विष्णोः स्तुतिः—शिवसतीरक्षावचनम् (Viṣṇu’s Hymn and the Petition for Śiva–Satī’s Protection)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । कृत्वा दक्षस्तुतादानं यौतकं विविधं ददौ । हराय सुप्रसन्नश्च द्विजेभ्यो विविधं धनम्

ब्रह्मा म्हणाले: स्तुती व दानविधी पूर्ण करून दक्षाने विविध प्रकारचे यौतक दिले। अत्यंत प्रसन्न होऊन त्याने हर (शिव) यांना अनेक भेटवस्तू अर्पण केल्या आणि द्विजांना (ब्राह्मणांना) नानाविध धन वाटले।

Verse 2

अथ शंभु मुदागत्य समुत्थाय कृतांजलिः । सार्द्धं कमलया चेदमुवाच गरुडध्वजः

तेव्हा शंभू आनंदाने तेथे आले. गरुडध्वज विष्णू उठून उभे राहिले, हात जोडून नमस्कार केला आणि कमला (लक्ष्मी) हिच्यासह त्यांना हे वचन बोलले.

Verse 3

विष्णुरुवाच । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । त्वं पिता जगतां तात सती माताखिलस्य च

विष्णू म्हणाले—हे देवाधिदेव, हे महादेव, हे करुणासागर प्रभो! आपणच सर्व जगांचे पिता आहात, हे तात; आणि सती ही निश्चयच अखिलांची माता आहे.

Verse 4

युवां लीलावतारौ द्वे सतां क्षेमाय सर्वदा । खलानां निग्रहार्थाय श्रुतिरेषा सनातनी

तुम्ही दोघे लीलावतारांची जोडी आहात—सदा सज्जनांच्या क्षेम-रक्षणासाठी आणि दुष्टांच्या निग्रहासाठी; हीच श्रुतीची सनातन शिकवण आहे।

Verse 5

स्निग्धनीलांजनश्यामशोभया शोभसे हर । दाक्षायण्या यथा चाहं प्रतिलोमेन पद्मया

हे हर! स्निग्ध नीलांजन-श्याम शोभेने तू उजळून दिसतोस. जशी मी दाक्षायणी तेजस्वी आहे, तसाच तूही; आणि प्रतिलोमाने पद्मा (लक्ष्मी)ही तशीच तेजस्वी आहे।

Verse 6

देवानां वा नृणां रक्षां कुरु सत्याऽनया सताम् । संसारसारिणां शम्भो मंगलं सर्वदा तथा

हे शम्भो! सतीच्या या सत्यवचन/संकल्पाने देव व मनुष्य यांचे रक्षण कर; आणि संसारमार्गाने जाणाऱ्यांना सदैव मंगल-कल्याण दे।

Verse 7

य एनां साभिलाषो वै दृष्ट्वा श्रुत्वाथवा भवेत् । तं हन्यास्सर्वभूतेश विज्ञप्तिरिति मे प्रभो

हे सर्वभूतेश्वर प्रभो! जो कोणी तिला पाहून किंवा केवळ तिचे वर्णन ऐकूनही कामनेने भरून जाईल, त्याचा वध करा—हीच माझी विनंती आहे।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णोर्विहस्य परमेश्वरः । एवमस्त्विति सर्वज्ञः प्रोवाच मधुसूदनम्

ब्रह्मा म्हणाले—विष्णूचे वचन ऐकून परमेश्वर शिव हसले. सर्वज्ञाने मधुसूदनाला (विष्णूला) म्हटले—“एवमस्तु, तसेच होवो।”

Verse 9

स्वस्थानं हरिरागत्य स्थित आसीन्मुनीश्वर । उत्सवं कारयामास जुगोप चरितं च तत्

हे मुनीश्वर! हरि (विष्णु) आपल्या धामात परत येऊन तेथेच स्थिर राहिला; त्याने उत्सव करविला आणि तो सर्व वृत्तांत गुप्त ठेवला।

Verse 10

अहं देवीं समागत्य गृह्योक्तविधिनाऽखिलम् । अग्निकार्यं यथोद्दिष्टमकार्षं च सुविस्तरम्

देवीकडे जाऊन मी गृह्यपरंपरेत सांगितलेल्या विधीनुसार, जसे निर्देश होते तसेच अग्निकार्य संपूर्ण व सविस्तर केले।

Verse 11

ततश्शिवा शिवश्चैव यथाविधि प्रहृष्टवत् । अग्नेः प्रदक्षिणं चक्रे मदाचार्यद्विजाज्ञया

त्यानंतर शिवा (सती) आणि शिव आनंदित होऊन विधीनुसार, माझ्या आचार्य ब्राह्मणाच्या आज्ञेने अग्नीची प्रदक्षिणा करू लागले।

Verse 12

तदा महोत्सवस्तत्राद्भुतोभूद्द्विजसत्तम । सर्वेषां सुखदं वाद्यं गीतनृत्यपुरस्सरम्

तेव्हा, हे द्विजश्रेष्ठा, तेथे अद्भुत असा महोत्सव झाला। सर्वांना सुख देणारे मंगल वाद्य निनादले, आणि पुढे पुढे गीत व नृत्य सुरू झाले।

Verse 13

तदानीमद्भुतं तत्र चरितं समभूदति । सुविस्मयकरं तात तच्छृणु त्वं वदामि ते

त्याच वेळी तेथे अत्यंत अद्भुत असे चरित्र घडले, जे फारच विस्मयकारक होते। हे प्रिय, ते ऐक; मी तुला सांगतो।

Verse 14

दुर्ज्ञेया शांभवी माया तया संमोहितं जगत् । सचराचरमत्यंतं सदेवासुरमानुषम्

शिवाची शांभवी माया अत्यंत दुर्ज्ञेय आहे. त्या मायेमुळे संपूर्ण जगत्—चराचर सर्व, देव-असुर व मानवांसह—पूर्णतः मोहित होते।

Verse 15

योऽहं शंभुं मोहयितुं पुरैच्छं कपटेन ह । मां च तं शंकरस्तात मोहयामास लीलया

मी जो पूर्वी कपटाने शंभूला मोहित करावयास इच्छित होतो, त्या शंकराने, हे प्रिय, आपल्या लीलाने मला सहजच मोहित केले।

Verse 16

इच्छेत्परापकारं यस्स तस्यैव भवेद्ध्रुवम् । इति मत्वाऽपकारं नो कुर्यादन्यस्य पूरुषः

जो दुसऱ्याचे अपकार इच्छितो, तो अपकार निश्चितच त्याच्यावर परत येतो. हे जाणून मनुष्याने कोणाचाही अहित करू नये।

Verse 17

प्रदक्षिणां प्रकुर्वंत्या वह्नेस्सत्याः पदद्वयम् । आविर्बभूव वसनात्तदद्राक्षमहं मुने

हे मुने, सती पवित्र अग्नीची प्रदक्षिणा करीत असता, वस्त्राआडून तिच्या दोन्ही पावलांचे ठसे अचानक प्रकट झाले—हे मी स्वतः पाहिले।

Verse 18

मदनाविष्टचेताश्च भूत्वांगानि व्यलोकयम् । अहं सत्या द्विजश्रेष्ठ शिवमायाविमोहितः

हे द्विजश्रेष्ठ, मी—सती—मदनाने ग्रासलेल्या चित्ताने आपल्या अंगांकडे पाहू लागले; अशा रीतीने मी भगवान् शिवांच्या मायेमुळे मोहित झाले।

Verse 19

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सतीविवाहशिवलीलावर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या द्वितीय सतीखंडात ‘सतीविवाहातील शिवलीलावर्णन’ नावाचा एकोणविसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 20

अहमेवं तथा दृष्ट्वा दक्षजां च पतिव्रताम् । स्मराविष्टमना वक्त्रं द्रष्टुकामोभवं मुने

हे मुने! अशा रीतीने दक्षकन्या त्या पतिव्रतेला पाहून माझे मन स्मराने व्यापले, आणि मला तिचे मुख पाहण्याची इच्छा झाली.

Verse 21

न शंभोर्लज्जया वक्त्रं प्रत्यक्षं च विलोकितम् । न च सा लज्जयाविष्टा करोति प्रगटं मुखम्

लज्जेमुळे तिने शंभूचे मुख प्रत्यक्ष पाहिले नाही; आणि तीही लज्जेने व्यापून आपले मुख उघडपणे प्रकट करू शकली नाही.

Verse 22

ततस्तद्दर्शनार्थाय सदुपायं विचारयन् । धूम्रघोरेण कामार्तोऽकार्षं तच्च ततः परम्

त्यानंतर तिचे दर्शन घेण्यासाठी योग्य उपायाचा विचार करून, कामातुर झालेल्या मी धूम्रघोर नावाचा उपाय केला।

Verse 23

आर्द्रेंधनानि भूरीणि क्षिप्त्वा तत्र विभावसौ । स्वल्पाज्याहुतिविन्यासादार्द्रद्रव्योद्भवस्तथा

अग्नीमध्ये पुष्कळ ओले सरपण टाकून आणि तुपाच्या थोड्या आहुती दिल्याने ओल्या पदार्थांपासून धूर निर्माण झाला।

Verse 24

प्रादुर्भूतस्ततो धूमो भूयांस्तत्र समंततः । तादृग् येन तमो भूतं वेदीभूमिविनिर्मितम्

तेव्हा तिथे सर्वत्र इतका प्रचंड धूर निर्माण झाला की ज्यामुळे यज्ञवेदीची जमीन अंधकारमय झाली।

Verse 25

ततो धूमाकुले नेत्रे महेशः परमेश्वरः । हस्ताभ्यां छादयामास बहुलीलाकरः प्रभुः

तेव्हा धुरामुळे व्याकुळ डोळे झालेले परमेश्वर महेश, जे अनेक लीला करणारे प्रभू आहेत, त्यांनी आपल्या दोन्ही हातांनी डोळे झाकून घेतले।

Verse 26

ततो वस्त्रं समुत्क्षिप्य सतीवक्त्रमहं मुने । अवेक्षं किल कामार्तः प्रहृष्टेनांतरात्मना

हे मुनी! तेव्हा वस्त्र बाजूला सारून मी सतीचे मुख पाहिले; कामातुर असूनही माझा अंतरात्मा अत्यंत हर्षित झाला।

Verse 27

मुहुर्मुहुरहं तात पश्यामि स्म सतीमुखम् । अथेन्द्रियविकारं च प्राप्तवानस्मि सोऽवशः

हे तात, मी पुन्हा पुन्हा सतीचे मुख पाहात राहिलो; मग विवश होऊन इंद्रियांचा विकार मला आला आणि माझी इंद्रिये व्याकुळ झाली।

Verse 28

मम रेतः प्रचस्कंद ततस्तद्वीक्षणाद्द्रुतम् । चतुर्बिन्दुमित भूमौ तुषारचयसंनिभम्

“माझे रेतः स्खलित झाले; आणि ते पाहताच ते त्वरेने गोठले। भूमीवर ते चार बिंदूएवढे होऊन हिमराशीप्रमाणे दिसले.”

Verse 29

ततोहं शंकितो मौनी तत्क्षणं विस्मितो मुने । आच्छादयेस्म तद्रेतो यथा कश्चिद्बुबोध न

त्यानंतर मी, मौनी व संयमी असूनही, साशंक झालो आणि त्या क्षणीच, हे मुने, विस्मितही झालो। ते रेतः मी झाकून ठेवले, जेणेकरून कोणीही ते जाणू नये।

Verse 30

अथ तद्भगवाञ्छंभुर्ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा । रेतोवस्कंदनात्तस्य कोपादेतदुवाच ह

तेव्हा भगवंत शंभूंनी दिव्य दृष्टीने ते जाणले; त्या रेतोविसर्जनामुळे ते क्रोधाने उद्विग्न झाले आणि हे वचन बोलले.

Verse 31

रुद्र उवाच । किमेतद्विहितं पाप त्वया कर्म विगर्हितम् । विवाहे मम कांताया वक्त्रं दृष्टं न रागतः

रुद्र म्हणाले—अरे पापी! तू हे निंद्य कर्म का केलेस? माझ्या प्रियेच्या विवाहकाळी तू तिचे मुख आदराने नव्हे, तर कामभावाने पाहिलेस।

Verse 32

त्वं वेत्सि शंकरेणैतत्कर्म ज्ञातं न किंचन । त्रैलोक्येपि न मेऽज्ञातं गूढं तस्मात्कथं विधे

तुला माहीत आहे की शंकराला हे कर्म ज्ञात आहे—त्यांना काहीही अज्ञात नाही. त्रैलोक्यातही माझ्यापासून काही गूढ अज्ञात नाही; मग हे विधी (ब्रह्मा)! तुला ते कसे अज्ञात राहील?

Verse 33

यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु जंगमं स्थावरं तथा । तस्याहं मध्यगो मूढ तैलं यद्वत्तिलांति कम्

तीनही लोकांत जे काही आहे—जंगम वा स्थावर—त्याच्या मध्यभागी मी, हा मूढ, तिळात लपलेल्या तेलासारखा वास करतो।

Verse 34

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा प्रिय विष्णुर्मां तदा विष्णुवचः स्मरन् । इयेष हंतुं ब्रह्माणं शूलमुद्यम्य शंकरः

ब्रह्मा म्हणाले: असे बोलून प्रिय विष्णूंनी मला विष्णुवचनाची आठवण करून दिली. तेव्हा शंकरांनी त्रिशूल उचलून ब्रह्म्याचा वध करण्याचा संकल्प केला।

Verse 35

शभुंनोद्यमिते शूले मां च हंतुं द्विजोत्तम । मरीचिप्रमुखास्ते वै हाहाकारं च चक्रिरे

हे द्विजोत्तम! शंभूंनी मला मारण्यासाठी त्रिशूल उचलताच, मरीचीप्रमुख ऋषींनी घाबरून हाहाकार केला।

Verse 36

ततो देवगणास्सर्वे मुनयश्चाखिलास्तथा । तुष्टुवुश्शंकरं तत्र प्रज्वलंतं भयातुराः

तेव्हा सर्व देवगण आणि सर्व मुनी भयाने व्याकुळ होऊन तेथे प्रज्वलित, घोर तेजस्वी शंकराची स्तुती करू लागले।

Verse 37

देवा ऊचुः । देव देव महादेव शरणागतवत्सल । ब्रह्माणं रक्ष रक्षेश कृपां कुरु महेश्वर

देव म्हणाले— हे देवाधिदेव महादेव, शरणागतवत्सल! हे रक्षेश, ब्रह्म्याचे रक्षण कर; हे महेश्वर, कृपा कर।

Verse 38

जगत्पिता महेश त्वं जगन्माता सती मता । हरिब्रह्मादयस्सर्वे तव दासास्सुरप्रभो

हे महेश, तू जगताचा पिता आहेस आणि सती जगताची माता मानली जाते. हे सुरप्रभो, हरि, ब्रह्मा इत्यादी सर्व तुझे दास आहेत.

Verse 39

अद्भुताकृतिलीलस्त्वं तव मायाद्भुता प्रभो । तया विमोहितं सर्वं विना त्वद्भक्तिमीश्वर

हे प्रभो, तुझी लीला अद्भुत रूपांनी युक्त आहे आणि तुझी माया देखील अद्भुत आहे. हे ईश्वर, त्या मायेमुळे सर्व मोहित आहे—फक्त तुझ्या भक्तीशिवाय.

Verse 40

ब्रह्मोवाच । इत्थं बहुतरं दीना निर्जरा मुनयश्च ते । तुष्टुवुर्देवदेवेशं क्रोधाविष्टं महेश्वरम्

ब्रह्मा म्हणाले—अशा प्रकारे अत्यंत दीन झालेले ते देव आणि मुनी, क्रोधाविष्ट देवदेवेश महेश्वराची स्तुती करू लागले.

Verse 41

दक्षो मैवं मैवमिति पाणिमुद्यम्य शंकितः । वारयामास भूतेशं क्षिप्रमेत्य पुरोगतः

शंकित झालेला दक्ष त्वरेने भूतेश (भगवान् शिव) यांच्या पुढे गेला. हात उंचावून म्हणाला—“असे करू नका, असे करू नका”—आणि त्यांना थांबवू लागला।

Verse 42

अथाग्रे संगतं वीक्ष्य तदा दक्षं महेश्वरः । प्रत्युवाचाप्रियमिदं संस्मरन्प्रार्थनां हरेः

तेव्हा समोर उभ्या असलेल्या दक्षाला पाहून महेश्वरांनी—हरि यांच्या पूर्वीच्या विनंतीचे स्मरण करत—दक्षाला अप्रिय वाटतील असे शब्द उच्चारले।

Verse 43

महेश्वर उवाच । विष्णुना मेतिभक्तेन यदिदानीमुदीरितम् । मयाप्यंगीकृतं कर्तुं तदिहैव प्रजापते

महेश्वर म्हणाले—हे प्रजापते! माझ्या परमभक्त विष्णूंनी आत्ताच जे सांगितले, ते मीही मान्य करतो आणि ते इथेच करून दाखवीन.

Verse 44

सतीं यस्याभिलाषस्सन् वीक्षेत वध तं प्रभो । इति विष्णुवचस्सत्यं विधिं हत्वा करोम्यहम्

‘हे प्रभो! जो कोणी सतीची इच्छा धरून तिच्याकडे पाहील, त्याचा वध करा.’—विष्णूचे हे वचन सत्य मानून मी विधी (ब्रह्मा)चा वध करून ते पूर्ण करीन.

Verse 45

साभिलाषः कथं ब्रह्मा सतीं समवलोकयत् । अभवत्त्यक्तरेतास्तु ततो हन्मि कृतागसम्

इच्छेने युक्त होऊन ब्रह्मा सतीकडे कसा पाहू शकला? रेतस-त्यागाच्या अवस्थेत पडून तो अपराधी झाला; म्हणून मी त्या पाप्यास दंड देईन.

Verse 46

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तवति देवेश महेशे क्रोधसंकुले । चकंपिरे जनाः सर्वे सदेवमुनिमानुषाः

ब्रह्मा म्हणाले—देवेश महेश क्रोधाने भरून असे बोलताच देव, मुनी व मनुष्यांसह सर्व जन थरथर कापू लागले।

Verse 47

हाहाकारो महानासीदौदासीन्यं च सर्वशः । अभूवम्बिकलोऽतीव तदाहं तद्विमोहकः

तेव्हा मोठा हाहाकार झाला आणि सर्वत्र उदासीनता पसरली। त्या वेळी मीही अत्यंत व्याकुळ व विमूढ झालो।

Verse 48

अथ विष्णुर्महेशातिप्रियः कार्यविचक्षणः । तमेवंवादिनं रुद्रं तुष्टाव प्रणतस्सुधीः

तेव्हा महेशाला अत्यंत प्रिय व कार्यात विवेकी असा विष्णु, शुद्ध बुद्धीने नम्र होऊन, असे बोलणाऱ्या रुद्राची प्रसन्नचित्ताने स्तुती करू लागला।

Verse 49

स्तुत्वा च विविधैः स्तोत्रैश्शंकरं भक्तवत्सलम् । इदमूचे वारयंस्तं क्षिप्रं भूत्वा पुरस्सरः

भक्तवत्सल शंकराची विविध स्तोत्रांनी स्तुती करून, त्यांना आवर घालण्यासाठी तो शीघ्र पुढे होऊन हे वचन बोलला।

Verse 50

विष्णुरुवाच । विधिन्न जहि भूतेश स्रष्टारं जगतां प्रभुम् । अयं शरणगस्तेद्य शरणागतवत्सलः

विष्णु म्हणाले— हे भूतेश! विधी, जगताचा प्रभू स्रष्टा ब्रह्मा याला मारू नकोस। आज तो तुझ्या शरणी आला आहे; आणि तू शरणागतवत्सल आहेस।

Verse 51

अहं तेऽतिप्रियो भक्तो भक्तराज इतीरितः । विज्ञप्तिं हृदि मे मत्त्वा कृपां कुरु ममोपरि

मी तुमचा अत्यंत प्रिय भक्त, ‘भक्तराज’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. माझी विनंती हृदयात धारण करून माझ्यावर कृपा करा.

Verse 52

अन्यच्च शृणु मे नाथ वचनं हेतुगर्भितम् । तन्मनुष्व महेशान कृपां कृत्वा ममोपरि

हे नाथ, कारणयुक्त अशी माझी आणखी एक वाणी ऐका. हे महेशान, ती नीट विचारून माझ्यावर दया करा.

Verse 53

प्रजास्स्रष्टुमयं शंभो प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः । अस्मिन्हते प्रजास्रष्टा नास्त्यन्यः प्राकृतोऽधुना

हे शंभो! प्रजा निर्माण करण्यासाठी हा चतुर्मुख (ब्रह्मा) प्रकट झाला आहे. हा मारला गेला तर, सध्या जगात नैसर्गिक प्रजास्रष्टा दुसरा कोणी उरणार नाही।

Verse 54

सृष्टिस्थित्यंतकर्माणि करिष्यामः पुनः पुनः । त्रयो देवा वयं नाथ शिवरूप त्वदाज्ञया

हे नाथ, शिवरूप! तुझ्या आज्ञेने आम्ही तिघे देव वारंवार सृष्टी, स्थिती आणि संहाराची कर्मे करू।

Verse 55

एतस्मिन्निहते शम्भो कस्त्वत्कर्म करिष्यति । तस्मान्न वध्यो भवता सृष्टिकृल्लयकृद्विभो

हे शंभो! हा मारला गेला तर तुझे कार्य कोण करील? म्हणून, हे विभो, हा सृष्टी व लयाचा कर्ता आहे; तुझ्याकडून याचा वध होऊ नये।

Verse 56

अनेनैव सती कन्या दक्षस्य च शिवा विभो । सदुपायेन वै भार्या भवदर्थे प्रकल्पिता

हे विभो, याच उपायाने दक्षाची शिवा कन्या सती हिला योग्य योजनेने तुझ्या दिव्य प्रयोजनासाठी तुझी पत्नी होण्यासाठी सम्यक् रीतीने ठरविले आहे।

Verse 57

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्तु विज्ञप्तिं विष्णुना कृताम् । प्रत्युवाचाखिलांस्तांश्च श्रावयंश्च दृढव्रतः

ब्रह्मा म्हणाले—विष्णूने केलेली विनंती ऐकून दृढव्रती महेशाने उत्तर दिले आणि तेथे जमलेल्या सर्वांना आपले वचन ऐकविले।

Verse 58

महेश उवाच । देव देव रमेशान विष्णो मत्प्राणवल्लभ । न निवारय मां तात वधादस्य खलस्त्वयम्

महेश्वर म्हणाले—हे देवदेव, हे रमेशान, हे विष्णू, माझ्या प्राणांसारखे प्रिय; हे तात, या दुष्टाच्या वधापासून मला रोखू नकोस—तूच मला अडवितोस।

Verse 59

पूरयिष्यामि विज्ञप्तिं पूर्वान्तेंगीकृतां मया । महापापकरं दुष्टं हन्म्येनं चतुराननम्

मी पूर्वी स्वीकारलेली प्रतिज्ञा पूर्ण करीन। हा चतुरानन दुष्ट असून महापापाचा कारणीभूत आहे; म्हणून मी याचा वध करीन।

Verse 60

अहमेव प्रजास्स्रक्ष्ये सर्वाः स्थिरचरा अपि । अन्यं स्रक्ष्ये सृष्टिकरमथवाहं स्वतेजसा

मीच सर्व प्रजा—स्थावर व जंगम—उत्पन्न करीन; अथवा माझ्या स्वतेजाने सृष्टीकार्य करणारा दुसरा स्रष्टा निर्माण करीन।

Verse 61

हत्वैनं विधिमेवाहं स्वपणं पूरयन् कृतम् । स्रष्टारमेकं स्रक्ष्यामि न निवारय मेश माम्

या विधात्या ब्रह्म्याचा वध करून मी केलेला संकल्प पूर्ण करीन। मी केवळ एकच स्रष्टा निर्माण करीन; हे प्रभो, मला रोखू नका, मला मागे हटवू नका।

Verse 62

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचश्श्रुत्वा गिरीश स्याह चाच्युतः । स्मितप्रभिन्नहृदयः पुनर्मैवमितीरयन्

ब्रह्मा म्हणाले: त्याचे वचन ऐकून अविनाशी गिरीश (शिव) पुन्हा बोलले। सौम्य हास्याने त्यांचे हृदय द्रवले आणि ते म्हणाले—“असे नाही; असे बोलू नकोस।”

Verse 63

अच्युत उवाच । प्रतिज्ञापूरणं योग्यं परस्मिन्पुरुषेस्ति वै । विचारयस्व वध्येश भवत्यात्मनि न प्रभो

अच्युत म्हणाले—प्रतिज्ञापूर्ती खरोखर परम पुरुषालाच शोभते. हे यज्ञेश्वर, विचार कर; हे प्रभो, दोष तुझ्यात नाही, तर तुझ्याच अंतःस्वभावात आहे।

Verse 64

त्रयो देवा वयं शंभो त्वदात्मानः परा नहि । एकरूपा न भिन्नाश्च तत्त्वतस्सुविचारय

हे शंभो, आम्ही तिघे देव तुझ्याच आत्मस्वरूप आहोत; तुझ्यापासून वेगळे नाही. तत्त्वतः आम्ही एकरूप आहोत, भिन्न नाही—सुविचार कर।

Verse 65

ततस्तद्वचनं श्रुत्वा विष्णोस्स्वातिप्रियस्य सः । शंभुरूचे पुनस्तं वै ख्यापयन्नात्मनो गतिम्

त्यानंतर स्वातीसारख्या प्रिय विष्णूचे ते वचन ऐकून शंभूने त्याला पुन्हा सांगितले आणि आपल्या गतीसह दिव्य अभिप्राय स्पष्ट केला।

Verse 66

शम्भुरुवाच । हे विष्णो सर्वभक्तेश कथमात्मा विधिर्मम । लक्ष्यते भिन्न एवायं प्रत्यक्षेणाग्रतः स्थितः

शंभू म्हणाले—हे विष्णो, सर्वभक्तांचे स्वामी! माझेच आत्मस्वरूप व विधान वेगळे कसे भासते? हा तर प्रत्यक्ष माझ्या समोर प्रकट होऊन उभा आहे।

Verse 67

ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्तो महेशेन सर्वेषां पुरतस्तदा । इदमूचे महादेवं तोषयन् गरुडध्वजः

ब्रह्मा म्हणाले—सर्वांच्या समोर महेशाने आज्ञा दिल्यावर, गरुडध्वज विष्णूने महादेवाला प्रसन्न करण्यासाठी हे वचन उच्चारले।

Verse 68

विष्णुरुवाच । न ब्रह्मा भवतो भिन्नो न त्वं तस्मात्सदाशिव । न वाहं भवतो भिन्नो न मत्त्वं परमेश्वर

विष्णू म्हणाले—हे सदाशिव! ब्रह्मा तुमच्यापासून भिन्न नाही आणि तुम्ही त्याच्यापासून भिन्न नाही. हे परमेश्वरा! मीही तुमच्यापासून भिन्न नाही, आणि तुम्हीही माझ्यापासून भिन्न नाही।

Verse 69

सर्वं जानासि सर्वज्ञ परमेश सदाशिव । मन्मुखादखिलान्सर्वं संश्रावयितुमिच्छसि

हे सर्वज्ञ सदाशिव, हे परमेश्वरा! तुम्ही सर्व काही जाणता; तरीही सर्वांनी ऐकावे म्हणून माझ्या मुखातून सर्व काही बोलवू इच्छिता।

Verse 70

त्वदाज्ञया वदामीश शृण्वंतु निखिलास्सुराः । मुनयश्चापरे शैवं तत्त्वं संधार्य स्वं मनः

तुमच्या आज्ञेने, हे ईश! मी बोलतो. सर्व देव ऐकोत, मुनि व इतरही—शैव तत्त्व धारण करून, मन एकाग्र व संयत ठेवून।

Verse 71

प्रधानस्याऽप्रधानस्य भागाभागस्य रूपिणः । ज्योतिर्मयस्य भागास्ते वयं देवाः प्रभोस्त्रयः

जो प्रभू प्रधान व अप्रधान अशा दोन्ही रूपांनी प्रकटतो, भाग-अभागस्वरूप आहे आणि स्वयंज्योतिर्मय आहे—आम्ही तिन्ही देव त्या प्रभूचेच अंश आहोत।

Verse 72

कस्त्वं कोहं च को ब्रह्मा तवैव परमात्मनः । अंशत्रयमिदं भिन्नं सृष्टिस्थित्यंतकारणम्

हे परमात्मन्! तू कोण, मी कोण आणि ब्रह्मा कोण? ही त्रयी तर तुझ्याच भिन्न भिन्न अंशांची आहे, जी सृष्टी, स्थिती व संहाराची कारणे ठरते.

Verse 73

चिंतयस्वात्मनात्मानं स्वलीलाधृतविग्रहः । एकस्त्वं ब्रह्म सगुणो ह्यंशभूता वयं त्रयः

हे स्वलीलेने देह धारण करणाऱ्या! स्वतःच्या अंतर्बोधाने स्वतःच्या आत्मस्वरूपाचे चिंतन कर. तूच एकमेव सगुण ब्रह्म; आम्ही तिघे तुझे अंशमात्र आहोत।

Verse 74

शिरोग्रीवादिभेदेन यथैकस्यैव वर्ष्मणः । अंगानि ते तथेशस्य तस्य भगत्रयं हर

जसा एकाच देहाचे शिर, ग्रीवा इत्यादी भेदाने अवयव सांगितले जातात, तसा हे हर, त्या ईश्वराचेही अंग (पैलू) समजले जातात। अशा रीतीने त्याचे भगत्रय जाणावे।

Verse 75

यज्ज्योतिरभ्रं स्वपुरं पुराणं कूटस्थमव्यक्तमनंतरूपम् । नित्यं च दीर्घादिविशेषणाद्यैर्हीनं शिवस्त्वं तत एव सर्वम्

तूच तो निर्मळ, निःमेघ ज्योती आहेस—तुझेच परम धाम—पुरातन, कूटस्थ, अव्यक्त आणि अनंतरूप. तू नित्य आहेस व ‘दीर्घ’ इत्यादी मर्यादित विशेषणांपासून रहित आहेस. हे शिवा, तुझ्यापासूनच सर्व काही उत्पन्न होऊन टिकते।

Verse 76

ब्रह्मोवाच एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य महादेवो मुनीश्वर । बभूव सुप्रसन्नश्च न जघान स मां ततः

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुनीश्वर! त्याचे वचन ऐकून महादेव अत्यंत प्रसन्न झाले; त्यानंतर त्यांनी मला मारले नाही।