नभोवाणी-दक्ष-निन्दा तथा सती-माहात्म्य-प्रतिपादनम् / The Celestial Voice Rebukes Dakṣa and Proclaims Satī’s Greatness

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नन्तरे तत्र नभोवाणी मुनीश्वर । अवोचच्छृण्वतां दक्षसुरादीनां यथार्थतः

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुनीश्वर, त्याच क्षणी तेथे आकाशवाणी झाली; दक्ष, देवगण इत्यादी ऐकत असताना ती यथार्थ वचन बोलली.

Verse 2

व्योमवाण्युवाच । रे रे दक्ष दुराचार दंभाचारपरायण । किं कृतं ते महामूढ कर्म चानर्थकारकम्

आकाशवाणी म्हणाली—अरे अरे दक्ष! दुराचारी, दंभाचारात मग्न! हे महामूढा, तू हे काय केलेस? तुझे हे कर्म अनर्थ घडविणारे आहे.

Verse 3

न कृतं शैवराजस्य दधीचेर्वचनस्य हि । प्रमाणं तत्कृते मूढ सर्वानंदकरं शुभम्

हे मूढा, शैवराजाविषयी दधीचीचे वचन तू प्रमाण मानले नाहीस. तो उपदेश शुभ असून सर्वांना आनंद देणारा प्रमाण आहे.

Verse 4

निर्गतस्ते मखाद्विप्रः शापं दत्त्वा सुदुस्सहम् । ततोपि बुद्धं किंचिन्नो त्वया मूढेन चेतसि

तो द्विज ब्राह्मण तुझ्या यज्ञातून अत्यंत असह्य शाप देऊन निघून गेला. तरीही, हे मूढचित्ता, तुला काहीच उमगले नाही; तुझे मन अजूनही भ्रमित आहे.

Verse 5

ततः कृतः कथं नो वै स्वपुत्र्यास्त्वादरः परः । समागतायास्सत्याश्च मंगलाया गृहं स्वतः

मग आपण आपल्या कन्येचा परम आदर कसा करू नये? मंगलमय घरात सती स्वतःहून येऊन पोहोचली आहे.

Verse 6

सतीभवौ नार्चितौ हि किमिदं ज्ञानदुर्बल । ब्रह्मपुत्र इति वृथा गर्वितोसि विमोहितः

हे ज्ञानदुर्बल! तू शिव आणि सती यांचे पूजन का केले नाहीस? ‘ब्रह्माचा पुत्र’ असे म्हणवून घेऊन तू व्यर्थ गर्वाने फुगलास, मोहग्रस्त झालास.

Verse 7

सा सत्येव सदाराध्या सर्वा पापफलप्रदा । त्रिलोकमाता कल्याणी शंकरार्द्धांगभागिनी

ती सतीच सदैव आराध्य आहे; ती सर्व पापफळांचा नाश करणारी आहे. ती त्रिलोकमाता कल्याणी असून शंकराची अर्धांगभागिनी आहे.

Verse 8

सा सत्येवार्चिता नित्यं सर्वसौभाग्यदायिनी । माहेश्वरी स्वभक्तानां सर्वमंगलदायिनी

ती देवी सत्या नित्य पूजिली जाते; ती सर्व सौभाग्य देणारी आहे। माहेश्वरी रूपाने ती आपल्या भक्तांना सर्वमंगल व कल्याण देते।

Verse 9

सा सत्येवार्चिता नित्यं संसारभयनाशिनी । मनोभीष्टप्रदा दैवी सर्वोपद्रवहारिणी

ती देवी सत्य व निष्कपट भावाने नित्य पूजिली असता संसारभयाचा नाश करते। ती मनोइच्छित फल देते आणि दैवी स्वरूपाने सर्व उपद्रव व विघ्ने दूर करते।

Verse 10

सा सत्येवार्चिता नित्यं कीर्तिसंपत्प्रदायिनी । परमा परमेशानी भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी

ती परमा देवी—सतीच—सत्यभावाने नित्य पूजिली असता कीर्ती व संपत्ती प्रदान करते. ती परमा परमेशानी असून भोग आणि मोक्ष—दोन्ही देणारी आहे।

Verse 11

सा सत्येव जगद्धात्री जगद्रक्षणकारिणी । अनादिशक्तिः कल्पान्ते जगत्संहारकारिणी

तीच सती जगत् धारण करणारी व विश्वाचे रक्षण करणारी आहे. ती अनादी शक्ती आहे; कल्पांताला तीच जगत्संहार करणारी होते।

Verse 12

सा सत्येव जगन्माता विष्णु माताविलासिनी । ब्रह्मेन्द्रचन्द्रवह्न्यर्कदेवादिजननी स्मृता

तीच सती जगन्माता आहे; विष्णूची माता म्हणूनही ती लीला करते. ब्रह्मा, इंद्र, चंद्र, अग्नी, सूर्य इत्यादी देवांची जननी म्हणून तिचे स्मरण केले जाते।

Verse 13

सा सत्येव तपोधर्मदातादिफलदायिनी । शंभुशक्तिर्महादेवी दुष्टहंत्री परात्परा

तीच सत्यस्वरूपा, तप, धर्म व दानादि यांचे फल देणारी। शंभूची शक्ती ती महादेवी—दुष्टसंहारिणी, परात्परा।

Verse 14

ईदृग्विधा सती देवी यस्य पत्नी सदा प्रिया । तस्यै भागो न दत्तस्ते मूढेन कुविचारिणा

अशी सती देवी जी शिवाची सदैव प्रिय पत्नी आहे, तिला तुझ्यासारख्या कुविचारी आणि मूढाने यज्ञाचा भाग दिला नाही।

Verse 15

शंभुर्हि परमेशानस्सर्वस्वामी परात्परः । विष्णुब्रह्मादिसंसेव्यः सर्वकल्याणकारकः

खरोखर शंभू परमेशान, सर्वस्वामी व परात्पर आहेत। विष्णू, ब्रह्मा इत्यादी देवही ज्यांची उपासना करतात; तेच सर्व कल्याणाचे कारण आहेत।

Verse 16

तप्यते हि तपः सिद्धैरेतद्दर्शनकांक्षिभिः । युज्यते योगिभिर्योगैरेतद्दर्शनकांक्षिभिः

त्यांच्या दर्शनाची आकांक्षा धरून सिद्धजन तप करतात; आणि त्यांच्याच दर्शनाची इच्छा ठेवून योगीजन योगसाधनेत रत होतात।

Verse 17

अनंतधनधान्यानां यागादीनां तथैव च । दर्शनं शंकरस्यैव महत्फलमुदाहृतम्

अनंत धन-धान्य, यज्ञादी कर्मे यांपेक्षाही, केवळ शंकरांचे दर्शनच महान फल देणारे असे सांगितले आहे।

Verse 18

शिव एव जगद्धाता सर्वविद्यापतिः प्रभुः । आदिविद्यावरस्वामी सर्वमंगलमंगलः

शिवच जगताचे धाता, सर्वविद्यांचे स्वामी प्रभू आहेत। ते आद्य-परम विद्येचे अधिपती असून सर्व मंगळांतील परम मंगळ आहेत।

Verse 19

तच्छक्तेर्न कृतो यस्मात्सत्करोद्य त्वया खल । अतएवाऽध्वरस्यास्य विनाशो हि भविष्यति

अरे दुष्टा! आज तू त्या दिव्य शक्तीचा (शिव-शक्तीचा) सत्कार केला नाहीस; म्हणून या यज्ञाचा विनाश नक्की होईल.

Verse 20

अमंगलं भवत्येव पूजार्हाणामपूजया । पूज्यमाना च नासौ हि यतः पूज्यतमा शिवा

पूज्य असणाऱ्यांची पूजा न झाल्यास निश्चयच अमंगल होते. आणि पूजा केली तरी ती खऱ्या अर्थाने पूजिली जात नाही, कारण शिवा हीच सर्वाधिक पूज्य आहे.

Verse 21

सहस्रेणापि शिरसां शेषो यत्पादजं रजः । वहत्यहरहः प्रीत्या तस्य शक्तिः शिवा सती

हजार मस्तकांचा शेषही तिच्या चरणांतील धूळ दररोज प्रेमाने वाहतो. अशीच सती—मंगलमयी शिवा—त्या प्रभु शंभूचीच परम शक्ती आहे.

Verse 22

यत्पादपद्ममनिशं ध्यात्वा संपूज्य सादरम् । विष्णुविष्णुत्वमापन्नस्तस्य शंभोः प्रिया सती

शंभू (भगवान शिव) यांच्या चरणकमळांचे सतत ध्यान करून व आदराने पूजन करून विष्णूंनी आपले पूर्ण विष्णुत्व प्राप्त केले; आणि त्या शंभूची प्रिया सती आहे.

Verse 23

यत्पादपद्ममनिशं ध्यात्वा संपूज्य सादरम् । ब्रह्मा ब्रह्मत्वमापन्नस्तस्य शंभोः प्रिया सती

त्या चरणकमळांचे सतत ध्यान करून व आदराने पूजन करून ब्रह्म्याने ब्रह्मत्व प्राप्त केले; आणि सती ही त्याच शंभू (भगवान शिव)ची प्रिया आहे.

Verse 24

यत्पादपद्ममनिशं ध्यात्वा संपूज्य सादरम् । इन्द्रादयो लोकपालाः प्रापुस्स्वं स्वं परं पदम्

त्यांच्या चरणकमलांचे अखंड ध्यान करून आणि आदराने पूजन करून, इंद्रादी लोकपालांनी आपापले परम पद प्राप्त केले.

Verse 25

जगत्पिता शिवश्शक्तिर्जगन्माता च सा सती । सत्कृतौ न त्वया मूढ कथं श्रेयो भविष्यति

शिव हे जगत्पिता आहेत आणि शक्ती—तीच सती—जगन्माता आहे. अरे मूढा! तू त्यांचा यथोचित सत्कार केला नाहीस तर तुझे खरे श्रेय व मंगल कसे होईल?

Verse 26

दौर्भाग्यं त्वयि संक्रांतं संक्रांतास्त्वयि चापदः । यौ चानाराधितौ भक्त्या भवानीशंकरौ च तौ

दुर्दैव तुझ्यावर आले आहे आणि आपत्तीही तुझ्यावरच कोसळल्या आहेत; कारण तू भक्तीने त्या दिव्य युगल—भवानी आणि शंकर—यांची आराधना केली नाहीस.

Verse 27

अनभ्यर्च्य शिवं शंभुं कल्याणं प्राप्नुयामिति । किमस्ति गर्वो दुर्वारस्स गर्वोद्य विनश्यति

“शिव-शंभूची आराधना न करता कल्याण कसे मिळेल?” मग दुर्वार असा गर्व तरी कोणता? तो गर्व आजच उगवून नष्ट होतो.

Verse 28

सर्वेशविमुखो भूत्वा देवेष्वेतेषु कस्तव । करिष्यति सहायं तं न ते पश्यामि सर्वथा

सर्वेश (शिव) यांच्यापासून विमुख झाल्यावर या देवांपैकी कोण तुझा खरा सहाय्यक होईल? मला तर सर्वथा तुझा सहाय्यक कोणीच दिसत नाही.

Verse 29

यदि देवाः करिष्यंति साहाय्यमधुना तव । तदा नाशं समाप्स्यंति शलभा इव वह्निना

जर देवता आत्ता तुझी मदत करतील, तर ते नक्कीच नाश पावतील—जसे पतंग अग्नीत पडून भस्म होतात।

Verse 30

ज्वलत्वद्य मुखं ते वै यज्ञध्वंसो भवत्वति । सहायास्तव यावंतस्ते ज्वलंत्वद्य सत्वरम्

आजच तुझे मुख जळून उठो; यज्ञाचा ध्वंस होवो. आणि तुझे जेवढे सहाय्यक आहेत, ते सर्वही आजच त्वरित जळून जावोत।

Verse 31

अमराणां च सर्वेषां शपथोऽमंगलाय ते । करिष्यंत्यद्य साहाय्यं यदेतस्य दुरात्मनः

तुझ्या अमंगळासाठी सर्व अमरांचा हा शपथ खरा ठरो—आज ते या दुरात्म्यास नक्कीच साहाय्य करतील।

Verse 32

निर्गच्छंत्वमरास्स्वोकमेतदध्वरमंडपात् । अन्यथा भवतो नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा

देवांनी या यज्ञमंडपातून त्वरित आपल्या लोकात निघून जावे; अन्यथा आज तुझा सर्वथा नाश निश्चित होईल।

Verse 33

निर्गच्छंत्वपरे सर्वे मुनिनागादयो मखात् । अन्यथा भवतां नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा

मुनी, नाग इत्यादी इतर सर्वांनी या यज्ञमंडपातून त्वरित निघून जावे. अन्यथा आज तुमचा सर्वथा नाश निश्चित होईल.

Verse 34

निर्गच्छ त्वं हरे शीघ्रमेतदध्वरमंडपात् । अन्यथा भवतो नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा

हे हरि, तू शीघ्र या यज्ञमंडपातून निघून जा. अन्यथा आज तुझा सर्वथा नाश निश्चित होईल.

Verse 35

निर्गच्छ त्वं विधे शीघ्रमेतदध्वरमंडपात् । अन्यथा भवतो नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा

हे विधी (ब्रह्मा), तू शीघ्र या यज्ञमंडपातून निघून जा. अन्यथा आज तुझा सर्वथा नाश अटळ होईल.

Verse 36

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वाध्वरशालायामखिलायां सुसंस्थितान् । व्यरमत्सा नभोवाणी सर्वकल्याणकारिणी

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून, अखिल यज्ञशाळेत नीट बसलेल्या सर्वांमध्ये सर्वकल्याणकारिणी आकाशवाणी शांत झाली.

Verse 37

तच्छ्रुत्वा व्योमवचनं सर्वे हर्यादयस्सुराः । अकार्षुर्विस्मयं तात मुनयश्च तथा परे

ते आकाशवचन ऐकून हरि आदी सर्व देव विस्मित झाले; तसेच, हे तात, मुनि व इतरही आश्चर्यचकित झाले.

Verse 51

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सत्युपाख्याने नभोवाणीवर्णनं नामैकत्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय ग्रंथ रुद्रसंहितेच्या द्वितीय विभाग सतीखंडात सती-उपाख्यानातील ‘नभोवाणीवर्णन’ नामक एकतीसावा अध्याय समाप्त झाला.