संशय नाही.

Verse 22

इत्युक्त्वा तनयांश्चाहं दक्षादीन् सुनिरीक्ष्य च । सरतिं मदनं तत्र सानंदमगदं ततः

असे बोलून मी माझ्या पुत्रांना—दक्ष आदींना—नीट पाहिले. मग तेथेच आनंदाने सारथी मदन (काम) याला चालवून पुढे निघालो.

Verse 23

ब्रह्मोवाच । मत्पुत्र वर काम त्वं सर्वथा सुखदायकः । मद्वचश्शृणु सुप्रीत्या स्वपत्न्या पितृवत्सल

ब्रह्मा म्हणाले— हे श्रेष्ठ पुत्र काम, तू सर्वथा सुखदायक आहेस. आनंदाने माझे वचन ऐक, हे आपल्या पत्नीवर पितृतुल्य स्नेह करणाऱ्या।

Verse 24

अनया सहचारिण्या राजसे त्वं मनोभव । एषा च भवता पत्या युक्ता संशोभते भृशम्

हे मनोभव, या सहचारिणीसह तू राजसी शोभेने उजळशील. आणि तीही तुला पती म्हणून मिळवून अत्यंत शोभून दिसेल.

Verse 25

यथा स्त्रिया हृषीकेशो हरिणा सा यथा रमा । क्षणदा विधुना युक्ता तया युक्तो यथा विधुः

जसा हृषीकेश (विष्णु) सदैव श्री (लक्ष्मी) यांच्यासह संयुक्त असतो आणि श्रीही हरिसह नित्य जोडलेली असते; तसेच जशी रात्र चंद्रासह आणि चंद्र रात्रेसह संयुक्त असतो—तसेच दिव्य दांपत्य अविभाज्य, परस्परांच्या सान्निध्यात नित्य स्थित आहे।

Verse 26

तथैव युवयोश्शोभा दांपत्यं च पुरस्कृतम् । अतस्त्वं जगतः केतुर्विश्वकेतुर्भविष्यसि

तसेच तुमच्या दोघांची शोभा आणि दांपत्याचा गौरव सर्वांत अग्रस्थानी मानला जाईल। म्हणून तू जगताचा केतू—खरोखर विश्वकेतू—होशील, सर्व प्राण्यांना शुभ मार्ग दाखवणारा।

Verse 27

जगद्धिताय वत्स त्वं मोहयस्व पिनाकिनम् । यथाशु सुमनश्शंभुः कुर्य्याद्दारप्रतिग्रहम्

जगाच्या हितासाठी, वत्सा, तू पिनाकिन (शिव) यांना आपल्या दिव्य मोहाने मोहित कर, जेणेकरून सुमनस्क शंभू लवकरच विवाहात पत्नी-ग्रहण करतील।

Verse 28

विजने स्निग्धदेशे तु पर्वतेषु सरस्सु च । यत्रयत्र प्रयातीशस्तत्र तत्रानया सह

निर्जन व रम्य स्थानी—पर्वतांवर आणि सरोवरांजवळ—जिथे जिथे ईश्वर जात, तिथे तिथे तो तिच्यासहच जात असे।

Verse 29

मोहय त्वं यतात्मानं वनिताविमुखं हरम् । त्वदृते विद्यते नान्यः कश्चिदस्य विमोहकः

तूच त्या संयमी, स्त्रीविमुख हर (शिव) यांना मोहित कर; तुझ्यावाचून त्यांना भ्रमित करणारा दुसरा कोणी नाही।

Verse 30

भूते हरे सानुरागे भवतोपि मनोभव । शापोपशांतिर्भविता तस्मादात्महितं कुरु

हे मनोभव (काम), जेव्हा हरि (विष्णु) भूत (शिव) यांच्याविषयी अनुरक्त होतील, तेव्हा तुझ्याही शापाची शांती होईल; म्हणून स्वतःचे खरे हित कर।

Verse 31

सानुरागो वरारोहां यदीच्छति महेश्वरः । तदा भवोपि योग्यार्यस्त्वां च संतारयिष्यति

हे वरारोहा, जर महेश्वर तुला अनुरागाने इच्छितील, तर योग्य व आर्य असा भव (शिव) तुलाही नक्कीच पार लावील।

Verse 32

तस्माज्जायाद्वितीयस्त्वं यतस्व हरमोहने । विश्वस्य भव केतुस्त्वं मोहयित्वा महेश्वरम्

म्हणून तू जणू दुसरी पत्नीच, हर (शिव) यांना मोहित करण्यासाठी प्रयत्न कर; महेश्वराला मोहित करून या विश्वाची केतू-ध्वजा हो।

Verse 33

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचो मे हि जनकस्य जगत्प्रभोः । उवाच मन्मथस्तथ्यं तदा मां जगतां पतिम्

ब्रह्मा म्हणाले—जगत्प्रभु जनकास उद्देशून मी उच्चारलेले वचन असे ऐकून, तेव्हा मन्मथाने मला, प्रजांचा अधिपती, सत्य व यथोचित वचन सांगितले।

Verse 34

मन्मथ उवाच । करिष्येहं तव विभो वचनाच्छंभुमोहनम् । किं तु योषिन्महास्त्रं मे तत्कांतां भगवन् सृज

मन्मथ म्हणाला—हे विभो! तुमच्या आज्ञेने मी शंभूला मोहित करण्याचा प्रयत्न करीन. पण माझे महास्त्र म्हणजे स्त्री-आकर्षणशक्ती; म्हणून, हे भगवन्, माझ्यासाठी ती प्रिय कन्या निर्माण करा।

Verse 35

मया संमोहिते शंभो यया तस्यानुमोहनम् । कर्तव्यमधुना धातस्तत्रोपायं परं कुरु

ज्या शक्तीने मी स्वतः मोहित झालो, त्याच शक्तीने शंभूचे अधिक मोहन करायचे आहे. हे धाता (ब्रह्मा)! आता जे करणे आवश्यक आहे, त्यासाठी सर्वोत्तम उपाय करा।

Verse 36

ब्रह्मोवाच । एवंवादिनि कंदर्पे धाताहं स प्रजापतिः । कया संमोहनीयोसाविति चिंतामयामहम्

ब्रह्मा म्हणाले—कंदर्प असे बोलताच, मी धाता प्रजापती विचारमग्न झालो—‘कुठल्या उपायाने त्याला मोहित करून वश करावे?’

Verse 37

चिंताविष्टस्य मे तस्य निःश्वासो यो विनिस्सृतः । तस्माद्वसंतस्संजातः पुष्पव्रातविभूषितः

त्या चिंतेने व्याकुळ झालेल्या माझ्यातून जो निःश्वास बाहेर पडला, त्यातूनच वसंत ऋतू उत्पन्न झाला—फुलांच्या समूहांनी अलंकृत।

Verse 38

शोणराजीवसंकाशः फुल्लतामरसेक्षणः । संध्योदिताखंडशशिप्रतिमास्यस्सुनासिकः

तो शोणकमळासारखा तेजस्वी होता; त्याचे नेत्र फुललेल्या कमळांसारखे होते। संध्याकाळी उदय पावलेल्या अखंड पूर्णचंद्रासारखे त्याचे मुख आणि त्याची नासिका सुडौल व मंगलमय होती।

Verse 39

शार्ङ्गवच्चरणावर्त्तश्श्यामकुंचितमूर्द्धजः । संध्यांशुमालिसदृशः कुडलद्वयमंडितः

त्याचे चरण धनुष्याप्रमाणे सुडौल व वक्र होते; श्याम, कुरळे केस मस्तकावर शोभत होते। संध्याकिरणांच्या उज्ज्वल माळेसारखा तो तेजस्वी होता आणि दोन्ही कानांत कुंडले धारण केली होती।

Verse 40

प्रमत्तेभगतिः पीनायतदोरुन्नतांसकः । कंबुग्रीवस्सुविस्तीर्णहृदयः पीनसन्मुखः

त्याची चाल मदमस्त हत्तीप्रमाणे गभीर होती; भुजा लांब व पुष्ट, खांदे उन्नत व रुंद होते। ग्रीवा शंखासारखी, हृदयप्रदेश विस्तीर्ण आणि मुखमंडल भरदार व देखणे होते।

Verse 41

सर्वांगसुन्दरः श्यामस्सम्पूर्णस्सर्वलक्षणैः । दर्शनीयतमस्सर्वमोहनः कामवर्द्धनः

तो सर्वांगसुंदर, श्यामवर्ण आणि सर्व शुभ लक्षणांनी परिपूर्ण होता। पाहण्यास अत्यंत रमणीय, सर्वांना मोहित करणारा आणि हृदयातील प्रेमभाव—भक्तिलालसा—वाढविणारा होता।

Verse 42

एतादृशे समुत्पन्ने वसंते कुसुमाकरे । ववौ वायुस्सुसुरभिः पादपा अपि पुष्पिताः

असा कुसुमसमृद्ध वसंत उत्पन्न झाला; सुसुगंध वारा वाहू लागला आणि वृक्षही सर्वत्र फुलांनी बहरले।

Verse 43

पिका विनेदुश्शतशः पंचमं मधुरस्वनाः । प्रफुल्लपद्मा अभवन्सरस्यः स्वच्छपुष्कराः

शेकडो कोकिळा पंचम स्वरात मधुर गान करू लागल्या. सरोवरांत कमळे पूर्ण फुलली, पाणी स्वच्छ झाले आणि पुष्कर-तट तेजस्वी दिसू लागले.

Verse 44

तमुत्पन्नमहं वीक्ष्य तदा तादृशमुत्तमम् । हिरण्यगर्भो मदनमगदं मधुरं वचः

त्याला त्या उत्तम रूपात नव्याने प्रकट झालेला पाहून मी—हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा)—तेव्हा मधुर वचन बोललो, जे मदनाच्या व्याकुळतेवर औषध ठरले.

Verse 45

ब्रह्मोवाच एवं स मन्मथनिभस्सदा सहचरोभवत् । आनुकूल्यं तव कृतः सर्वं देव करिष्यति

ब्रह्मा म्हणाले—अशा प्रकारे तो मन्मथासारखा सुंदर तुझा सदैवचा सहचर झाला. हे देवा! तुझ्या अनुकूल झालेला तो तुझ्यासाठी सर्व काही करील.

Verse 46

यथाग्नेः पवनो मित्रं सर्वत्रोपकरिष्यति । तथायं भवतो मित्रं सदा त्वामनुयास्यति

जसा अग्नीचा मित्र वारा सर्वत्र त्याला सहाय्य करतो, तसाच हा तुझा मित्र सदैव तुझ्या मागोमाग येईल आणि उपकार करील.

Verse 47

वसंतेरंतहेतुत्वाद्वसंताख्यो भवत्वयम् । तवानुगमनं कर्म तथा लोकानुरञ्जनम्

वसंतातील अंतःसुखाचे कारण तू असल्याने हा ‘वसंत’ या नावाने प्रसिद्ध होवो. तुझे नियत कर्म माझ्या मागोमाग चालणे आणि लोकांना आनंदित करणे हेच आहे.

Verse 48

असौ वसंतशृंगारो वासंतो मलयानिलः । भवेत्तु सुहृदो भावस्सदा त्वद्वशवर्त्तिनः

हा वसंतशृंगार—मलयाचा वासंती वारा—सदा तुझ्या कृपाधीन राहून मित्रभाव व शुभता बनो।

Verse 49

विष्वोकाद्यास्तथा हावाश्चतुष्षष्टिकलास्तथा । रत्याः कुर्वंतु सौहृद्यं सुहृदस्ते यथा तव

विश्वोका इत्यादी दिव्य अप्सरा तसेच रतीचे हावभाव व चौसष्ट कला—या सर्वांनी तुझ्याशी स्नेहपूर्ण मैत्री करावी; आणि त्या तुझे हितचिंतक व्हाव्यात, जशा त्या तुझ्यावर अनुरक्त आहेत।

Verse 50

एभिस्सहचरैः काम वसंत प्रमुखैर्भवान् । मोहयस्व महादेवं रत्या सह महोद्यतः

हे कामा! वसंतप्रमुख या सहचऱ्यांसह, रतीसहित, महान् उत्साहाने पुढे जा आणि महादेवावर मोह पसरव।

Verse 51

अहं तां कामिनीं तात भावयिष्यामि यत्नतः । मनसा सुविचार्यैव या हरं मोहयिष्यति

हे प्रिय! मी मनात नीट विचार करून, मोठ्या यत्नाने त्या मोहक स्त्रीला घडवीन व सामर्थ्य देईन, जी हर (शिव) यांनाही मोहवेल।

Verse 52

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तो मया कामः सुरज्येष्ठेन हर्षितः । ननाम चरणौ मेऽपि स पत्नी सहितस्तदा

ब्रह्मा म्हणाले—मी असे सांगितल्यावर, देवश्रेष्ठाच्या कृपेने हर्षित झालेला कामदेव तेव्हा पत्नीसमवेत माझ्या चरणांना नमस्कार करू लागला।

Verse 53

दक्षं प्रणम्य तान् सर्वान्मानसानभिवाद्य च । यत्रात्मा गतवाञ्शंभुस्तत्स्थानं मन्मथो ययौ

दक्षाला प्रणाम करून आणि सर्वांना मनोमन वंदन करून मन्मथ त्या स्थानी गेला, जिथे शंभू आत्मस्वरूपात लीन झाले होते।