कामप्रादुर्भावः — The Manifestation/Arising of Kāma

Verse 1

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नेमिषारण्यवासिनः । पप्रच्छ च मुनिश्रेष्ठः कथां पापप्रणाशिनीम्

सूत म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून नैमिषारण्यात राहणाऱ्या ऋषींमध्ये श्रेष्ठ मुनिने पुन्हा पाप-नाशिनी पवित्र कथा विचारली।

Verse 2

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे कामप्रादुर्भावो नाम द्वितीयोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय ग्रंथ रुद्रसंहितेच्या द्वितीय सतीखंडात ‘कामप्रादुर्भाव’ नामक दुसरा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 3

अतः कथय तत्सर्वं शिवस्य चरितं शुभम् । सतीकीर्त्यन्वितं दिव्यं श्रोतुमिच्छामि विश्वकृत्

म्हणून भगवान् शिवांचे ते सर्व शुभ चरित्र कथन करा—जे सतीच्या कीर्तीने अलंकृत व दिव्य आहे। मी, विश्वकर्ता, ते ऐकण्याची इच्छा करतो।

Verse 4

सती हि कथमुत्पन्ना दक्षदारेषु शोभना । कथं हरो मनश्चक्रे दाराहरणकर्मणि

दक्षाच्या पत्नीच्या गृहात शोभन सती कशी उत्पन्न झाली? आणि हर (शिव) यांनी तिला पत्नी म्हणून स्वीकारण्याच्या कार्यात मन कसे लावले?

Verse 5

कथं वा दक्षकोपेन त्यक्तदेहा सती पुरा । हिमवत्तनया जाता भूयो वाकाशमागता

दक्षाच्या क्रोधामुळे पूर्वी देहत्याग करणारी सती कशी झाली? आणि हिमवताची कन्या होऊन तिने पुन्हा कशी दिव्य अवस्था—शिवसायुज्य—प्राप्त केली?

Verse 6

पार्वत्याश्च तपोऽत्युग्रं विवाहश्च कथं त्वभूत् । कथमर्द्धशरीरस्था बभूव स्मरनाशिनः

पार्वतीने अत्यंत उग्र तप कसे केले, आणि तिचा विवाह कसा झाला? तसेच स्मरनाशी (शिव) यांच्या अर्धशरीरात ती कशी प्रतिष्ठित झाली?

Verse 7

एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण महामते । नान्योस्ति संशयच्छेत्ता त्वत्समो न भविष्यति

हे महामते! हे सर्व आम्हांस विस्ताराने सांगावे. आमचे संशय छेदणारा तुमच्यासारखा दुसरा कोणी नाही, आणि पुढेही होणार नाही.

Verse 8

ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं च मुने सर्वं सतीशिवयशश्शुभम् । पावनं परमं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतमं परम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने! तू सर्व ऐक; सती-शिवांचे हे शुभ यश परम पावन, परम दिव्य आणि गुह्यांमध्येही अतिगुह्य आहे।

Verse 9

एतच्छंभुः पुरोवाच भक्तवर्याय विष्णवे । पृष्टस्तेन महाभक्त्या परोपकृतये मुने

हे मुने! हेच शंभूंनी पूर्वी भक्तश्रेष्ठ विष्णूला सांगितले होते; त्यांनी परोपकारासाठी महान भक्तीने विचारले होते।

Verse 10

ततस्सोपि मया पृष्टो विष्णुश्शैववरस्सुधीः । प्रीत्या मह्यं समाचख्यौ विस्तरान्मुनिसत्तम

त्यानंतर मीही त्यांना विचारले—शैवांमध्ये श्रेष्ठ व परम बुद्धिमान विष्णूंना. प्रेमाने त्यांनी मला सर्व काही सविस्तर सांगितले, हे मुनिश्रेष्ठा.

Verse 11

अहं तत्कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । शिवाशिवयशोयुक्तां सर्वकामफलप्रदाम्

आता मी ती प्राचीन पवित्र कथा सांगतो—जी शिव व शिवा (सती) यांच्या यशाने युक्त असून सर्व धर्म्य कामनांचे फळ देणारी आहे.

Verse 12

पुरा यदा शिवो देवो निर्गुणो निर्विकल्पकः । अरूपश्शक्तिरहितश्चिन्मात्रस्सदसत्परः

आदिकाळी जेव्हा देवाधिदेव शिव निर्गुण व निर्विकल्प होते—निराकार, प्रकट शक्तिरहित, केवळ चैतन्यस्वरूप—तेव्हा ते सत् व असत् या दोन्हींपलीकडे होते.

Verse 13

अभवत्सगुणस्सोपि द्विरूपश्शक्तिमान्प्रभुः । सोमो दिव्याकृतिर्विप्र निर्वि कारी परात्परः

तो प्रभु सोमही सगुणरूपाने प्रकट झाला. हे विप्र, शक्तिमान अधीश्वराने द्विरूप धारण केले—दिव्य आकृतीसह—तरी तो निर्विकार, परात्परच राहिला।

Verse 14

तस्य वामांगजो विष्णुर्ब्रह्माहं दक्षिणांगजः । रुद्रो हृदयतो जातोऽभवच्च मुनिसत्तम

त्याच्या वाम अंगातून विष्णू उत्पन्न झाला; दक्षिण अंगातून मी ब्रह्मा उत्पन्न झालो. आणि हृदयातून रुद्र प्रकट झाला—हे मुनिश्रेष्ठ।

Verse 15

सृष्टिकर्ताभवं ब्रह्मा विष्णुः पालनकारकः । लयकर्ता स्वयं रुद्रस्त्रिधाभूतस्सदाशिवः

मी ब्रह्मा सृष्टीकर्ता झालो; विष्णू पालनकर्ता आहे. लयकर्ता स्वयं रुद्र आहे. अशा रीतीने एकच सदाशिव त्रिधा प्रकटतो।

Verse 16

मरीचिमत्रिं पुलहं पुलस्त्यांगिरसौ क्रतुम् । वसिष्ठं नारदं दक्षं भृगुं चेति महाप्रभून्

त्यांनी त्या महाप्रभूंचा उल्लेख केला—मरीचि, अत्रि, पुलह, पुलस्त्य, अंगिरस, क्रतु, वसिष्ठ, नारद, दक्ष आणि भृगु—ऋषींमध्ये महान तेजस्वी।

Verse 17

सृष्ट्वा प्रजापतीन् दक्षप्रमुखान्सुरसत्तमान् । अमन्यं सुप्रसन्नोहं निजं सर्वमहोन्नतम्

दक्षप्रमुख देवश्रेष्ठ प्रजापतींची सृष्टी करून मी अत्यंत प्रसन्न झालो आणि माझी अवस्था सर्वथा महोन्नत व परम सिद्ध आहे असे मला वाटले.

Verse 19

ब्रह्माहं मानसान्पुत्रानसर्जं च यदा मुने । तदा मन्मनसो जाता चारुरूपा वरांगना

ब्रह्मदेव म्हणाले— हे मुने, जेव्हा मी मानसपुत्रांची सृष्टी केली, तेव्हाच माझ्याच मनातून एक चारुरूपा, श्रेष्ठ स्त्री उत्पन्न झाली.

Verse 20

नाम्ना संध्या दिवक्षांता सायं संध्या जपंतिका । अतीव सुन्दरी सुभ्रूर्मुनिचेतोविमोहिनी

तिचे नाव संध्या; तिला ‘दिवक्षांता’ असेही म्हणत. सायंकाळी ती संध्याजप करीत असे. ती अत्यंत सुंदर, सुभ्रू आणि मुनींचे चित्तही मोहित करणारी होती.

Verse 22

दृष्ट्वाहं तां समुत्थाय चिन्तयन्हृदि हृद्गतम् । दक्षादयश्च स्रष्टारो मरीच्याद्याश्च मत्सुताः

तिला पाहून मी उठलो आणि हृदयात दडलेला गूढ विचार मनातल्या मनात करू लागलो— “दक्षादी प्रजापती हे स्रष्टे आहेत आणि मरीचीआदी माझे मानसपुत्रही (या विषयात उपस्थित/संबद्ध) आहेत.”

Verse 23

एवं चिंतयतो मे हि ब्रह्मणो मुनिसत्तम । मानसः पुरुषो मंजुराविर्भूतो महाद्भुतः

हे मुनिश्रेष्ठ! मी ब्रह्मा असा विचार करीत असता, मनातून उत्पन्न झालेला अत्यंत अद्भुत पुरुष मनोहर तेजस्वी रूपाने माझ्यासमोर प्रकट झाला।

Verse 24

कांचनीकृतजाताभः पीनोरस्कस्सुनासिकः । सुवृत्तोरुकटीजंघो नीलवेलितकेसरः

त्यांचा वर्ण शुद्ध सुवर्णासारखा तेजस्वी होता; वक्षस्थळ पुष्ट व विस्तीर्ण, नासिका सुडौल होती. ऊरु-कटी-जंघा सुबक, आणि केश नीलाभ तरंगांसारखे वळणदार होते.

Verse 25

लग्नभ्रूयुगलो लोलः पूर्णचन्द्रनिभाननः । कपाटायतसद्वक्षो रोमराजीवराजितः

त्यांच्या दोन्ही भुवया एकत्र येऊन सुंदर कमानीसारख्या दिसत; दृष्टी मधुर व चंचल होती. मुख पूर्णचंद्रासारखे तेजस्वी होते. कपाटासारखा विस्तीर्ण वक्षस्थळ रोमावलीने शोभून दिसत—असा शिवाचा सगुण, मंगलमय स्वरूप भक्ती व मोक्ष देणारा होता.

Verse 26

अभ्रमातंगकाकारः पीनो नीलसुवासकः । आरक्तपाणिनयनमुखपादकरोद्भवः

ते मेघ व गजासारख्या वर्ण-गौरवाचे, स्थूल व बलवान होते; निळे वस्त्र परिधान केले होते. त्यांच्या हातांमधून, नेत्रांतून, मुखातून, चरणांतून आणि वरद-रक्षक करतळांतून अरुण प्रभा झळकत होती.

Verse 27

क्षीणमध्यश्चारुदन्तः प्रमत्तगजगंधनः । प्रफुल्लपद्मपत्राक्षः केसरघ्राणतर्पणः

त्यांची कटि सुकुमार व क्षीण होती, दंत सुंदर होते; ते मदमत्त गजाच्या सुगंधासारखे मोहक होते. त्यांचे नेत्र प्रस्फुटित कमळपानासारखे होते आणि केशराच्या सुवासाने ते तृप्त होत.

Verse 28

कंबुग्रीवो मीनकेतुः प्रांशुर्मकरवाहनः । पंचपुष्पायुधो वेगी पुष्पकोदंडमंडितः

त्याची ग्रीवा शंखासारखी होती; ध्वजावर मीनचिन्ह होते; तो उंच-लांब होता आणि त्याचे वाहन मकर होते. पाच पुष्पबाण हे त्याचे आयुध, तो वेगवान, आणि पुष्पमय धनुष्याने अलंकृत—असा कामदेव वर्णिला आहे.

Verse 29

कांतः कटाक्षपातेन भ्रामयन्नयनद्वयम् । सुगंधिमारुतो तात शृंगाररससेवितः

हे तात, तो कान्त (वसंत) कटाक्षासारख्या प्रभावाने नेत्रद्वयाला भ्रमित करतो; आणि सुगंधी वारा शृंगाररसाने युक्त होऊन चित्तात विषयासक्ती जागवतो.

Verse 30

तं वीक्ष्य पुरुषं सर्वे दक्षाद्या मत्सुताश्च ते । औत्सुक्यं परमं जग्मुर्विस्मयाविष्टमानसाः

त्या महापुरुषास पाहून दक्षादी सर्वजण आणि माझ्या कन्याही विस्मयाने भारावून गेल्या। त्यांची मने आश्चर्यात तल्लीन झाली आणि परम उत्कंठा उत्पन्न झाली।

Verse 31

अभवद्विकृतं तेषां मत्सुतानां मनो द्रुतम् । धैर्यं नैवालभत्तात कामाकुलितचेतसाम्

तेव्हा माझ्या त्या पुत्रांची मने क्षणात विकृत व अस्थिर झाली. कामाने व्याकुळ झालेल्या चित्तांना, हे प्रिय, धैर्य व स्थैर्य लाभले नाही.

Verse 32

मां सोपि वेधसं वीक्ष्य स्रष्टारं जगतां पतिम् । प्रणम्य पुरुषः प्राह विनयानतकंधरः

मग त्या पुरुषाने वेधस ब्रह्मा—जगाचा स्रष्टा व स्वामी—यांना पाहून प्रणाम केला आणि विनयाने मान झुकवून बोलला.

Verse 33

पुरुष उवाच । किं करिष्याम्यहं कर्म ब्रह्मंस्तत्र नियोजय । मान्योद्य पुरुषो यस्मादुचितः शोभितो विधे

पुरुष म्हणाला: हे ब्रह्मन्, मी कोणते कर्म करावे? त्यात मला नियुक्त करा. कारण आज मी मान्य आहे—योग्य व शोभित—हे विधाता.

Verse 34

अभिमानं च योग्यं च स्थानं पत्नी च या मम । तन्मे वद त्रिलोकेश त्वं स्रष्टा जगतां पतिः

माझ्यासाठी योग्य मान-सन्मान, उचित स्थान आणि जी माझी पत्नी होईल ती—हे मला सांगा। हे त्रिलोकेश! आपण जगाचे स्रष्टा व स्वामी आहात; म्हणून ते घोषित करा॥

Verse 35

ब्रह्मोवाच । एवं तस्य वचः श्रुत्वा पुरुषस्य महात्मनः । क्षणं न किंचित्प्रावोचत्स स्रष्टा चातिविस्मितः

ब्रह्मा म्हणाले: त्या महात्मा परम पुरुषाचे वचन ऐकून स्रष्टा ब्रह्मा क्षणभर काहीच बोलले नाहीत; ते अत्यंत विस्मित झाले॥

Verse 36

अतो मनस्सुसंयम्य सम्यगुत्सृज्य विस्मयम् । अवोचत्पुरुषं ब्रह्मा तत्कामं च समावहन्

मग ब्रह्मांनी मन उत्तम रीतीने संयमित करून विस्मय पूर्णतः दूर केला आणि त्या परम पुरुषाशी बोलले—अंतःकरणात इच्छित कार्याचा संकल्प दृढ करत॥

Verse 37

ब्रह्मोवाच । अनेन त्वं स्वरूपेण पुष्पबाणैश्च पंचभिः । मोहयन् पुरुषान् स्त्रीश्च कुरु सृष्टिं सनातनीम्

ब्रह्मा म्हणाले: या तुझ्याच स्वरूपाने आणि तुझ्या पाच पुष्पबाणांनी स्त्री-पुरुषांना मोहित कर, आणि अशा रीतीने सनातन सृष्टीचा प्रवाह चालू कर॥

Verse 38

अस्मिञ्जीवाश्च देवाद्यास्त्रैलोक्ये सचराचरे । एते सर्वे भविष्यन्ति न क्षमास्त्यवलंबने

या त्रैलोक्यात—चराचरांसह—देवांपासून आरंभ करून सर्व देहधारी जीव आहेत। हे सर्व काळाधीन होऊन उत्पन्न होतील व नष्टही होतील; कोणताही आधार धरून येथे टिकणे कुणालाही शक्य नाही।

Verse 39

अहं वा वासुदेवो वा स्थाणुर्वा पुरुषोत्तमः । भविष्यामस्तव वशे किमन्ये प्राणधारकाः

मी असो वा वासुदेव (विष्णू) असो, स्थाणु (शिव) असो किंवा पुरुषोत्तमच असो—आम्ही सर्व तुझ्या अधीन राहू; मग इतर प्राणधारक देहधाऱ्यांची काय कथा?

Verse 40

प्रच्छन्नरूपो जंतूनां प्रविशन्हृदयं सदा । सुखहेतुः स्वयं भूत्वा सृष्टिं कुरु सनातनीम्

गुप्त रूप धारण करून सदैव जीवांच्या हृदयात प्रवेश कर. स्वतः त्यांच्या सुखाचे कारण होऊन सनातन सृष्टीची रचना कर.

Verse 41

त्वत्पुष्पबाणस्य सदा सुखलक्ष्यं मनोद्भुतम् । सर्वेषां प्राणिनां नित्यं सदा मदकरो भवान्

तुझ्या पुष्पबाणांना सदैव मनातून उत्पन्न झालेले सुखद लक्ष्यच मिळते. सर्व प्राण्यांसाठी तू नित्य निरंतर मद (मोहक आसक्ती) निर्माण करणारा आहेस.

Verse 42

इति ते कर्म कथितं सृष्टिप्रावर्तकं पुनः । नामान्येते वदिष्यंति सुता मे तव तत्त्वतः

अशा रीतीने मी पुन्हा तुला ते कर्म सांगितले, जे सृष्टीला प्रवृत्त करते. आता तत्त्वानुसार माझ्या कन्या तुला ही नावे सांगतील.

Verse 43

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वाहं सुरश्रेष्ठ स्वसुतानां मुखानि च । आलोक्य स्वासने पाद्मे प्रोपविष्टोऽभवं क्षणम्

ब्रह्मा म्हणाले: हे देवश्रेष्ठ! असे बोलून मी माझ्या पुत्रांच्या मुखांकडे पाहिले आणि मग माझ्या पद्मासनावर क्षणभर बसलो.