दुर्गोपवीत-रचना तथा शिवामलङ्कारोत्सवः | The Making of the Durgopavīta and Pārvatī’s Auspicious Adornment Festival

Verse 1

ब्रह्मोवाच । ततः शैलवरः सोपि प्रीत्या दुर्गोपवीतकम् । कारयामास सोत्साहं वेदमन्त्रैश्शिवस्य च

ब्रह्मा म्हणाले—त्यानंतर त्या श्रेष्ठ पर्वतानेही प्रेमयुक्त आनंदाने, उत्साहपूर्वक, दुर्गेचा उपवीत-संस्कार वेदमंत्रांसह व शिवमंत्रांसह करविला।

Verse 2

अथ विष्ण्वादयो देवा मुनयस्सकुतू हलम् । हिमाचलप्रार्थनया विवेशान्तर्गृहं गिरेः

त्यानंतर विष्णू आदी देव व मुनि कुतूहलाने भरून, हिमाचलाच्या विनंतीने पर्वतराजाच्या अंतर्गृहात प्रविष्ट झाले.

Verse 3

श्रुत्याचारं भवाचारं विधाय च यथार्थतः । शिवामलंकृतां चक्रुश्शिवदत्तविभूषणैः

श्रुतीविहित आचार व लोकाचार यथार्थ रीतीने करून, शिवांनी दिलेल्या भूषणांनी त्यांनी शिवा (पार्वती)ला योग्य प्रकारे अलंकृत केले.

Verse 4

प्रथमं स्नापयित्वा तां भूषयित्वाथ सर्वशः । नीराजिता सखीभिश्च विप्रपत्नीभिरेव च

प्रथम त्यांनी तिला स्नान घातले, मग सर्व प्रकारे अलंकृत केले. नंतर सख्या व ब्राह्मणपत्नींनी तिचे शुभ नीराजन (आरती) केले.

Verse 5

अहताम्बरयुग्मेन शोभिता वरवर्णिनी । विरराज महाशैलदुहिता शङ्करप्रिया

निर्मळ वस्त्रांच्या युगुलाने शोभित ती उत्तमवर्णा, महापर्वताची कन्या, शंकरप्रिया देवी तेजस्वी होऊन विराजली।

Verse 6

कंचुकी परमा दिव्या नानारत्नान्विताद्भुता । विधृता च तया देव्या विलसन्त्याधिकं मुने

हे मुने, त्या देवीने परम दिव्य कंचुकी धारण केली—नानाविध रत्नांनी युक्त ती अद्भुत होती; आणि ती परिधान केल्याने ती अधिकच शोभून दिसली।

Verse 7

सा बभार तथा हारं दिव्यरत्नसमन्वितम् । वलयानि महार्हाणि शुद्धचामीकराणि च

मग तिने दिव्य रत्नांनी जडलेला हार घातला; तसेच शुद्ध सुवर्णाचे बनलेले अतिमूल्य वलयही परिधान केले।

Verse 8

स्थिता तत्रैव सुभगा ध्यायन्ती मनसा शिवम् । शुशुभेति महाशैलकन्यका त्रिजगत्प्रसूः

तेथेच स्थिर राहून ती सुभगा महाशैलकन्या—जी पुढे त्रिजगाची जननी होणार होती—मनाने भगवान् शिवाचे ध्यान करीत विशेष तेजाने शोभून दिसली।

Verse 9

तदोत्सवो महानासीदुभयत्र मुदा वहः । दानं बभूव विविधं ब्राह्मणेभ्यो विवर्णितम्

तो उत्सव अत्यंत भव्य झाला; दोन्ही बाजूंनी आनंदाचा प्रवाह वाहू लागला। मग शास्त्रोक्त परंपरेनुसार ब्राह्मणांना विविध प्रकारची दाने विधिपूर्वक वितरित झाली।

Verse 10

अन्येषां द्रव्यदानं च बभूव विविधम्महत् । गीतवाद्यविनोदश्च तत्रोत्सवपुरस्सरम्

तेथे इतरांनीही विविध प्रकारचे महान् द्रव्यदान केले. गीत-वाद्यांचा आनंद झाला आणि उत्सवच सर्व विधींच्या अग्रभागी होता.

Verse 11

अथ विष्णुरहं धाता शक्राद्या अमरास्तथा । मुनयश्च महाप्रीत्या निखिलास्सोत्सवा मुदा

मग विष्णू, मी धाता ब्रह्मा, शक्र इत्यादी देव आणि मुनिगण—सर्वजण महाप्रीतीने परिपूर्ण होऊन आनंदाने उत्सव करू लागले.

Verse 12

सुप्रणम्य शिवां भक्त्या स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । सम्प्राप्य हिमगिर्य्याज्ञां स्वं स्वं स्थाने समाश्रिताः

भक्तीने शिवा (पार्वती)ला उत्तम प्रणाम करून आणि शिवाच्या चरणकमलांचे स्मरण करून, त्यांनी हिमगिरीची आज्ञा प्राप्त केली व मग आपापल्या स्थानी गेले।

Verse 13

एतस्मिन्नन्तरे तत्र ज्योतिःशास्त्र विशारदः । हिमवन्तं गिरीन्द्रं तं गर्गो वाक्यमभाषत

त्याच वेळी तेथे ज्योतिषशास्त्रात पारंगत गर्गाने पर्वतराज हिमवंतास वचन सांगितले।

Verse 14

गर्ग उवाच । हिमाचल धराधीश स्वामिन् कालीपतिः प्रभो । पाणिग्रहार्थं शंभुं चानय त्वं निजमंदिरम्

गर्ग म्हणाले—हे हिमाचल, हे धराधीश स्वामिन्! हे प्रभो, कालीचे नियत पती! पाणिग्रहणासाठी शंभूला आपल्या निजमंदिरात (प्रासादात) आणा।

Verse 15

ब्रह्मोवाच । अथ तं समयं ज्ञात्वा कन्यादानोचितं गिरिः । निवेदितं च गर्गेण मुसुदेऽतीव चेतसि

ब्रह्मा म्हणाले—मग कन्यादानास योग्य वेळ आली आहे हे जाणून गिरिराज गिरि यांनी, गर्गमुनींनी सांगितलेला संदेश ऐकून, मन अत्यंत व्याकुळ झाले।

Verse 16

महीधरान्द्विजांश्चैव परानपि तदा गिरिः । प्रेषयामास सुप्रीत्या शिवानयनकाम्यया

तेव्हा गिरिराज हिमालयांनी, भगवान शिवांना आपल्या सान्निध्यात आणण्याच्या स्नेहपूर्ण उत्कंठेने, आनंदाने महान पर्वत, द्विज ब्राह्मण आणि इतर श्रेष्ठ जन यांनाही पाठविले।

Verse 17

ते पर्वता द्विजाश्चैव सर्वमंगलपाणयः । संजग्मुस्सोत्सवाः प्रीत्या यत्र देवो महेश्वरः

ते पर्वत आणि द्विज ऋषीही—हातात सर्व मंगल द्रव्य घेऊन—उत्सवसह प्रेमाने तेथे गेले, जिथे देव महेश्वर विराजमान होते.

Verse 18

तदा वादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा । महोत्साहोऽभवत्तत्र गीतनृत्यान्वितेन हि

तेव्हा वाद्यांच्या निनादात आणि त्याहूनही अधिक वेदमंत्रांच्या ब्रह्मघोषात, तेथे गीत-नृत्यासह महान् हर्षोल्लास उसळून आला।

Verse 19

श्रुत्वा वादित्रनिर्घोषं सर्वे शंकरसेवकाः । उत्थितास्त्वैकपद्येन सदेवर्षिगणा मुदा

वाद्यांचा प्रचंड निनाद ऐकून, शंकराचे सर्व सेवक—देवर्षी व मुनिगणांसह—आनंदाने एकाच क्षणी एकत्र उठून उभे राहिले।

Verse 20

परस्परं समूचुस्ते हर्षनिर्भरमानसाः । अत्रागच्छंति गिरयश्शिवानयनकाम्यया

हर्षाने भरलेल्या मनाने ते एकमेकांना म्हणू लागले—“इथे पर्वत येत आहेत, भगवान् शिवांचे दर्शन घेण्याच्या इच्छेने।”

Verse 21

पाणिग्रहणकालो हि नूनं सद्यस्समागतः । महद्भाग्यं हि सर्वेषां संप्राप्तमहि मन्महे

निश्चितच आता पाणिग्रहणाचा काळ आला आहे. ही शुभ घडी प्राप्त झाल्याने सर्वांना महान् सौभाग्य लाभले आहे, असे आम्ही मानतो।

Verse 22

धन्या वयं विशेषेण विवाहं शिवयोर्ध्रुवम् । द्रक्ष्यामः परमप्रीत्या जगतां मंगलालयम्

आम्ही विशेषेकरून धन्य आहोत; निश्चयच परम प्रीतीने शिव-पार्वतीचा विवाह पाहू—जो सर्व जगताच्या मंगलाचे धाम आहे।

Verse 23

ब्रह्मोवाच । एवं यावदभूत्तेषां संवादस्तत्र चादरात् । तावत्सर्वे समायाताः पर्वतेंद्रस्य मंत्रिणः

ब्रह्मा म्हणाले—तेथे त्यांचा आदरयुक्त संवाद चालू असतानाच, त्याच वेळी पर्वतराजाचे सर्व मंत्री एकत्र येऊन पोहोचले।

Verse 24

ते गत्वा प्रार्थयांचक्रुश्शिव विष्ण्वादिकानपि । कन्यादानोचितः कालो वर्तते गम्यतामिति

ते तेथे जाऊन शिव, विष्णु इत्यादी देवांनाही विनवू लागले—“कन्यादानाचा योग्य काळ आला आहे; म्हणून कृपया चला.”

Verse 25

ते तच्छ्रुत्वा सुरास्सर्वे मुने विष्ण्वादयोऽखिलाः । मुमुदुश्चेतसातीव जयेत्यूचुर्गिरिं द्रुतम्

हे मुने, ते ऐकून विष्णु इत्यादी सर्व देव अंतःकरणात अत्यंत आनंदित झाले. “जय!” असे म्हणत त्यांनी त्वरेने पर्वतराजाला संबोधिले।

Verse 26

शिवोऽपि मुमुदेऽतीव कालीप्रापणलालसः । गुप्तं चकार तच्चिह्नं मनस्येवाद्भुताकृतिः

शिवही कालीप्राप्तीच्या उत्कंठेने अत्यंत आनंदित झाले. अद्भुत रूपधारी प्रभूंनी ते चिन्ह जणू आपल्या मनातच गुप्त ठेवले।

Verse 27

अथ स्नानं कृतन्तेन मङ्गलद्रव्यसंयुतम् । शूलिना सुप्रसन्नेन लोकानुग्रहकारिणा

त्यानंतर लोकांवर अनुग्रह करणारे, अत्यंत प्रसन्न त्रिशूलधारी भगवान शिव यांनी मंगल द्रव्यांसह पावन स्नानविधी संपन्न केला।

Verse 28

स्नातस्सुवाससा युक्तस्सर्वैस्तैः परिवारितः । आरोपितो वृषस्कन्धे लोकपालैस्सुसेवितः

स्नान करून उत्तम वस्त्रे धारण केलेला तो सर्वांनी वेढलेला होता; लोकपालांनी श्रद्धेने सेवा करून त्याला पवित्र वृषभाच्या स्कंधावर आरूढ केले।

Verse 29

पुरस्कृत्य प्रभुं सर्वे जग्मुर्हिमगिरेर्गृहम् । वाद्यानि वादयन्तश्च कृतवन्तः कुतूहलम्

प्रभूला अग्रस्थानी ठेवून ते सर्व हिमगिरीच्या गृहाकडे निघाले; वाद्ये वाजवीत त्यांनी उत्सवमय कुतूहल व आनंद निर्माण केला।

Verse 30

हिमागप्रेषिता विप्रास्तथा ते पर्वतोत्तमाः । शम्भोरग्रचरा ह्यासन्कुतूहलसमन्विताः

हे विप्रहो! हिमालयाने पाठविलेले ते पर्वतांतील श्रेष्ठ जन शंभूच्या पुढे पुढे गेले; कुतूहलाने परिपूर्ण होते।

Verse 31

बभौ छत्रेण महता ध्रियमाणो हि मूर्द्धनि । चामरैर्वीज्यमानोऽसौ सविता नो महेश्वरः

आमचे प्रभु महेश्वर सूर्याप्रमाणे तेजस्वी भासले—मस्तकी महान छत्र धारण केले होते आणि चामरांनी त्यांना वाऱ्यावर वीजले जात होते।

Verse 32

अहं विष्णुस्तथा चेन्द्रो लोकपाला स्तथैव च । अग्रगाः स्मातिशोभन्ते श्रिया परमया श्रिताः

“मी, विष्णू, तसेच इंद्र, आणि लोकपालही—आम्ही सर्व अग्रपंक्तीत उभे आहोत; परम श्रीचा आश्रय घेऊन तिच्या तेजाने अतिशय शोभत आहोत।”

Verse 33

ततश्शङ्खाश्च भेर्य्यश्च पटहानकगोमुखाः । पुनः पुनरवाद्यन्त वादित्राणि महोत्सवे

मग महोत्सवात शंख, भेरी, पटह, आनक आणि गोमुख इत्यादी वाद्ये पुन्हा पुन्हा वाजू लागली।

Verse 34

तथैव गायकास्सर्वे जगुः परममङ्गलम् । नर्तक्यो ननृतुस्सर्वा नानातालसमन्विताः

तसेच सर्व गायकांनी परम मंगलमय स्तुती गायिली, आणि सर्व नर्तकींनी नानाताल-लयींसह नृत्य केले।

Verse 35

एभिस्समेतो जगदेकबन्धुर्ययौ तदानीं परमेशवर्चसा । सुसेव्यमानस्सकलैस्सुरेश्वरैर्विकीर्यमाणः कुसुमैश्च हर्षितैः

त्यांच्यासह जगाचा एकमेव बंधु तेव्हा परमेश्वर-तेजाने दीप्त होऊन पुढे निघाले। सर्व देवाधिपतींनी भक्तिभावाने सेवा केली, आणि हर्षाने पुष्पवृष्टी करून कुसुमे उधळली।

Verse 36

सम्पूजितस्तदा शम्भुः प्रविष्टो यज्ञमण्डपम् । संस्तूयमानो बह्वीभिः स्तुतिभिः परमेश्वरः

तेव्हा विधिपूर्वक पूजित शंभू यज्ञमंडपात प्रविष्ट झाले। परमेश्वराची अनेक स्तुतिंनी स्तवन होत होते।

Verse 37

वृषादुत्तारयामासुर्महेशम्पर्वतोत्तमाः । निन्युर्गृहान्तरम्प्रीत्या महोत्सवपुरस्सरम्

तेव्हा श्रेष्ठ पर्वतांनी महेशाला वृषभावरून उतरविले आणि प्रेमाने, महोत्सवाला पुढे ठेवून, त्यांना अंतःपुरात नेले.

Verse 38

हिमालयोऽपि सम्प्राप्तं सदेवगणमीश्वरम् । प्रणम्य विधिवद्भक्त्या नीराजनमथाकरोत्

हिमालयानेही देवगणांसह आलेल्या ईश्वराजवळ जाऊन विधिपूर्वक भक्तीने प्रणाम केला आणि मग नीराजन (आरती) केले.

Verse 39

सर्वान्सुरान्मुनीनन्यान्प्रणम्य समहोत्सवः । सम्मानमकरोत्तेषां प्रशंसन्स्वविधिम्मुदा

सर्व देव आणि इतर मुनिंना प्रणाम करून, महोत्सवाच्या आनंदाने परिपूर्ण होऊन, त्याने सर्वांचा सत्कार केला आणि आनंदाने आपल्या विधी-आचरणाची प्रशंसा केली.

Verse 40

सोऽगस्साच्युतमीशानं सुपाद्यार्घ्यपुरस्सरम् । सदेवमुख्यवर्गं च निनाय स्वालयान्तरम्

तेव्हा अगस्त्याने पाद्य-अर्घ्यादि उत्तम सत्कार करून, अच्युत (विष्णु) सहित ईशान (भगवान् शिव) व देवांचे अग्रगण्य गण यांना आपल्या निवासाच्या अंतर्भागात नेले।

Verse 41

प्राङ्गणे स्थापयामास रत्नसिंहासनेषु तान् । सर्वान्विष्णु च मामीशं विशिष्टांश्च विशेषतः

त्याने प्रांगणात सर्वांना रत्नजडित सिंहासनांवर बसविले; आणि हे प्रभो, विशेष मान देऊन विशिष्टांमध्ये विशेषतः विष्णू व मला मान्य आसनावर बसविले।

Verse 42

सखीभिर्मेनया प्रीत्या ब्राह्मणस्त्रीभिरेव च । अन्याभिश्च पुरन्धीभिश्चक्रे नीराजनम्मुदा

सख्यांसह, मेनासह, तसेच ब्राह्मणांच्या पत्नी व अन्य कुलवधूंसह प्रेमाने तिने आनंदाने शुभ नीराजन (आरती) केले.

Verse 43

पुरोधसा कृत्यविदा शंकराय महात्मने । मधुपर्कादिकं यद्यत्कृत्यं तत्तत्कृतं मुदा

तेव्हा विधिज्ञ पुरोहिताने महात्मा शंकरासाठी मधुपर्क इत्यादींनी आरंभ करून जे जे सत्कार-कर्तव्य होते ते सर्व आनंदाने केले.

Verse 44

मया स नोदितस्तत्र पुरोधाः कृतवांस्तदा । सुमंगलं च यत्कर्म प्रस्तावसदृशम्मुने

हे मुने, त्या वेळी तेथे मी त्याला प्रेरित केले; मग पुरोहिताने प्रसंगास अनुरूप जे सुमंगल कर्म होते ते यथायोग्य आनंदाने केले.

Verse 45

अन्तर्वेद्यां महाप्रीत्या सम्प्रविश्य हिमाद्रिणा । यत्र सा पार्वती कन्या सर्वाभरणभूषिता

महान् आनंदाने हिमालय अंतर्वेदीत प्रविष्ट झाले; जिथे सर्व अलंकारांनी भूषित पार्वती कन्या उभी होती।

Verse 46

वेदिकोपरि तन्वंगी संस्थिता सुविराजिता । तत्र नीतो मद्दादेवो विष्णुना च मया सह

वेदिकेवर ती तन्वंगी देवी अत्यंत तेजस्वीपणे विराजमान होती. तेव्हा विष्णूंनी माझ्यासह देवाधिदेव शिवांना तेथेच आणले.

Verse 47

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिव हिमगिरिगृहाभ्यन्तरगमनोत्सववर्णनं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डात ‘शिवाचे हिमगिरीच्या गृहाच्या अंतःपुरात प्रवेशोत्सववर्णन’ नावाचा सत्तेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 48

तत्रोपविष्टो गर्गश्च यत्रास्ति घटिकालयम् । यावच्छेषा घटी तावत्कृतम्प्रणवभाषणम्

जिथे घटिकालय (जलघड्याळ) होते तिथे गर्ग ऋषी बसले। एक घटी उरलेली असेपर्यंत त्यांनी प्रणव ‘ॐ’चे उच्चारण केले।

Verse 49

पुण्याहम्प्रवदन्गर्गस्समाध्रेऽञ्जलिम्मुदा । पार्व्वत्यक्षतपूर्णं च ववृषे च शिवोपरि

‘पुण्याह’ असे उच्चारत गर्ग ऋषींनी आनंदाने अंजली बांधून, पार्वतीने पवित्र केलेले अक्षत (अखंड तांदूळ) भगवान शिवावर उधळले।

Verse 50

तया सम्पूजितो रुद्रो दध्यक्षतकुशाम्बुभिः । परमोदाढ्यया तत्र पार्वत्या रुचिरास्यया

तेथे परम दृढनिष्ठ, रुचिरमुखी पार्वतीने दही, अक्षत, कुश व पवित्र जल यांनी रुद्राची विधिपूर्वक पूजा केली।

Verse 51

विलोकयन्ती तं शम्भुं यस्यार्थे परमन्तपः । कृतम्पुरा महाप्रीत्या विरराज शिवाति सा

त्या शंभूकडे पाहत—ज्याच्यासाठी परम तपस्विनीने पूर्वी घोर तप केले होते—ती महाप्रीतीने उजळून निघाली आणि खरोखरच ‘शिवा’, शिवाची मंगलमयी अर्धांगिनी झाली।

Verse 52

मया मुने तदोक्तस्तु गर्गादिमुनिभिश्च सः । समानर्च शिवां शम्भुर्लौकिकाचारसंरतः

हे मुने, हे मीच सांगितले होते आणि गर्गादी मुनींनीही त्यास अनुमोदन दिले. त्यानंतर लौकिक आचारात निष्ठावान शंभूंनी आदरपूर्वक शिवेचे सम्यक् पूजन केले.

Verse 53

एवं परस्परं तौ वै पार्व्वतीपरमेश्वरौ । अर्चयन्तौ तदानीञ्च शुशुभाते जगन्मयौ

अशा रीतीने त्या वेळी पार्वती व परमेश्वर परस्पर श्रद्धेने एकमेकांचे पूजन करीत, जगन्मय असल्याने अद्भुत तेजाने शोभून दिसले.

Verse 54

त्रैलोक्यलक्ष्म्या संवीतौ निरीक्षन्तौ परस्परम् । तदा नीराजितौ लक्ष्म्यादिभिस्स्त्रीभिर्विशेषतः

त्रैलोक्याच्या लक्ष्मीसमृद्धीच्या तेजाने आवृत होऊन ते दोघे परस्परांकडे पाहू लागले. तेव्हा लक्ष्मी आदी दिव्य स्त्रियांनी विशेष रीतीने त्यांचे नीराजन (आरती) केले.

Verse 55

तथा परा वै द्विजयोषितश्च नीराजयामासुरथो पुरस्त्रियः । शिवाञ्च शम्भुञ्च विलोकयन्त्योऽवापुर्म्मुदन्तास्सकला महोत्सवम्

तसेच द्विजांच्या स्त्रिया आणि नगरातील स्त्रियांनीही आरती केली. शिवा व शंभू यांचे दर्शन घेत सर्वजणी आनंदित झाल्या आणि त्या महोत्सवाची परिपूर्णता प्राप्त केली.