प्रयागे महत्समाजः — शिवदर्शनं दक्षागमनं च (The Great Assembly at Prayāga: Śiva’s Appearance and Dakṣa’s Arrival)
अध्याय २६ मध्ये ब्रह्मा प्रयाग येथे विधिपूर्वक झालेल्या एका प्राचीन महायज्ञाचे वर्णन करतात. तेथे सनकादी सिद्ध, महर्षी, देव व प्रजापती—ब्रह्मदर्शी ज्ञानी—एक विशाल सभेत एकत्र येतात. ब्रह्मा आपल्या परिवारासह येतात; निगम व आगम ‘मूर्तिमंत’ तेजस्वी प्रमाणांसारखे उपस्थित दाखवून शास्त्रपरंपरांचा समन्वय सूचित होतो. या विचित्र समाजात अनेक शास्त्रांतून ज्ञानवादाचा संवाद सुरू होतो. तेव्हा भवानीच्या गणांसह शिव प्रकट होतात—त्रिलोकीचे हितकर्ता—आणि त्यांच्या आगमनाने सभेची मानमरातबाची रचना बदलते. ब्रह्मासह देव, सिद्ध व ऋषी नमस्कार व स्तुती करतात; शिवाज्ञेने सर्वजण आपापल्या स्थानी बसून दर्शनतृप्त होऊन यज्ञकर्माची चर्चा करतात. नंतर प्रजापतींमध्ये श्रेष्ठ तेजस्वी दक्ष येतो, ब्रह्माला वंदन करतो व ब्रह्माच्या सांगण्याने आसन ग्रहण करतो. सुर-ऋषी स्तुती व प्रणामांनी त्याचा सत्कार करतात; पुढे येणाऱ्या मान-अहंकाराच्या तणावासह यज्ञात शिव-सन्मानाची अनिवार्यता येथे सूचित होते.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । पुराभवच्च सर्वेषामध्वरो विधिना महान् । प्रयागे समवेतानां मुनीनां च महा त्मनाम्
ब्रह्मा म्हणाले—पूर्वी प्रयागक्षेत्री विधिपूर्वक सर्वांच्या कल्याणार्थ एक महान् अध्वर (यज्ञ) झाला; तेथे महात्मे मुनी एकत्र जमले होते।
Verse 2
तत्र सिद्धास्समायातास्सनकाद्यास्सुरर्षयः । सप्रजापतयो देवा ज्ञानिनो ब्रह्मदर्शिनः
तेथे सिद्धगण आले; सनकादि देवर्षीही आले. प्रजापतींसह देव—ज्ञानी व ब्रह्मदर्शी—तेथे उपस्थित झाले.
Verse 3
अहं समागतस्तत्र परिवारसमन्वितः । निगमैरागमैर्युक्तो मूर्तिमद्भिर्महाप्रभैः
मीही तेथे परिवार-परिचारांसह समागत झालो; आणि महाप्रभ, मूर्तिमान् स्वरूपातील निगम व आगमही माझ्यासह उपस्थित होते.
Verse 4
समाजोभूद्विचित्रो हि तेषामुत्सवसंयुः । ज्ञानवादोऽभवत्तत्र नानाशास्त्रस मुद्भवः
त्यांचा तो समागम खरोखरच अद्भुत उत्सव-सभा झाला। तेथे अनेक शास्त्रांतून उद्भवलेला आध्यात्मिक ज्ञानसंवाद त्या सभेत प्रकट झाला।
Verse 5
तस्मिन्नवसरे रुद्रस्सभवानीगणः प्रभुः । त्रिलोकहितकृत्स्वामी तत्रागात्सूक्तिकृन्मुने
त्याच वेळी, हे मुने, प्रभु रुद्र भवानी व तिच्या गणांसह तेथे आले। त्रिलोकहितकारी स्वामी शुभ व यथोचित वचने उच्चारत तेथे पधारले।
Verse 6
दृष्ट्वा शिवं सुरास्सर्वे सिद्धाश्च मुनयस्तथा । अनमंस्तं प्रभुं भक्त्या तुष्टुवुश्च तथा ह्यहम्
शिवांना पाहून सर्व देव, सिद्ध आणि मुनी त्या प्रभूला भक्तीने नमस्कार करू लागले व स्तुती करू लागले; तसेच मीही केले.
Verse 7
तस्थुश्शिवाज्ञया सर्वे यथास्थानं मुदान्विताः । प्रभुदर्शनसंतुष्टाः वर्णयन्तो निजं विधिम्
शिवाच्या आज्ञेने सर्वजण आनंदित होऊन आपापल्या स्थानी यथास्थित उभे राहिले। प्रभूच्या दर्शनाने संतुष्ट होऊन ते परस्पर आपापला धर्म व सेवा-विधी वर्णन करू लागले।
Verse 8
तस्मिन्नवसरे दक्षः प्रजापतिपतिः प्रभुः । आगमत्तत्र सुप्रीतस्सुवर्चस्वी यदृच्छया
त्याच वेळी प्रजापतींचा अधिपती, सामर्थ्यवान प्रभु दक्ष, यदृच्छेने तेथे आला. तो अत्यंत प्रसन्न व तेजस्वी दीप्तीने उजळलेला होता।
Verse 9
मां प्रणम्य स दक्षो हि न्युष्टस्तत्र मदाज्ञया । ब्रह्माण्डाधिपतिर्मान्यो मानी तत्त्वबहिर्मुखः
मला प्रणाम करून तो दक्ष माझ्या आज्ञेने तेथेच राहिला. ब्रह्मांडाचा मान्य अधिपती असूनही तो अभिमानी होता आणि तत्त्वापासून दूर, बाह्याभिमुख होता।
Verse 10
स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च दक्षस्सर्वैस्सुरर्षिभिः । पूजितो वरतेजस्वी करौ बध्वा विनम्रकैः
सर्व देव व ऋषींनी स्तुती व प्रणामांनी दक्षाचा सत्कार केला. वर-तेजाने दीप्त असलेल्या दक्षाची नम्र जनांनी हात जोडून भक्तिभावाने पूजा केली।
Verse 11
नानाविहारकृन्नाथस्स्वतंत्र परमोतिकृत् । नानामत्तं तदा दक्षं स्वासनस्थो महेश्वरः
तेव्हा नानाविध विहार करणारे, पूर्ण स्वातंत्र्यवान व परमोत्कृष्ट महेश्वर आपल्या आसनावरच विराजमान राहून त्या वेळी अनेक अभिमानांनी मत्त झालेल्या दक्षाकडे पाहू लागले।
Verse 12
दृष्टाऽनतं हरं तत्र स मे पुत्रोऽप्रसन्नधीः । अकुपत्सहसा रुद्रे तदा दक्षः प्रजापतिः
तेथे हर (शिव) नम्र न झालेला पाहून माझा तो पुत्र—अप्रसन्न बुद्धीचा दक्ष प्रजापती—अचानक रुद्रावर क्रोधावला।
Verse 13
क्रूरदृष्ट्या महागर्वो दृष्ट्वा रुद्रं महाप्रभुम् । सर्वान्संश्रावयन्नुच्चैरवोचज्ज्ञानवर्जितः
महाप्रभू, परम तेजस्वी रुद्रांना पाहून तो महागर्विष्ठ क्रूर नजरेने त्यांच्याकडे पाहत, सर्वांना ऐकू जावे म्हणून मोठ्याने बोलला; कारण तो खऱ्या विवेकज्ञानापासून वंचित होता।
Verse 14
एते हि सर्वे च सुरासुरा भृशं नमंति मां विप्रवरास्तथर्षयः । कथं ह्यसौ दुर्जनवन्महामनास्त्वभूत्तु यः प्रेतपिशाचसंवृतः
हे सर्व—देव आणि असुर—मला अत्यंत भक्तीने नमस्कार करतात; श्रेष्ठ ब्राह्मण आणि ऋषीही तसेच. मग तो महात्मा दुर्जनासारखा कसा वागू लागला, जो प्रेत-पिशाचांनी वेढलेला आहे?
Verse 15
श्मशानवासी निरपत्रपो ह्ययं कथं प्रणामं न करोति मेऽधुना । लुप्तक्रियो भूतपिशाचसेवितो मत्तोऽविधो नीतिविदूषकस्सदा
‘हा स्मशानवासी आणि सर्वथा निर्लज्ज आहे—आताही मला प्रणाम का करत नाही? याच्या क्रिया लुप्त झाल्या आहेत, हा भूत-पिशाचांनी सेवित आहे; मद्यधुंदासारखा उच्छृंखल, सदैव नीतीची थट्टा करणारा आहे.’
Verse 16
पाखंडिनो दुर्जनपाप शीला दृष्ट्वा द्विजं प्रोद्धतनिंदकाश्च । वध्वां सदासक्तरतिप्रवीणस्तस्मादमुं शप्तुमहं प्रवृत्तः
त्या द्विजाला पाहून—जो पाखंडी, दुर्जन, पापशील, गर्वाने फुगलेला निंदक, आणि परस्त्रीस सदैव आसक्त व कामात प्रवीण होता—म्हणून मी त्याला शाप देण्यास प्रवृत्त झालो आहे।
Verse 17
ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा स महाखलस्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं ह्यवोचत् । शृण्वंत्वमी विप्रवरास्तथा सुरा वध्यं हि मे चार्हथ कर्तुमेतम्
ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून तो महाखल क्रोधाने भरून रुद्राला म्हणाला: ‘हे श्रेष्ठ ब्राह्मण आणि देव ऐकोत. हा वधास योग्य आहे; म्हणून माझ्यासाठी तुम्ही याचा वध करा.’
Verse 18
दक्ष उवाच । रुद्रो ह्ययं यज्ञबहिष्कृतो मे वर्णेष्वतीतोथ विवर्णरूपः । देवैर्न भागं लभतां सहैव श्मशानवासी कुलजन्म हीनः
दक्ष म्हणाला—हा रुद्र मी यज्ञातून बहिष्कृत केला आहे. तो वर्णव्यवस्थेच्या पलीकडे असून लौकिक चिन्हांविना दिसतो. देवांसह त्याला कोणताही भाग मिळू नये; तो श्मशानवासी व कुल-जन्माने हीन आहे.
Verse 19
ब्रह्मोवाच । इति दक्षोक्तमाकर्ण्य भृग्वाद्या बहवो जनाः । अगर्हयन् दुष्टसत्त्वं रुद्रं मत्त्वामरैस्समम्
ब्रह्मा म्हणाला—दक्षाचे हे वचन ऐकून भृगु आदी अनेक लोक, रुद्राला दुष्टस्वभावाचा मानून आणि त्याला इतर देवांसारखाच समजून, त्याची निंदा करू लागले.
Verse 20
नन्दी निशम्य तद्वाक्यं लालाक्षोतिरुषान्वितः । अब्रवीत्त्वरितं दक्षं शापं दातुमना गणः
ते वचन ऐकून नंदी क्रोधाने लाल डोळ्यांचा झाला. शाप देण्याच्या हेतूने तो गण विलंब न करता दक्षाला म्हणाला.
Verse 21
नन्दीश्वर उवाच । रेरे शठ महा मूढ दक्ष दुष्टमते त्वया । यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशो हि कृतः कथम्
नंदीश्वर म्हणाले—“अरे अरे, कपटी महा-मूढ दक्ष! दुष्ट बुद्धीच्या, तू माझ्या स्वामी महेश्वरांना यज्ञाबाह्य कसे केलेस?”
Verse 22
यस्य स्मरणमात्रेण भवंति सफला मखाः । तीर्थानि च पवित्राणि सोयं शप्तो हरः कथम्
ज्याच्या केवळ स्मरणाने यज्ञ सफल होतात आणि तीर्थे पवित्र होतात—तोच हर (शिव) कसा शापित होईल?
Verse 23
वृथा ते ब्रह्मचापल्याच्छप्तोयं दक्ष दुर्मते । वृथोपहसितश्चैवादुष्टो रुद्रो महा प्रभुः
हे दक्ष दुर्मते! तुझ्या ब्राह्मण-अहंकार व चंचल गर्वामुळे हा शाप व्यर्थ आहे. तू व्यर्थच उपहास केला; महाप्रभू रुद्र कधीही दुष्ट नाहीत.
Verse 24
येनेदं पाल्यते विश्वं सृष्टमंते विनाशितम् । शप्तोयं स कथं रुद्रो महेशो ब्राह्मणाधम
ज्याच्यामुळे हे संपूर्ण विश्व पाळले जाते आणि सृष्टीचा अंतकाळी संहार होतो—तो रुद्र, तो महेश कसा शापित होईल? हे ब्राह्मणाधम!
Verse 25
एवं निर्भत्सितस्तेन नन्दिना हि प्रजापतिः । नन्दिनं च शशापाथ दक्षो रोषसमन्वितः
अशा रीतीने नंदीने धिक्कारल्यावर प्रजापती दक्ष क्रोधाने भरून गेला आणि त्याने नंदीला देखील शाप दिला.
Verse 26
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीयखण्डे सत्युपाख्याने शिवेन दक्षविरोधो नाम षड्विंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या द्वितीय खंडातील सती-उपाख्यानात, भगवान शिवांनी कथन केलेला ‘दक्षाचा शिवविरोध’ नावाचा सव्वीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 27
पाखंडवादनिरताः शिष्टाचारबहिष्कृताः । मदिरापाननिरता जटा भस्मास्थिधारिणः
ते पाखंड-वादात रत, शिष्टाचारातून बहिष्कृत; मद्यपानास आसक्त, जटा धारण करतात आणि भस्म व अस्थी बाळगतात।
Verse 28
ब्रह्मोवाच । इति शप्तास्तथा तेन दक्षेण शिवकिंकराः । तच्छ्रुत्वातिरुषाविष्टोभवन्नंदी शिवप्रियः
ब्रह्मा म्हणाले—अशा प्रकारे दक्षाने शिवाच्या किंकरांना शाप दिला. ते ऐकून शिवप्रिय नंदी तीव्र क्रोधाने व्याप्त झाला।
Verse 29
प्रत्युवाच द्रुतं पक्षं गर्वितं तं महाखलम् । शिलादतनयो नंदी तेजस्वी शिववल्लभः
तेव्हा शिलादाचा पुत्र, तेजस्वी व शिवाचा लाडका नंदीने त्या गर्विष्ठ, महाखल पक्षपातीला त्वरेने प्रत्युत्तर दिले।
Verse 30
नन्दीश्वर उवाच । रे दक्ष शठ दुर्बुद्धे वृथैव शिवकिंकराः । शप्तास्ते ब्रह्मचापल्याच्छिवतत्त्वमजानता
नन्दीश्वर म्हणाले— अरे दक्ष, शठा, दुर्बुद्ध्या! तू शिवकिंकरांना व्यर्थच शाप दिलास; ब्रह्मासारख्या चापल्याने, शिवतत्त्व न जाणता, तू हे बोललास।
Verse 31
भृग्वाद्यैर्दुष्टचित्तैश्च मूढैस्स उपहासितः । महा प्रभुर्महेशानो ब्राह्मणत्वादहंमते
भृगु आदी दुष्टचित्त व मूढ लोकांनी त्यांचा उपहास केला; ‘तो ब्राह्मणत्व धारण करतो’ अशा अहंमताने महाप्रभु महेशानाचा अपमान केला।
Verse 32
ये रुद्रविमुखाश्चात्र ब्राह्मणास्त्वादृशाः खलाः । रुद्रतेजःप्रभावत्वात्तेषां शापं ददाम्यहम्
येथे जे तुमच्यासारखे खल ब्राह्मण रुद्रविमुख आहेत, रुद्रतेजाच्या प्रभावाने मी आता त्यांना शाप देतो।
Verse 33
वेदवादरता यूयं वेदतत्त्वबहिर्मुखाः । भवंतु सततं विप्रा नान्यदस्तीति वादिनः
तुम्ही केवळ वेदविवादात आसक्त आहात आणि वेदतत्त्वापासून पराङ्मुख आहात। हे विप्रहो, तुम्ही सदैव ‘यापलीकडे काही नाही’ असे वाद करणारेच राहा।
Verse 34
कामात्मानर्स्स्वर्गपराः क्रोधलोभमदान्विताः । भवंतु सततं विप्रा भिक्षुका निरपत्रपाः
ते ब्राह्मण कामाधीन, स्वर्गपरायण, क्रोध-लोभ-मानयुक्त होवोत। हे विप्रहो, ते सदैव निर्लज्ज भिक्षुक होऊन राहोत।
Verse 35
वेदमार्गं पुरस्कृत्य ब्राह्मणाश्शूद्रयाजिनः । दरिद्रा वै भविष्यंति प्रतिग्रहरता स्सदा
जे ब्राह्मण वेदमर्ग पुढे करून शूद्रांसाठी यज्ञ करतात, ते निश्चयच दरिद्री होतात; कारण ते सदैव प्रतिग्रहात (दान-ग्रहणात) आसक्त राहतात।
Verse 36
असत्प्रतिग्रहाश्चैव सर्वे निरयगामिनः । भविष्यंति सदा दक्ष केचिद्वै ब्रह्मराक्षसाः
असत् प्रतिग्रह (अधर्म दान-ग्रहण) करणारे सर्व नरकगामी होतात. आणि हे दक्ष, त्यांपैकी काही जण सदैव ब्रह्मराक्षसही होतात.
Verse 37
यश्शिवं सुरसामान्यमुद्दिश्य परमेश्वरम् । द्रुह्यत्यजो दुष्टमतिस्तत्त्वतो विमुखो भवेत्
जो परमेश्वर शिवाला देवांमध्ये सामान्य मानून त्यांचा उल्लेख करतो आणि नंतर त्यांच्याशी द्रोह करतो, तो आत्मस्वरूपाने अज असूनही दुष्टबुद्धी होऊन तत्त्वापासून विमुख होतो।
Verse 38
कूटधर्मेषु गेहेषु सदा ग्राम्यसुखेच्छया । कर्मतंत्रं वितनुता वेदवादं च शाश्वतम्
कुटिल व ढोंगी धर्मांनी भरलेल्या घरांत, सदैव ग्राम्य सुखाच्या इच्छेने प्रेरित होऊन, ते कर्मकांडाचे जणू यंत्र पसरवितात आणि वेदवचनालाच शाश्वत ध्येय मानून सतत घोष करीत राहतात।
Verse 39
विनष्टानंदकमुखो विस्मृतात्मगतिः पशुः । भ्रष्टकर्मानयसदा दक्षो बस्तमुखोऽचिरात्
आनंद नष्ट झालेला, आत्म्याची खरी गती विसरलेला तो पशुस्वभावी दक्ष सदैव कर्मात भ्रष्ट व आचरणात भ्रमित झाला; आणि लवकरच त्याचे मुख बोकडाचे झाले।
Verse 40
शप्तास्ते कोपिना तत्र नंदिना ब्राह्मणा यदा । हाहाकारो महानासीच्छप्तो दक्षेण चेश्वरः
जेव्हा तेथे क्रोधित नंदीने त्या ब्राह्मणांना शाप दिला, तेव्हा मोठा हाहाकार झाला; आणि दक्षानेही प्रत्युत्तरादाखल ईश्वर (शिव) यांना शाप दिला।
Verse 41
तदाकर्ण्यामहत्यंतमनिंदंतं मुहुर्मुहुः । भृग्वादीनपि विप्रांश्च वेदसृट् शिव तत्त्ववित्
ती अत्यंत मोठी निंदा वारंवार ऐकून वेदोत्पन्न प्रभु ब्रह्मा—शिवतत्त्व जाणणारे—तिला पुन्हा पुन्हा धिक्कारू लागले; आणि भृगु आदी ब्राह्मण ऋषींनाही कठोर शब्दांनी झिडकारले।
Verse 42
ईश्वरोपि वचः श्रुत्वा नंदिनः प्रहसन्निव । उवाच मधुरं वाक्यं बोधयंस्तं सदाशिवः
नंदीचे वचन ऐकून ईश्वरही जणू हसत, त्याला बोध देत सदाशिवांनी मधुर वाणीने सांगितले।
Verse 43
सदाशिव उवाच । शृणु नंदिन् महाप्राज्ञ न कर्तुं क्रोधमर्हसि । वृथा शप्तो ब्रह्मकुलो मत्वा शप्तं च मां भ्रमात्
सदाशिव म्हणाले—हे महाप्राज्ञ नंदी, ऐक; तुला क्रोध करणे योग्य नाही. भ्रमामुळे त्यांनी मला देखील शाप दिला असे मानून ब्रह्मकुल व्यर्थच शापित झाले आहे।
Verse 44
वेदो मंत्राक्षरमयस्साक्षात्सूक्तमयो भृशम् । सूक्ते प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्
वेद हा खरोखर मंत्राक्षरांनी बनलेला असून तो अत्यंत सूक्तमय आहे. त्या सूक्तांमध्येच सर्व देहधारी जीवांचा आत्मा प्रतिष्ठित आहे।
Verse 45
तस्मादात्मविदो नित्यं त्वं मा शप रुषान्वितः । शप्या न वेदाः केनापि दुर्द्धियापि कदाचन
म्हणून, हे आत्मविद्, राग-क्रोधाने आविष्ट होऊन कधीही शाप देऊ नकोस. वेद कोणाकडूनही कधीच—दुर्बुद्धी माणसाकडूनही—शापण्यास योग्य नाहीत।
Verse 46
अहं शप्तो न चेदानीं तत्त्वतो बोद्धुमर्हसि । शान्तो भव महाधीमन्सनकादिविबोधकः
मी शापग्रस्त नसतो तर तू आत्ताच तत्त्वाचे यथार्थ ज्ञान प्राप्त करण्यास योग्य असतास। हे महाधीमान, सनकादि ऋषींना जागविणाऱ्या, शांत हो।
Verse 47
यज्ञोहं यज्ञकर्माहं यज्ञांगानि च सर्वशः । यतात्मा यज्ञनिरतो यज्ञबाह्योहमेव वै
मीच यज्ञ आहे, मीच यज्ञकर्म आहे, आणि यज्ञाची सर्व अंगे-उपांगेही सर्वथा मीच आहे। मी संयमी, यज्ञात निरत—आणि यज्ञाच्या पलीकडेही मीच खरोखर आहे।
Verse 48
कोयं कस्त्वमिमे के हि सर्वोहमपि तत्त्वतः । इति बुद्ध्या हि विमृश वृथा शप्तास्त्वया द्विजाः
विवेकाने विचार कर—“हा कोण? तू कोण? हे कोण? तत्त्वतः सर्व एकच आत्मा आहे।” असे जाणून पाहा; द्विजांना तू व्यर्थच शाप दिलास।
Verse 49
तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य प्रपंचरचनो भव । बुधस्स्वस्थो महाबुद्धे नन्दिन् क्रोधादिवर्जितः
तत्त्वज्ञानाने प्रपंचरचनेचे बंधन दूर करून, संसारजाळे रचणारा होऊ नकोस। हे महाबुद्धी नंदिन्, क्रोधादि त्यागून अंतःस्थ स्वास्थ्यात स्थिर असा बोधी हो।
Verse 50
ब्रह्मोवाच । एवं प्रबोधितस्तेन शम्भुना नन्दिकेश्वरः । विवेकपरमो भूत्वा शांतोऽभूत्क्रोधवर्जितः
ब्रह्मा म्हणाले—शंभू (भगवान् शिव) यांनी असे उपदेश केल्यावर नंदिकेश्वर विवेकपर झाला; तो शांत, प्रसन्न आणि क्रोधरहित झाला.
Verse 51
शिवोपि तं प्रबोध्याशु स्वगणं प्राणवल्लभम् । सगणस्स ययौ तस्मात्स्वस्थानं प्रमुदान्वितः
शिवांनीही त्वरित आपल्या प्राणांप्रमाणे प्रिय त्या गणास जागे केले. मग तो गण आपल्या सहकाऱ्यांसह आनंदित होऊन तेथून निघून आपल्या स्थानी गेला।
Verse 52
दक्षोपि स रुषाविष्टस्तैर्द्धिजैः परिवारितः । स्वस्थानं च ययौ चित्ते शिवद्रो हपरायणः
दक्षही क्रोधाने आविष्ट होऊन त्या द्विजांनी वेढलेला आपल्या स्थानी गेला; त्याचे चित्त शिवद्रोहातच दृढ झाले होते।
Verse 53
रुद्रं तदानीं परिशप्यमानं संस्मृत्य दक्षः परया रुषान्वितः । श्रद्धां विहायैव स मूढबुद्धिर्निंदापरोभूच्छिवपूजकानाम्
त्या वेळी रुद्राची झालेली निंदा व शाप आठवून दक्ष तीव्र क्रोधाने भरून गेला. श्रद्धा टाकून देऊन तो मूढबुद्धी शिवपूजकांची निंदा करू लागला।
Verse 54
इत्युक्तो दक्षदुर्बुद्धिश्शंभुना परमात्मना । परां दुर्धिषणां तस्य शृणु तात वदाम्यहम्
परमात्मा शंभूने असे म्हटल्यावर दुर्बुद्धी दक्षाला उद्देशून सांगितले—“तात, ऐक; आता मी त्याच्या अत्यंत हट्टी व भ्रमित निर्धाराचे वर्णन करतो.”
Frequently Asked Questions
A grand sacrificial assembly at Prayāga is described, culminating in Śiva’s arrival and the formal reception of Dakṣa—an opening movement that anticipates the Dakṣa-yajña conflict cycle.
By portraying Veda (nigama) and Shaiva revelation (āgama) as authoritative and even personified presences, the chapter frames Shaiva theology as continuous with—yet interpretively guiding—Vedic ritual culture.
Śiva is highlighted as prabhu (sovereign lord) and trilokahita-kṛt (benefactor of the three worlds), whose darśana and command stabilize the assembly; Dakṣa is highlighted as prajāpati-pati (chief among progenitors) whose status becomes ritually visible through public honors.