सतीकृतप्रार्थना तथा परतत्त्वजिज्ञासा — Satī’s Prayer and Inquiry into the Supreme Principle

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एवं कृत्वा विहारं वै शंकरेण च सा सती । संतुष्टा साभवच्चाति विरागा समजायत

ब्रह्मा म्हणाले—अशा प्रकारे शंकरासह विहार करून ती सती अत्यंत संतुष्ट झाली; आणि तिच्या अंतःकरणात गाढ वैराग्य उत्पन्न झाले.

Verse 2

एकस्मिन्दिवसे देवी सती रहसि संगता । शिवं प्रणम्य सद्भक्त्या न्यस्योच्चैः सुकृतांजलिः

एके दिवशी देवी सती एकांतात शिवांना भेटली. सद्भक्तीने शिवांना प्रणाम करून, सुबक अंजली जोडून तिने उच्च स्वराने बोलणे आरंभिले.

Verse 3

सुप्रसन्नं प्रभुं नत्वा सा दक्षतनया सती । उवाच सांजलिर्भक्त्या विनयावनता ततः

अत्यंत प्रसन्न प्रभूंना नमस्कार करून, दक्षकन्या सती नंतर भक्तीने अंजली जोडून, विनयाने नतमस्तक होऊन बोलली.

Verse 4

सत्युवाच । देवदेव महादेव करुणा सागर प्रभो । दीनोद्धर महायोगिन् कृपां कुरु ममोपरि

सती म्हणाली— हे देवदेव महादेव, करुणासागर प्रभो! हे दीनोद्धारक महायोगिन्, माझ्यावर कृपा करा।

Verse 5

त्वं परः पुरुषस्स्वामी रजस्सत्त्वतमः परः । निर्गुणस्सगुणस्साक्षी निर्विकारी महाप्रभुः

आपण परम पुरुष, सर्वस्वामी; रज-सत्त्व-तम यांपलीकडे. आपण निर्गुण असूनही सगुणरूपाने प्रकट; साक्षी-चैतन्य, निर्विकार, महाप्रभू आहात.

Verse 6

धन्याहं ते प्रिया जाता कामिनी सुविहारिणी । जातस्त्वं मे पतिस्स्वामिन्भक्तिवात्सल्यतो हर

मी धन्य आहे—तुमची प्रिया झाले, तुमच्या संगतीत विहार करणारी स्नेहमयी कामिनी। आणि हे हर! भक्तिवात्सल्यामुळे तुम्ही माझे पती व स्वामी झाला आहात।

Verse 7

कृतो बहुसमा नाथ विहारः परमस्त्वया । संतुष्टाहं महेशान निवृत्तं मे मनस्ततः

हे नाथ! अनेक वर्षे तुम्ही माझ्यासह परम दिव्य विहाराचा आनंद घेतला। हे महेशान! मी पूर्ण तृप्त आहे; म्हणून माझे मन आता शांत व निवृत्त झाले आहे।

Verse 8

ज्ञातुमिच्छामि देवेश परं तत्त्वं सुखावहम् । यं न संसारदुःखाद्वै तरेज्जीवोंजसा हर

हे देवेश! खरे सुख देणारे ते परम तत्त्व मला जाणून घ्यायचे आहे; ज्याविना, हे हर, जीवाला संसारदुःखातून सहज पार जाता येत नाही।

Verse 9

यत्कृत्वा विषयी जीवस्स लभेत्परमं पदम् । संसारी न भवेन्नाथ तत्त्वं वद कृपां कुरु

हे नाथ! विषयांत आसक्त असला तरी जीवाने असे काय केल्यास परम पद मिळेल आणि तो पुन्हा संसारी राहणार नाही? कृपा करून तत्त्व सांगा।

Verse 10

ब्रह्मोवाच । इत्यपृच्छत्स्म सद्भक्त्या शंकरं सा सती मुने । आदिशक्तिर्महेशानी जीवोद्धाराय केवलम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने, त्या सतीने सद्भक्तीने शंकरास प्रश्न केला. ती आदिशक्ती, महेशानी, केवळ जीवांच्या उद्धार व मोक्षासाठीच असे करीत होती.

Verse 11

आकर्ण्य तच्छिवः स्वामी स्वेच्छयोपात्तविग्रहः । अवोचत्परमप्रीतस्सतीं योगविरक्तधीः

ते ऐकून स्वेच्छेने देह धारण करणारे स्वामी भगवान शिव, योगवैराग्ययुक्त बुद्धीने, परम अप्रसन्न होऊन सतीला म्हणाले।

Verse 12

शिव उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि दाक्षायणि महेश्वरि । परं तत्त्वं तदेवानुशयी मुक्तो भवेद्यतः

शिव म्हणाले—हे देवी, हे दाक्षायणी, हे महेश्वरी, ऐक. मी परम तत्त्व सांगतो; त्यातच नित्य स्थित राहिल्यास मुक्ती मिळते।

Verse 13

परतत्त्वं विजानीहि विज्ञानं परमेश्वरी । द्वितीयं स्मरणं यत्र नाहं ब्रह्मेति शुद्धधीः

हे परमेश्वरी, परतत्त्व हेच खरे विज्ञान जाण. हे दुसरे स्मरण आहे—जिथे शुद्ध बुद्धीने ‘मी ब्रह्म नाही’ असे स्मरण होते।

Verse 14

तद्दुर्लभं त्रिलोकेस्मिंस्तज्ज्ञाता विरलः प्रिये । यादृशो यस्सदासोहं ब्रह्मसाक्षात्परात्परः

हे प्रिये, ते तत्त्व त्रिलोकीत अत्यंत दुर्लभ आहे आणि त्याचा जाणकारही विरळा. मी जसा सदैव आहे—ब्रह्माचा साक्षात्—तसाच मी परात्पर परम आहे।

Verse 15

तन्माता मम भक्तिश्च भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । सुलभा मत्प्रसादाद्धि नवधा सा प्रकीर्तिता

तीच माता म्हणजे माझी भक्ती, जी भोग व मुक्ती—दोन्ही फळे देते. माझ्या प्रसादाने ती सुलभ आहे आणि ती नवधा भक्ती म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 16

भक्तौ ज्ञाने न भेदो हि तत्कर्तुस्सर्वदा सुखम् । विज्ञानं न भवत्येव सति भक्तिविरोधिनः

भक्ती आणि (तत्त्व)ज्ञान यांत खरे तर भेद नाही; त्या मार्गाचा आचरकर्ता सदैव सुखी असतो. पण जो भक्तीचा विरोध करतो, त्याच्यात विज्ञान (साक्षात् विवेक) कधीच उत्पन्न होत नाही.

Verse 17

भक्त्या हीनस्सदाहं वै तत्प्रभावाद्गृहेष्वपि । नीचानां जातिहीनानां यामि देवि न संशयः

देवि, मी जर भक्तीहीन राहिलो, तर तिच्या प्रभावाने मी नीच व जातिहीनांच्या घरांतही जाऊन पडेन—यात संशय नाही.

Verse 18

सा भक्तिर्द्विविधा देवि सगुणा निर्गुणा मता । वैधी स्वाभाविकी या या वरा सा त्ववरा स्मृता

देवि, भक्ती दोन प्रकारची मानली आहे—सगुण आणि निर्गुण. यांपैकी वैधी (विधिनिष्ठ) भक्ती श्रेष्ठ मानली जाते, आणि स्वाभाविकी (स्वतःस्फूर्त) भक्ती अवरा म्हणून स्मरली जाते.

Verse 19

नैष्ठिक्या नैष्ठिकी भेदाद्द्विविधे द्विविधे हि ते । षड्विधा नैष्ठिकी ज्ञेया द्वितीयैकविधा स्मृता

‘नैष्ठिक्य’ आणि ‘नैष्ठिकी’ या भेदामुळे हे खरोखर द्विविध आहेत. त्यांपैकी नैष्ठिकी ही षड्विध जाणावी, आणि दुसरे नैष्ठिक्य एकविध असे स्मरण केले आहे.

Verse 20

विहिताविहिताभेदात्तामनेकां विदुर्बुधाः । तयोर्बहुविधत्वाच्च तत्त्वं त्वन्यत्र वर्णितम्

विहित आणि अविहित या भेदामुळे ज्ञानीजन तिला अनेक रूपांची मानतात. आणि दोन्हीही बहुविध असल्याने त्यांचे तत्त्व अन्यत्र वर्णिले आहे.

Verse 21

ते नवांगे उभे ज्ञेये वर्णिते मुनिभिः प्रिये । वर्णयामि नवांगानि प्रेमतः शृणु दक्षजे

हे प्रिये, मुनींनी वर्णिलेली ही दोन्ही नवांग-समूह जाणण्यास योग्य आहेत. आता मी प्रेमाने नवांगांचे वर्णन करतो—हे दक्षकन्ये, प्रेमपूर्वक ऐक.

Verse 22

श्रवणं कीर्तनं चैव स्मरणं सेवनं तथा । दास्यं तथार्चनं देवि वंदनं मम सर्वदा

हे देवी, माझ्यासाठी सदैव प्रिय (आणि फलदायी) आहेत—श्रवण, कीर्तन, स्मरण, सेवा, दास्यभाव, अर्चन आणि वंदन.

Verse 23

सख्यमात्मार्पणं चेति नवांगानि विदुर्बुधाः । उपांगानि शिवे तस्या बहूनि कथितानि वै

ज्ञानी लोक सख्य आणि आत्मार्पण यांसह यांनाच भक्तीची नवांगे मानतात. तसेच त्या शिवभक्तीची अनेक उपांगेही निश्चयच कथिली आहेत.

Verse 24

शृणु देवि नवांगानां लक्षणानि पृथक्पृथक् । मम भक्तेर्मनो दत्त्वा भक्ति मुक्तिप्रदानि हि

हे देवी, नवांग-भक्तीची लक्षणे वेगवेगळी ऐक. जेव्हा मन माझ्या भक्तीत अर्पण होते, तेव्हा ती भक्तीच निश्चय मुक्ती देते.

Verse 25

कथादेर्नित्यसम्मानं कुर्वन्देहादिभिर्मुदा । स्थिरासनेन तत्पानं यत्तच्छ्रवणमुच्यते

कथा इत्यादींचा नित्य सन्मान देह-इंद्रियांसह आनंदाने करीत, स्थिर आसनावर बसून तिचे रसपान करणे—यालाच ‘श्रवण’ म्हणतात।

Verse 26

हृदाकाशेन संपश्यञ् जन्मकर्माणि वै मम । प्रीत्याचोच्चारणं तेषामेतत्कीर्तनमुच्यते

हृदय-आकाशात माझी जन्मे व दिव्य कर्मे पाहून, मग प्रेमाने त्यांचे उच्चारण करणे—यालाच ‘कीर्तन’ म्हणतात।

Verse 27

व्यापकं देवि मां दृष्ट्वा नित्यं सर्वत्र सर्वदा । निर्भयत्वं सदा लोके स्मरणं तदुदाहृतम्

हे देवी, मला सर्वव्यापी—नित्य, सर्वत्र, सर्वदा—असे पाहिल्यास जगात सदैव निर्भयता प्राप्त होते; यालाच खरे ‘स्मरण’ म्हणतात।

Verse 28

अरुणोदयमारभ्य सेवाकालेंचिता हृदा । निर्भयत्वं सदा लोके स्मरणं तदुदाहृतम्

सूर्योदयापासून आरंभ करून, सेवाकाळी हृदय स्थिर ठेवून जो भक्त तन्मय होतो, तो जगात सदैव निर्भयता प्राप्त करतो—हेच शिवस्मरण म्हणून सांगितले आहे.

Verse 29

सदा सेव्यानुकूल्येन सेवनं तद्धि गोगणैः । हृदयामृतभोगेन प्रियं दास्यमुदाहृतम्

जो सेवनीय प्रभूची सेवा सदैव त्यांच्या अनुकूल व त्यांना प्रिय होईल अशा रीतीने करतो, त्यालाच ‘सेवा’ म्हणतात. हृदयातील अमृतरसाने अर्पिलेली अशी प्रेममय दास्यभक्ती प्रभूला अत्यंत प्रिय सांगितली आहे.

Verse 30

सदा भृत्यानुकूल्येन विधिना मे परात्मने । अर्पणं षोडशानां वै पाद्यादीनां तदर्चनम्

सदा सेवकभावाने, विधिपूर्वक, मला परात्म्याला पाद्यादि षोडशोपचार अर्पण कर; तेच माझे खरे अर्चन होय।

Verse 31

मंत्रोच्चारणध्यानाभ्यां मनसा वचसा क्रमात् । यदष्टांगेन भूस्पर्शं तद्वै वंदनमुच्यते

क्रमाने मन व वाणीने मंत्रोच्चार व ध्यान करून, जेव्हा अष्टांगांनी भूमीला स्पर्श केला जातो, तेच ‘वंदन’ (साष्टांग प्रणाम) म्हणतात।

Verse 32

मंगलामंगलं यद्यत्करोतीतीश्वरो हि मे । सर्वं तन्मंगलायेति विश्वासः सख्यलक्षणम्

माझा ईश्वर जे काही करतो ते मंगळ वा अमंगळ भासो; तरीही ते सर्व माझ्या परम कल्याणासाठीच आहे, असा माझा दृढ विश्वास आहे. शिवावरील असा अढळ भरोसा हेच खरे सख्यलक्षण होय.

Verse 33

कृत्वा देहादिकं तस्य प्रीत्यै सर्वं तदर्पणम् । निर्वाहाय च शून्यत्वं यत्तदात्मसमर्पणम्

देह इत्यादी सर्व काही त्याच्या प्रीत्यासाठी करून त्यालाच अर्पण करणे, आणि निर्वाहासाठीही स्वामित्वाभिमानशून्य ‘शून्य’ होऊन राहणे—हेच खरे आत्मसमर्पण होय.

Verse 34

नवांगानीति मद्भक्तेर्भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । मम प्रियाणि चातीव ज्ञानोत्पत्तिकराणि च

ही माझ्या भक्तीची नऊ अंगे आहेत; ती भोग आणि मोक्ष दोन्ही देणारी आहेत. ती मला अत्यंत प्रिय असून खऱ्या ज्ञानाची उत्पत्ती करणारीही आहेत.

Verse 35

उपांगानि च मद्भक्तेर्बहूनि कथितानि वै । बिल्वादिसेवनादीनि समू ह्यानि विचारतः

माझ्या भक्तीची अनेक उपांगे सांगितली आहेत—बिल्वपत्रांचे श्रद्धेने अर्पण, सेवन व तत्सम आचार—हे विचारपूर्वक क्रमाने एकत्रित केलेले आहेत।

Verse 36

इत्थं सांगोपांगभक्तिर्मम सर्वोत्तमा प्रिये । ज्ञानवैराग्यजननी मुक्तिदासी विराजते

हे प्रिये, अशी माझी सांगोपांग भक्ती सर्वोत्कृष्ट म्हणून शोभते। ती ज्ञान-वैराग्याची जननी आहे आणि मुक्तीकडे नेणारी दासीसारखी मार्गदर्शक ठरते।

Verse 37

सर्वकर्मफलोत्पत्तिस्सर्वदा त्वत्समप्रिया । यच्चित्ते सा स्थिता नित्यं सर्वदा सोति मत्प्रियः

जी सर्वदा सर्व कर्मफळांची उत्पत्ती घडविते, ती तुला स्वतःसारखीच प्रिय आहे. जो तिला नित्य हृदयात स्थिर ठेवतो, तो सदैव मला अत्यंत प्रिय असतो।

Verse 38

त्रैलोक्ये भक्तिसदृशः पंथा नास्ति सुखावहः । चतुर्युगेषु देवेशि कलौ तु सुविशेषतः

हे देवेशि, त्रैलोक्यात भक्तीसारखा सुख देणारा दुसरा मार्ग नाही. चारही युगांत—आणि विशेषतः कलियुगात—हे अत्यंत खरे आहे।

Verse 39

कलौ तु ज्ञानवैरागो वृद्धरूपौ निरुत्सवौ । ग्राहकाभावतो देवि जातौ जर्जर तामति

हे देवि! कलियुगात ज्ञान व वैराग्य वृद्धरूप होऊन उत्सवहीन होतात. योग्य पात्रांच्या अभावामुळे ते जर्जरता व दुर्बलता प्राप्त करतात.

Verse 40

कलौ प्रत्यक्षफलदा भक्तिस्सर्वयुगेष्वपि । तत्प्रभावादहं नित्यं तद्वशो नात्र संशयः

कलियुगात भक्ति प्रत्यक्ष फल देणारी आहे; खरे तर ती सर्व युगांत फलदायिनीच आहे. त्या भक्तीच्या प्रभावाने मी नित्य तिच्या वशात असतो—यात संशय नाही.

Verse 41

यो भक्तिमान्पुमांल्लोके सदाहं तत्सहायकृत् । विघ्नहर्ता रिपुस्तस्य दंड्यो नात्र च संशयः

या लोकी जो पुरुष भक्तिमान आहे, त्याचा मी सदैव सहाय्यकर्ता आहे. त्याच्या हितात विघ्न आणणारा शत्रू निश्चयच दंडनीय आहे—यात संशय नाही.

Verse 42

भक्तहेतोरहं देवि कालं क्रोधपरिप्लुतः । अदहं वह्निना नेत्रभवेन निजरक्षकः

हे देवि! भक्ताच्या हेतुने मी क्रोधाने परिप्लुत होऊन, माझ्या नेत्रातून उत्पन्न झालेल्या अग्नीने काळाला दग्ध केले, आणि मीच माझा रक्षक राहिलो.

Verse 43

भक्तहेतोरहं देवि रव्युपर्यभवं किल । अतिक्रोधान्वितः शूलं गृहीत्वाऽन्वजयं पुरा

हे देवी! भक्ताच्या हेतुने मी एकदा सूर्याच्या वर गेलो. मग अतिशय क्रोधाने त्रिशूल धारण करून, पूर्वकाळी (अपराध्याचा) पाठलाग केला.

Verse 44

भक्तहेतोरहं देवि रावणं सगणं क्रुधा । त्यजति स्म कृतो नैव पक्षपातो हि तस्य वै

हे देवी, भक्ताच्या हेतुने मी क्रोधाने रावणास त्याच्या गणांसह त्यागले; खरेच त्याच्याविषयी कधीही पक्षपात केला नाही।

Verse 45

भक्तहेतोरहं देवि व्यासं हि कुमतिग्रहम् । काश्या न्यसारयत् क्रोधाद्दण्डयित्वा च नंदिना

हे देवी, भक्ताच्या हेतुने क्रोधाने मी कुमतीने ग्रस्त व्यासांना काशीतून हाकलून दिले आणि नंदीमार्फत त्यांना दंडही करविला।

Verse 46

किं बहूक्तेन देवेशि भक्त्याधीनस्सदा ह्यहम् । तत्कर्तुं पुरुषस्यातिवशगो नात्र संशयः

हे देवेशी, अधिक बोलून काय? मी सदैव भक्तीच्या अधीन आहे; ते कार्य करण्यास मी भक्त पुरुषाच्या पूर्ण वशात असतो—यात संशय नाही।

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्थमाकर्ण्य भक्तेस्तु महत्त्वं दक्षजा सती । जहर्षातीव मनसि प्रणनाम शिवं मुदा

ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने भक्तीचे माहात्म्य ऐकून दक्षकन्या सती मनात अत्यंत आनंदित झाली आणि हर्षाने भगवान शिवांना प्रणाम केला।

Verse 48

पुनः पप्रच्छ सद्भक्त्या तत्काण्डविषयं मुने । शास्त्रं सुखकरं लोके जीवोद्धारपरायणम्

नंतर तिने सद्भक्तीने मुनींना त्या कांडाविषयी पुन्हा विचारले—जे शास्त्र लोकात सुखकर असून जीवोद्धारासाठी समर्पित आहे।

Verse 49

सयंत्रमंत्रशास्त्रं च तन्माहात्म्यं विशेषतः । अन्यानि धर्मवस्तूनि जीवोद्धारकराणि हि

आणि (त्यांनी) यंत्र-मंत्रांच्या शास्त्रांचे तसेच विशेषतः त्यांच्या माहात्म्याचे वर्णन केले; तसेच इतर धर्मविषयही—जे खरोखर जीवोद्धाराचे साधन आहेत।

Verse 50

शंकरोपि तदाकर्ण्य सतीं प्रश्नं प्रहृष्टधीः । वर्णयामास सुप्रीत्या जीवोद्धाराय कृत्स्नशः

सतीचा प्रश्न ऐकून शंकरही—हर्षित मनाने—जीवोद्धारासाठी अत्यंत प्रीतीने सर्व काही सविस्तर सांगू लागले।

Verse 51

तत्र शास्त्रं सयंत्रं हि सपंचाङ्गं महेश्वरः । बभाषे महिमानं च तत्तद्दैववरस्य वै

तेथे महेश्वरांनी यंत्र-सहित शास्त्र पंचांगासह सांगितले; आणि त्या त्या श्रेष्ठ दैवी व्रतांचे माहात्म्यही वर्णिले।

Verse 52

सेतिहासकथं तेषां भक्तमाहात्म्यमेव च । सवर्णाश्रमधर्मांश्च नृपधर्मान् मुनीश्वर

हे मुनीश्वर! यात त्यांच्याशी संबंधित पवित्र इतिहासकथा, भक्तीचे माहात्म्य, वर्ण-आश्रमधर्म तसेच राजधर्माचे धर्मयुक्त कर्तव्यही सांगितले आहे।

Verse 53

सुतस्त्रीधर्ममाहात्म्यं वर्णाश्रममनश्वरम् । वैद्यशास्त्रं तथा ज्योतिश्शास्त्रं जीवसुखावहम्

सूत म्हणाले— यात पुत्रधर्म व स्त्रीधर्म यांचे माहात्म्य, अविनाशी वर्ण-आश्रमव्यवस्था, तसेच वैद्यशास्त्र आणि ज्योतिषशास्त्र—जे जीवांच्या सुख-कल्याणास कारणीभूत—ही सांगितली आहेत।

Verse 54

सामुद्रिकं परं शास्त्रमन्यच्छास्त्राणि भूरिशः । कृपां कृत्वा महे शानो वर्णयामास तत्त्वतः

कृपा करून भगवान महेशानांनी परम सामुद्रिक-शास्त्र तसेच इतर अनेक शास्त्रे तत्त्वतः सत्य रीतीने वर्णन केली.

Verse 55

इत्थं त्रिलोकसुखदौ सर्वज्ञौ च सतीशिवौ । लोकोपकारकरणधृतसद्गुणविग्रहौ

अशा रीतीने त्रिलोकीस सुख देणारे व सर्वज्ञ सती-शिव यांनी, लोककल्याण साधण्यासाठी, सद्गुणांनी युक्त दिव्य देह धारण केला।

Verse 56

चिक्रीडाते बहुविधे कैलासे हिमवद्गिरौ । अन्यस्थलेषु च तदा परब्रह्मस्वरूपिणौ

ते परब्रह्मस्वरूप असलेले सती-शिव त्या वेळी हिमालयातील कैलासावर व इतर स्थळीही अनेक प्रकारे क्रीडा करीत होते।