कामभस्म-प्रार्थना: रत्याः शङ्करं प्रति विनयः / Rati’s Supplication to Śaṅkara regarding Kāma’s Ashes

Verse 1

ब्रह्मोवाच । तस्मिन्नवसरे ज्ञात्वानुकूलं समयं रतिः । सुप्रसन्ना च तम्प्राह शङ्करं दीनवत्सलम्

ब्रह्मा म्हणाले—त्या वेळी अनुकूल समय जाणून अत्यंत प्रसन्न रतीने दीनवत्सल शंकरांना असे म्हटले।

Verse 2

रतिरुवाच । गृहीत्वा पार्वतीं प्राप्तं सौभाग्यमतिदुर्लभम् । किमर्थं प्राणनाथो मे निस्स्वार्थं भस्मसात्कृतः

रती म्हणाली—पार्वतीला स्वीकारून तुम्ही अत्यंत दुर्लभ सौभाग्य प्राप्त केले; मग माझे प्राणनाथ, निःस्वार्थ असूनही, कोणत्या कारणाने भस्म झाले?

Verse 3

जीवयात्रा पतिं मे हि कामव्या पारमात्मनि । कुरु दूरं च सन्तापं समविश्लेषहेतुकम्

हे परात्मन्! माझ्या जीवनयात्रेचा आधार असलेल्या पती कामदेवाविषयीची माझी अभिलाषा पूर्ण करा; आणि वियोगामुळे होणारा संताप दूर करा।

Verse 4

विवाहोत्सव एतस्मिन् सुखिनो निखिला जनाः । अहमेका महेशान दुःखिनी स्वपतिम्विना

या विवाहोत्सवात सर्व लोक सुखी आहेत; पण हे महेशान, मी एकटीच पतीविना दुःखी आहे।

Verse 5

सनाथां कुरु मान्देव प्रसन्नो भव शङ्कर । स्वोक्तं सत्यम्विधेहि त्वं दीनबन्धो पर प्रभो

हे देव! मला सनाथ करा; प्रसन्न व्हा, हे शंकरा. तू स्वतः जे बोललास ते सत्य करून पूर्ण कर—हे दीनबंधो, हे परप्रभो.

Verse 6

त्वाम्विना कस्समर्थोत्र त्रैलोक्ये सचराचरे । नाशने मम दुःखस्य ज्ञात्वेति करुणां कुरु

तुझ्याविना या चराचर त्रैलोक्यात कोण समर्थ आहे? हे जाणून माझ्या दुःखाचा नाश कर; करुणा कर.

Verse 7

सोत्सवे स्वविवाहेऽस्मिन्सर्वानन्द प्रदायिनी । सोत्सवामपि मां नाथ कुरु दीनकृपाकर

आपल्या या स्वविवाह-महोत्सवात, जो सर्वांना परम आनंद देणारा आहे—हे नाथ, दीनांवर कृपा करणाऱ्या, मलाही त्या शुभ उत्सवात सहभागी करावे।

Verse 8

जीविते मम नाथे हि पार्वत्या प्रियया सह । सुविहारः प्रपूर्णश्च भविष्यति न संशयः

माझे नाथ जिवंत असतील तोवर, प्रिय पार्वतीसह आपला शुभ व आनंदमय जीवन-विहार पूर्ण होईल—यात संशय नाही।

Verse 9

सर्वं कर्तुं समर्थोसि यतस्त्वं परमेश्वरः । किम्बहूक्त्यात्र सर्वेश जीवयाशु पतिं मम

तू सर्व काही करण्यास समर्थ आहेस, कारण तू परमेश्वर आहेस। येथे अधिक बोलून काय उपयोग, हे सर्वेश्वर—माझ्या पतीला त्वरित जीवित कर।

Verse 10

ब्रह्मोवाच । तदित्युक्त्वा कामभस्म ददौ सग्रन्धिबन्धनम् । रुरोद पुरतश्शम्भोर्नाथ नाथेत्युदीर्य्य च

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून त्याने गाठीने बांधलेली पोटलीसह कामदेवाची भस्म (तिला) दिली. मग शंभूच्या समोर उभी राहून ती ‘नाथ! नाथ!’ असे म्हणत वारंवार रडू लागली।

Verse 11

रतिरोदनमाकर्ण्य सरस्वत्यादयः स्त्रियः । रुरुदुस्सकला देव्यः प्रोचुर्दीनतरं वचः

रतीचे रुदन ऐकून सरस्वती आदी सर्व देव्या रडू लागल्या आणि अधिकच दीन होऊन त्यांनी करुण वचने उच्चारली।

Verse 12

देव्य ऊचुः । भक्तवत्सलनामा त्वं दीनबन्धुर्दयानिधिः । काम जीवय सोत्साहां रति कुरु नमोऽस्तु ते

देव्या म्हणाल्या—आप भक्तवत्सल, दीनांचा बंधू आणि दयेनिधी आहात. कामदेवाला जीवंत करा आणि रतीला उत्साह-आनंद द्या; आपणास नमस्कार असो।

Verse 13

ब्रह्मोवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः । कृपादृष्टिं चकाराशु करुणासागरः प्रभुः

ब्रह्मा म्हणाले—ते वचन ऐकून महेश्वर प्रसन्न झाले. करुणासागर प्रभूंनी तत्क्षणी कृपादृष्टी टाकली।

Verse 14

सुधादृष्ट्या शूलभृतो भस्मतो निर्गतः स्मरः । तद्रूपवेषचिह्नात्मा सुन्दरोद्भुतमूर्तिमान्

त्रिशूलधारी शिवाच्या अमृतमय कृपादृष्टीने स्मर (कामदेव) भस्मातून पुन्हा प्रकट झाला. त्याच रूप-वेष-चिन्हांनी युक्त होऊन तो अद्भुत व सुंदर देहधारी झाला.

Verse 15

तद्रूपश्च तदाकारसंस्मितं सधनुश्शरम् । दृष्ट्वा पतिं रतिस्तं च प्रणनाम महेश्वरम्

आपल्या पतीला त्याच रूपात—तशीच आकृती, मंद हास्य, आणि धनुष्य-बाण धारण केलेले—पाहून रतीने महेश्वराला भक्तीने प्रणाम केला.

Verse 16

कृतार्थाभूच्छिवं देवं तुष्टाव च कृताञ्जलिः । प्राणनाथप्रदं पत्या जीवितेन पुनःपुनः

कृतार्थ होऊन ती कृताञ्जली होऊन देवाधिदेव शिवांची पुनःपुन्हा स्तुती करू लागली। जे प्राणनाथ परत देणारे आहेत, पतीच्या हितासाठी ती जणू आपले जीवनच भक्तीने अर्पित करीत होती।

Verse 17

कामस्य स्तुतिमाकर्ण्य सनारीकस्य शङ्करः । प्रसन्नोऽभवदत्यंतमुवाच करुणार्द्रधीः

सनारीका सहित कामाची स्तुती ऐकून शंकर अत्यंत प्रसन्न झाले। करुणेने द्रवलेल्या मनाने त्यांनी वचन उच्चारले।

Verse 18

शङ्कर उवाच । प्रसन्नोहं तव स्तुत्या सनारीकस्य चित्तज । स्वयंभव वरम्बूहि वाञ्छितं तद्ददामि ते

शंकर म्हणाले—हे सनारीकेच्या चित्तज! तुझ्या स्तुतीने मी प्रसन्न आहे. हे स्वयंभव, जो वर इच्छितोस तो सांग; तोच इच्छित वर मी तुला देईन।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । इति शम्भुवचः श्रुत्वा महानदन्स्स्मरस्ततः । उवाच साञ्जलिर्नम्रो गद्गदाक्षरया गिरा

ब्रह्मा म्हणाले—शंभूचे वचन ऐकून स्मर अत्यंत आनंदित झाला. तो हात जोडून नम्रपणे, गद्गद वाणीने बोलला।

Verse 20

काम उवाच । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । यदि प्रसन्नस्सर्वेशः ममानन्दकरो भव

काम म्हणाला— हे देवदेव महादेव, हे करुणासागर प्रभो! आपण सर्वेश्वर प्रसन्न असाल तर माझ्यासाठी आनंददाता व्हा।

Verse 21

क्षमस्व मेऽपराधं हि यत्कृतश्च पुरा प्रभो । स्वजनेषु पराम्प्रीतिं भक्तिन्देहि स्वपादयोः

हे प्रभो, पूर्वी मी केलेला अपराध क्षमा करा. आपल्या भक्तजनांवर मला परम प्रीती द्या आणि आपल्या पवित्र चरणी भक्ती प्रदान करा।

Verse 22

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य स्मरवचः प्रसन्नः परमेश्वरः । ॐ मित्युक्त्वाऽब्रवीत्तं वै विहसन्करुणानिधिः

ब्रह्मा म्हणाले—स्मर (कामदेव) याचे वचन ऐकून परमेश्वर प्रसन्न झाले. करुणासागर प्रभू हसत ‘ॐ’ म्हणून त्याला बोलले।

Verse 23

ईश्वर उवाच । हे कामाहं प्रसन्नोऽस्मि भयन्त्यज महामते । गच्छ विष्णुसमीपञ्च बहिस्थाने स्थितो भव

ईश्वर म्हणाले—हे कामा, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; हे महामते, भय सोड. विष्णूच्या सान्निध्यात जा आणि बाहेरील स्थानी स्थित राहा.

Verse 24

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा शिरसा नत्वा परिक्रम्य स्तुवन्विभुम् । बहिर्गत्वा हरिन्देवान्प्रणम्य समुपास्त सः

ब्रह्मा म्हणाले—ते ऐकून त्याने मस्तक नमवून प्रणाम केला, विभूची स्तुती करीत प्रदक्षिणा घातली. मग बाहेर जाऊन हरि (विष्णू) आदी देवांना साष्टांग नमस्कार करून भक्तिभावाने उपस्थित राहिला.

Verse 25

कामं सम्भाष्य देवाश्च ददुस्तस्मै शुभाशिषम् । विष्ण्वादयः प्रसन्नास्ते प्रोचुः स्मृत्वा शिवं हृदि

कामाशी संवाद करून देवांनी त्याला शुभ आशीर्वाद दिले; प्रसन्न विष्णू आदींनी हृदयात शिवाचे स्मरण करून त्याला सांगितले।

Verse 26

देवा ऊचुः । धन्यस्त्वं स्मर सन्दग्धः शिवेनानुग्रहीकृतः । जीवयामास सत्त्वांशकृपादृष्ट्या खिलेश्वरः

देव म्हणाले—हे स्मर (कामदेवा)! दग्ध झालास तरी तू धन्य आहेस; शिवांनी तुझ्यावर अनुग्रह केला. करुणादृष्टीने सत्त्वांश देऊन अखिलेश्वरांनी तुला पुन्हा जीवन दिले.

Verse 27

सुखदुःखदो न चान्योऽस्ति यतस्स्वकृतभृक् पुमान् । काले रक्षा विवाहश्च निषेकः केन वार्यते

सुख-दुःख देणारा दुसरा कोणी नाही; मनुष्य आपल्या कर्मांचेच फळ भोगतो. नियत काळ आला की रक्षा, विवाह आणि संतती-निषेक यांना कोण थांबवू शकतो?

Verse 28

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ते च सम्मान्य तं सुखेनामरास्तदा । सन्तस्थुस्तत्र विष्ण्वाद्यास्सर्वे लब्धमनोरथाः

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून देवांनी तेव्हा आनंदाने त्याचा सन्मान केला; आणि तेथे विष्णू आदी सर्वजण मनोरथ सिद्ध झाल्याने स्थिर राहिले.

Verse 29

सोपि प्रमुदितस्तत्र समुवास शिवाज्ञया । जयशब्दो नमश्शब्दस्साधुशब्दो बभूव ह

तोही आनंदित होऊन शिवाज्ञेने तेथेच राहिला. तेव्हा ‘जय!’, ‘नमः!’ आणि ‘साधु!’ असे घोष तेथे उठले.

Verse 30

ततश्शम्भुर्वासगेहे वामे संस्थाप्य पार्वतीम् । मिष्टान्नं भोजयामास तं च सा च मुदान्विता

त्यानंतर शंभूने आपल्या निवासगृहात पार्वतीला डाव्या बाजूस बसवून मधुर अन्न खाऊ घातले; आणि तीही आनंदाने ते ग्रहण करू लागली।

Verse 31

अथ शम्भुर्भवाचारी तत्र कृत्यम्विधाय तत् । मेनामामंत्र्य शैलं च जनवासं जगाम सः

नंतर भवाचार पाळणाऱ्या शंभूने तेथे आवश्यक कृत्य पूर्ण केले. मेना आणि शैलराज (हिमालय) यांचा निरोप घेऊन तो जनवासाकडे निघून गेला।

Verse 32

महोत्सवस्तदा चासीद्वेदध्वनिरभून्मुने । वाद्यानि वादयामासुर्जनाश्चतुर्विधानि च

हे मुने, त्या वेळी महान उत्सव झाला; वेदपठणाचा गजर सर्वत्र घुमू लागला। चारही वर्णांचे जन वाद्ये वाजवीत पूर्ण वैभवाने उत्सव साजरा करू लागले।

Verse 33

शम्भुरागत्य स्वस्थानं ववन्दे च मुनींस्तदा । हरिं च मां भवाचाराद्वन्दितोऽभूत्सुरादिभिः

मग शम्भू आपल्या धामात परत येऊन त्या मुनींना प्रणाम करू लागला। देवाचारानुसार हरि आणि मीही देवतादि सर्वांकडून विधिवत् वंदित-पूजित झालो।

Verse 34

जयशब्दो बभूवाथ नम श्शब्दस्तथैव च । वेदध्वनिश्च शुभदः सर्वविघ्नविदारणः

मग “जय” असा जयघोष झाला आणि तसेच “नमः” हा उच्चारही झाला। कल्याणकारी वेदध्वनी प्रकट होऊन सर्वत्रचे सर्व विघ्न विदीर्ण करू लागला।

Verse 35

अथ विष्णुरहं शक्रस्सर्वे देवाश्च सर्षयः । सिद्धा उपसुरा नागास्तुष्टुवुस्ते पृथक्पृथक्

मग विष्णू, मी (ब्रह्मा) आणि शक्र (इंद्र)—सर्व देव ऋषींसह—तसेच सिद्ध, उपसुर आणि नाग—सर्वांनी आपापल्या रीतीने त्यांची स्तुती केली।

Verse 36

देवा ऊचुः । जय शम्भोऽखिलाधार जय नाम महेश्वर । जय रुद्र महादेव जय विश्व म्भर प्रभो

देव म्हणाले—जय हो, हे शंभो, अखिलाचा आधार! जय हो, हे महेश्वर, पावन नामाने प्रसिद्ध! जय हो, हे रुद्र महादेव! जय हो, हे प्रभो, विश्व धारण करणाऱ्या!

Verse 37

जय कालीपते स्वामिञ्जयानन्दप्रवर्धक । जय त्र्यम्बक सर्वेश जय मायापते विभो

जय हो, हे स्वामी, काळाचे अधिपती! जय हो, हे आनंदवर्धक! जय हो, हे त्र्यंबक, सर्वेश्वर! जय हो, हे विभो, मायाधिपती!

Verse 38

जय निर्गुण निष्काम कारणातीत सर्वग । जय लीलाखिलाधार धृतरूप नमोऽस्तु ते

जय हो, हे निर्गुण, निष्काम, कारणातीत, सर्वव्यापी प्रभो! जय हो, हे लीलामय अखिल विश्वाधार, स्वेच्छेने रूप धारण करणाऱ्या—तुला नमस्कार असो।

Verse 39

जय स्वभक्तसत्कामप्रदेश करुणाकर । जय सानन्दसद्रूप जय मायागुणाकृते

जय हो, हे करुणाकर, जो आपल्या भक्तांच्या सत् व शुद्ध कामना पूर्ण करतोस! जय हो, ज्याचे सत्य स्वरूप आनंदमय सत् आहे! जय हो, जो मायागुणांनी जगत्-हितार्थ रूप व कार्य धारण करूनही बंधनातीत ईश्वर आहेस।

Verse 40

जयोग्र मृड सर्वात्मन् दीनबन्धो दयानिधे । जयाविकार मायेश वाङ्मनोतीतविग्रह

जय असो, हे अग्रगण्य! हे मृड, हे सर्वात्मन्! हे दीनबांधव, हे दयानिधे—तुझा जयजयकार असो। हे अविकार, हे मायेश, ज्याचे स्वरूप वाणी व मनापलीकडे आहे—तुझा जय असो।

Verse 41

ब्रह्मोवाच । इति स्तुत्वा महेशानं गिरिजानायकम्प्रभुम् । सिषेविरे परप्रीत्या विष्ण्वाद्यास्ते यथोचितम्

ब्रह्मा म्हणाले—अशा प्रकारे महेशान, गिरिजानायक प्रभूची स्तुती करून विष्णु आदि सर्व देव परमानंदाने यथोचित रीतीने त्यांची सेवा करू लागले।

Verse 42

अथ शम्भुर्महेशानो लीलात्ततनुरीश्वरः । ददौ मानवरन्तेषां सर्वेषान्तत्र नारद

तेव्हा महेश्वर शंभू—लीलेने देह धारण करणारा ईश्वर—तेथे उपासनेत रत असलेल्या सर्व मानवभक्तांना ते वरदान प्रदान करू लागला, हे नारदा।

Verse 43

विष्ण्वाद्यास्तेऽखिलास्तात प्राप्याज्ञाम्परमेशितुः । अतिहृष्टाः प्रसन्नास्याः स्वस्थानञ्जग्मुरादृताः

हे प्रिय, विष्णू आदी सर्वांनी परमेश्वराची आज्ञा प्राप्त करून अतिशय हर्षित, प्रसन्न मुखाने, आदरपूर्वक आपापल्या धामास प्रस्थान केले।

Verse 51

इति श्रीशिवमहापुराणे ब्रह्मनारदसम्वादे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे कामसंजीवनवर्णनं नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील ब्रह्मा-नारद संवादात, द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डात ‘कामसंजीवनवर्णन’ नामक एकावन्नावा अध्याय समाप्त झाला।