मेनावरलाभवर्णनम् — Description of Menā’s Attainment of Boons (and the worship leading to Umā’s advent)

Verse 1

नारद उवाच । अन्तर्हितायान्देव्यां तु दुर्गायां स्वगृहेषु च । गतेष्वमरवृन्देषु किमभूत्तदनन्तरम्

नारद म्हणाले—देवी दुर्गा अंतर्धान पावून आपल्या धामास गेल्यावर आणि देवगण आपापल्या निवासस्थानी गेल्यावर, त्यानंतर त्वरित काय झाले?

Verse 2

कथं मेनागिरीशौ च तेपाते परमन्तपः । कथं सुताऽभवत्तस्य मेनायान्तात तद्वद

हे महाबलवान, सांगा—मेना आणि पर्वतराज (हिमालय) यांनी परम तप कसे केले? आणि मेनेच्या उदरातून त्याची कन्या कशी उत्पन्न झाली—तेही कथन करा.

Verse 3

ब्रह्मोवाच । विप्रवर्य सुतश्रेष्ठ शृणु तच्चरितं महत् । प्रणम्य शंकरं भक्त्या वच्मि भक्तिविवर्द्धनम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे विप्रश्रेष्ठ, हे सुतश्रेष्ठ! ते महान चरित्र ऐक. भक्तिभावाने शंकराला प्रणाम करून, मी भक्तिवर्धक कथन करीत आहे।

Verse 4

उपदिश्य गते तात सुरवृन्दे गिरीश्वरः । हर्यादौ मेनका चापि तेपाते परमन्तपः

हे तात! उपदेश देऊन देववृंद निघून गेल्यावर, गिरीश्वराने—हरी आदींसह आणि मेनकासहित—परम तप केले, जे विघ्नांना दग्ध करणारे होते।

Verse 5

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रु० सं० तृतीये पार्वतीखंडे मेनावरलाभवर्णनो नाम पंचमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय ग्रंथातील रुद्रसंहितेच्या तृतीय भागातील पार्वतीखण्डात ‘मेना-वर-लाभ-वर्णन’ नामक पाचवा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 6

गिरिप्रियातीव मुदानर्च देवीं शिवेन सा । दानन्ददौ द्विजेभ्यश्च सदा तत्तोषहेतवे

गिरिप्रिया (पार्वती)ला अत्यंत आनंदित करून देवीने हर्षाने शिवाची पूजा केली; आणि त्यांना संतुष्ट करण्यासाठी ती सदैव द्विजांना (ब्राह्मणांना) दान देत असे।

Verse 7

चैत्रमासं समारभ्य सप्तविंशतिवत्सरान् । शिवां सम्पूजयामासापत्त्यार्थिन्यन्वहं रता

चैत्र महिन्यापासून आरंभ करून, संकट-निवारणाची इच्छा बाळगून ती दररोज पूर्ण भक्तीने शिवा (शिवपत्नी)ची पूजा करीत राहिली; ही उपासना सत्तावीस वर्षे चालली।

Verse 8

अष्टम्यामुपवासन्तु कृत्वादान्नवमीतिथौ । मोदकैर्बलिपिष्टैश्च पायसैर्गन्धपुष्पकैः

अष्टमीला उपवास करावा; आणि नवमी तिथीस दान-अर्पण करून मोदक, बलिपिष्ट (पीठाचे नैवेद्य), पायस व सुगंधी पुष्पांनी पूजन करावे।

Verse 9

गङ्गायामौषधिप्रस्थे कृत्वा मूर्तिं महीमयीम् । उमायाः पूजयामास नानावस्तुसमर्पणैः

गंगातटी औषधींनी समृद्ध अशा स्थानी त्याने मातीची मूर्ती घडवून, विविध पूजासामग्री अर्पण करून उमादेवीची आराधना केली।

Verse 10

कदाचित्सा निराहारा कदाचित्सा धृतव्रता । कदाचित्पवनाहारा कदाचिज्जलभुघ्यभूत्

कधी ती निराहार राहिली, कधी दृढ व्रतधर्म पाळला। कधी केवळ वायूवर, कधी केवळ पाण्यावर जगून तिने तपश्चर्या केली।

Verse 11

शिवाविन्यस्तचेतस्का सप्तविंशतिवत्सरान् । निनाय मेनका प्रीत्या परं सा मृष्टवर्चसा

जिचे चित्त भगवान् शिवांमध्ये स्थिर होते, तिला मेनकेने प्रेमाने सत्तावीस वर्षे सांभाळले. आणि ती (पार्वती) भक्तिनिष्ठेने परिशुद्ध होऊन परम तेजाने उजळून निघाली.

Verse 12

सप्तविंशतिवर्षान्ते जगन्माता जगन्मयी । सुप्रीताभवदत्यर्थमुमा शंकरकामिनी

सत्तावीस वर्षांच्या अखेरीस, जगन्माता व जगन्मयी उमा—शंकराची आकांक्षा धारण करणारी—अत्यंत प्रसन्न झाली.

Verse 13

अनुग्रहाय मेनायाः पुरतः परमेश्वरी । आविर्बभूव सा देवी सन्तुष्टा तत्सुभक्तितः

मेनेवर अनुग्रह करण्यासाठी परमेश्वरी देवी तिच्या समोर प्रत्यक्ष प्रकट झाली. तिच्या उत्तम भक्तीने संतुष्ट होऊन ती देवी आविर्भूत झाली.

Verse 14

दिव्यावयवसंयुक्ता तेजोमण्डलमध्यगा । उवाच विहसन्ती सा मेनां प्रत्यक्षतां गता

दिव्य अवयवांनी युक्त व तेजोमंडलाच्या मध्यभागी स्थित, ती देवी हसत-हसत—प्रत्यक्ष प्रकट होऊन—मेनेशी बोलली.

Verse 15

देव्युवाच वरं ब्रूहि महासाध्वि यत्ते मनसि वर्तते । सुप्रसन्ना च तपसा तवाहं गिरिकामिनि

देवी म्हणाली—हे महासाध्वी, तुझ्या मनात जो वर आहे तो सांग. हे गिरिजे, तुझ्या तपश्चर्येमुळे मी अत्यंत प्रसन्न आहे.

Verse 16

यत्प्रार्थितं त्वया मेने तपोव्रतसमाधिना । दास्ये तेऽहं च तत्सर्वं वाञ्छितं यद्यदा भवेत्

तप, व्रत आणि समाधी-निष्ठेने तू जे काही मागितले आहेस ते मी मान्य केले. जेव्हा जेव्हा योग्य वेळ येईल, तेव्हा तुझे सर्व इच्छित वर मी देईन.

Verse 17

ततस्सा मेनका देवीं प्रत्यक्षां कालिकान्तदा । दृष्ट्वा च प्रणनामाथ वचनं चेदमब्रवीत्

त्यानंतर मेनकेने प्रत्यक्ष प्रकट झालेल्या देवीला—कालिकेसारख्या श्यामकांतीने दीप्त—पाहून नमस्कार केला आणि मग हे वचन बोलली।

Verse 18

मेनोवाच । देवि प्रत्यक्षतो रूपन्दृष्टन्तव मयाऽधुना । त्वामहं स्तोतुमिच्छामि प्रसन्ना भव कालिके

मेना म्हणाली—हे देवी, आज मी तुझे रूप प्रत्यक्ष पाहिले आहे. मी तुझी स्तुती करू इच्छिते; हे कालिके, प्रसन्न हो।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । अथ सा मेनयेत्युक्ता कालिका सर्वमोहिनी । बाहुभ्यां सुप्रसन्नात्मा मेनकां परिषस्वजे

ब्रह्मा म्हणाले—तेव्हा ‘हे मेना’ असे संबोधिल्यावर सर्वमोहिनी कालिका अंतःकरणाने अतिशय प्रसन्न झाली आणि तिने दोन्ही बाहूंनी मेनकाला आलिंगन दिले।

Verse 20

ततः प्राप्तमहाज्ञाना मेनका कालिकां शिवम् । तुष्टाव वाग्भि रिष्टाभिर्भक्त्या प्रत्यक्षतां गताम्

त्यानंतर महान् आध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त झालेल्या मेनेने, प्रत्यक्ष प्रकट झालेल्या शिवशक्ती कालिकेची, प्रिय वचने व अंतःकरणातील भक्तीने स्तुती केली।

Verse 21

मेनोवाच । महामायां जगद्धात्रीं चण्डिकां लोकधारिणीम् । प्रणमामि महादेवीं सर्वकामार्थदायिनीम्

मेना म्हणाली—मी महादेवीला प्रणाम करते; ती महामाया, जगत्‌धात्री, लोकधारिणी उग्र चण्डिका, आणि सर्व कामना व पुरुषार्थ देणारी आहे।

Verse 22

नित्यानन्दकरीं मायां योगनिद्रां जगत्प्रसूम् । प्रणमामि सदासिद्धां शुभसारसमालिनीम्

मी त्या पवित्र मायेला प्रणाम करतो/करते—जी नित्य आनंद देणारी, योगनिद्रा-स्वरूपा, जगत्‌प्रसू माता आहे; सदासिद्ध आणि शुभसाराच्या माळेने अलंकृत।

Verse 23

मातामहीं सदानन्दां भक्तशोकविनाशिनीम् । आकल्पं वनितानां च प्राणिनां बुद्धिरूपिणीम्

ती पृथ्वीमयी महामाता, सदानंदस्वरूपा, भक्तांचा शोक नाश करणारी आहे। कल्पकल्पांपर्यंत ती स्त्रियांमध्ये व सर्व प्राण्यांमध्ये बुद्धिरूपाने वास करते।

Verse 24

सा त्वं बंधच्छेदहेतुर्यतीनां कस्ते गेयो मादृशीभिः प्रभावः । हिंसाया वाथर्ववेदस्य सा त्वं नित्यं कामं त्वं ममेष्टं विधेहि

तूच यतींच्या बंधनच्छेदनाचे कारण आहेस; माझ्यासारख्या स्त्रिया तुझ्या प्रभावाचे गान कसे करणार? तू अथर्ववेदाशी संबंधित शक्ती आणि अहिंसा-निग्रहाचीही अधिष्ठात्री आहेस. म्हणून नित्यस्थिते! माझी सततची कामना पूर्ण कर, मला इष्ट दे.

Verse 25

नित्यानित्यैर्भावहीनैः परास्तैस्तत्तन्मात्रैर्योज्यते भूतवर्गः । तेषां शक्तिस्त्वं सदा नित्यरूपा काले योषा योगयुक्ता समर्था

नित्य व अनित्य म्हणविले जाणारे सूक्ष्म तन्मात्र—स्वतंत्र सत्ताहीन व पराधीन—यांच्या योगाने भूतसमूहाची रचना होते. त्या सर्वांची शक्ती तूच, सदैव नित्यरूपा; काळाची अधीश्वरी योषा, योगयुक्त होऊन सर्वथा समर्थ आहेस.

Verse 26

योनिर्धरित्री जगतां त्वमेव त्वमेव नित्या प्रकृतिः परस्तात् । यथा वशं क्रियते ब्रह्मरूपं सा त्वं नित्या मे प्रसीदाद्य मातः

सर्व जगतांची योनी व धारण करणारी धरित्री तूच आहेस; तूच परात्परा नित्य प्रकृती आहेस. जिच्यामुळे ब्रह्मरूप तत्त्वही वश होऊन रूपात प्रकटते—हे नित्य माता, आज माझ्यावर प्रसन्न हो.

Verse 27

त्वं जातवेदोगतशक्तिरुग्रा त्वं दाहिका सूर्यकरस्य शक्तिः । आह्लादिका त्वं बहुचन्द्रिका या तान्त्वामहं स्तौमि नमामि चण्डीम्

तू जातवेद (अग्नी) मध्ये स्थित उग्र शक्ती आहेस; तू सूर्यकिरणांची दाहक ऊर्जा आहेस. तूच अनेक प्रकारे प्रकाशणारी शीतल, आनंददायिनी चंद्रिका आहेस. म्हणून मी तुझी स्तुती करतो व तुला नमस्कार करतो—हे चंडी!

Verse 28

योषाणां सत्प्रिया च त्वं नित्या त्वं चोर्ध्वरेतसाम् । वांछा त्वं सर्वजगतां धाया च त्वं यथा हरेः

तू स्त्रियांची सत्प्रिया आहेस; आणि ऊर्ध्वरेतस तपस्व्यांसाठी तू नित्य आहेस. तू सर्व जगांची वांछा आहेस; आणि हरीसाठी लक्ष्मी जशी, तशीच तू धारण-आधार आहेस.

Verse 29

या चेष्टरूपाणि विधाय देवी सृष्टिस्थितानाशमयी च कर्त्री । ब्रह्माच्युतस्थाणुशरीरहेतुस्सा त्वं प्रसीदाद्य पुनर्नमस्ते

हे देवी! तू सर्व चेष्टारूपे घडवितेस; तू सृष्टी-स्थिती-नाशस्वरूप कर्त्री आहेस; ब्रह्मा, अच्युत (विष्णु) व स्थाणु (शिव) यांच्या देहप्रकटीकरणाची कारणीभूतही तूच आहेस. आज प्रसन्न हो; तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 30

ब्रह्मोवाच । तत इत्थं स्तुता दुर्गा कालिका पुनरेव हि । उवाच मेनकां देवीं वांछितं वरयेत्युत

ब्रह्मा म्हणाले—अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर दुर्गा, तीच कालिका, पुन्हा बोलली. तिने देवी मेनकाला म्हटले—“तुला जो इच्छित वर हवा तो निवड।”

Verse 31

उमोवाच । प्राणप्रिया मम त्वं हि हिमाचलविलासिनी । यदिच्छसि ध्रुवन्दास्ये नादेयं विद्यते मम

उमा म्हणाली—हे माझ्या प्राणांची प्रिया, हे हिमाचलात रमण करणारी! तू जर सेवेत दृढ राहू इच्छितेस, तर माझ्याकडे न देण्यासारखे काहीच नाही।

Verse 32

इति श्रुत्वा महेशान्याः पीयूषसदृशं वचः । उवाच परितुष्टा सा मेनका गिरिकामिनी

महेशानी (पार्वती) हिचे अमृतासारखे वचन ऐकून, गिरिराजाची प्रिया मेनका अत्यंत संतुष्ट झाली आणि मग बोलली।

Verse 33

मेनोवाच । शिवे जयजय प्राज्ञे महेश्वरि भवाम्बिके । वरयोग्यास्महं चेत्ते वृणे भूयो वरं वरम्

मेना म्हणाली: जय जय, हे शिवे! हे प्राज्ञे, हे महेश्वरी, हे भवाम्बिके! मी जर तुझ्या वरास योग्य असेन, तर मी पुन्हा एक उत्तम वर मागते.

Verse 34

प्रथमं शतपुत्रा मे भवन्तु जगदम्बिके । बह्वायुषो वीर्यवन्त ऋद्धिसिद्धिसमन्विताः

हे जगदंबिके! प्रथम मला शंभर पुत्र होवोत—दीर्घायुषी, पराक्रमी, आणि ऋद्धी-सिद्धींनी युक्त।

Verse 35

पश्चात्तथैका तनया स्वरूपगुणशालिनी । कुलद्वयानंदकरी भुवनत्रयपूजिता

त्यानंतर एक कन्या जन्मली—रूप-गुणांनी संपन्न; ती दोन्ही कुलांना आनंद देणारी आणि त्रिलोकीत पूजिता झाली.

Verse 36

सुता भव मम शिवे देवकार्यार्थमेव हि । रुद्रपत्नी भव तथा लीलां कुरु भवाम्बिके

हे शिवे! तू माझी कन्या हो—देवकार्य सिद्ध करण्यासाठीच; आणि पुढे रुद्रपत्नी हो, हे भवांबिके, ही लीला प्रकट कर.

Verse 37

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा मेनकोक्तं हि प्राह देवी प्रसन्नधीः । स्मितपूर्वं वचस्तस्याः पूरयन्ती मनोरथम्

ब्रह्मा म्हणाले—मेनकेचे वचन ऐकून देवी प्रसन्नचित्त झाली; स्मितपूर्वक उत्तर देऊन तिने तिचा मनोरथ पूर्ण केला.

Verse 38

देव्युवाच । शतपुत्रास्सं भवन्तु भवत्या वीर्यसंयुताः । तत्रैको बलवान्मुख्यः प्रधमं संभविष्यति

देवी म्हणाली—“तुझ्या पोटी पराक्रमयुक्त शंभर पुत्र होवोत; त्यांत एक बलवान् व श्रेष्ठ असा प्रथम जन्माला येईल.”

Verse 39

सुताहं संभविष्यामि सन्तुष्टा तव भक्तितः । देव कार्यं करिष्यामि सेविता निखिलैस्सुरैः

तुझ्या भक्तीने संतुष्ट होऊन मी निश्चयच तुझी कन्या म्हणून जन्म घेईन। देवांचे कार्य सिद्ध करीन आणि सर्व देवांकडून पूजिता व सेविता होईन।

Verse 40

ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा जगद्धात्री कालिका परमेश्वरी । पश्यन्त्या मेनकायास्तु तत्रैवान्तर्दधे शिवा

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून जगद्धात्री परमेश्वरी कालिका, मेनकेच्या पाहता-पाहता तेथेच सती-शिवा रूपाने अंतर्धान पावली।

Verse 41

मेनकापि वरं लब्ध्वा महेशान्या अभी प्सितम् । मुदं प्रापामितां तात तपःक्लेशोप्यनश्यत

महेशानी (पार्वती) हिला अभिप्रेत वर मिळाल्याने मेनकाही आनंदित झाली; आणि हे प्रिय, तपस्येचा क्लेशही त्यानेच नाहीसा झाला।

Verse 42

दिशि तस्यां नमस्कृत्य सुप्रहृष्टमनास्सती । जयशब्दं प्रोच्चरंती स्वस्थानम्प्रविवेश ह

त्या दिशेला नमस्कार करून, अत्यंत आनंदित मनाची सती ‘जय’ असा घोष करीत आपल्या धामात प्रवेशली।

Verse 43

अथ तस्मै स्वपतये शशंस सुवरं च तम् । स्वचिह्नबुद्धमिव वै सुवाचा पुनरुक्तया

मग तिने आपल्या स्वामी-पतीला तो उत्तम वर सांगितला; मधुर वाणीने तो पुन्हा पुन्हा उच्चारला, जणू तो त्यांना स्वतःच्या चिन्हानेच आधी उमगला होता।

Verse 44

श्रुत्वा शैलपतिर्हृष्टोऽभवन्मेनावचो हि तत् । प्रशशंस प्रियां प्रीत्या शिवाभक्तिरतां च ताम्

मेनेचे ते वचन ऐकून पर्वतराज अत्यंत हर्षित झाले. प्रेमयुक्त आनंदाने त्यांनी आपल्या प्रिय पत्नीचे स्तवन केले, कारण ती भगवान शिवाच्या दृढ भक्तीत रत होती.

Verse 45

कालक्रमेणाऽथ तयोः प्रवृत्ते सुरते मुने । गर्भो बभूव मेनाया ववृधे प्रत्यहं च सः

हे मुने, काळाच्या क्रमाने जेव्हा त्या दोघांचा संग झाला, तेव्हा मेना गर्भवती झाली. तो गर्भ दिवसेंदिवस वाढत गेला.

Verse 46

असूत सा नागवधूपभोग्यं सुतमुत्तमम् । समुद्रबद्धसत्सख्यं मैनाकाभिधमद्भुतम्

तिने एक उत्तम व अद्भुत पुत्र प्रसवला—मैनाक नावाचा, जो नागकन्येचा पती होण्यास योग्य होता. त्याची समुद्राशी दृढ मैत्री होती आणि तो समुद्राशी बांधलेला मानला गेला.

Verse 47

वृत्रशत्रावपि क्रुद्धे वेदनाशं सपक्षकम् । पविक्षतानां देवर्षे पक्षच्छिदि वराङ्गकम्

हे देवर्षे, वृत्रहंता इंद्र क्रुद्ध झाला तरीही हा (प्रभाव) वेदनेचा नाश करणारा ठरला, तिच्या ‘पक्षां’सह म्हणजे सहाय्यक कारणांसह. वज्राने आहतांसाठी हा पंखछेद—शक्ती छिन्न करण्याचा—श्रेष्ठ उपाय झाला.

Verse 48

प्रवरं शतपुत्राणां महाबलपराक्रमम् । स्वोद्भवानां महीध्राणां पर्वतेन्द्रैकधिष्ठितम्

तो शंभर पुत्रांमध्ये श्रेष्ठ, महाबल व पराक्रमाने युक्त होता। पर्वतवंशातून उत्पन्न होऊन तो पर्वतेन्द्रांमध्ये एकमेव अधिष्ठाता-सम्राटाप्रमाणे प्रतिष्ठित झाला।

Verse 49

आसीन्महोत्सवस्तत्र हिमाचलपुरेऽद्भुतः । दम्पत्योः प्रमुदाधिक्यं बभूव क्लेशसंक्षयः

तेथे हिमाचलाच्या नगरी अद्भुत महोत्सव झाला। त्या दिव्य दाम्पत्याचा आनंद फार वाढला आणि त्यांचे क्लेश क्षीण झाले।

Verse 50

दानन्ददौ द्विजातिभ्योऽन्येभ्यश्च प्रददौ धनम् । शिवाशिवपदद्वन्द्वे स्नेहोऽभूदधिकस्तयोः

त्याने हर्षाने द्विजांना दाने दिली आणि इतरांनाही धन प्रदान केले। शुभ-अशुभ अवस्थांच्या द्वंद्वातही त्या दोघांचा परस्पर स्नेह अधिकच वाढला।