शिवरूपदर्शनम् (Menā’s Vision of Śiva’s Divine Form)
अध्याय ४५ मध्ये ब्रह्मदेवाच्या वृत्तांताने आणि नारदांच्या प्रत्यक्ष वचनाने प्रसंग उलगडतो. विष्णूच्या प्रेरणेने देवकार्य सिद्ध व्हावे म्हणून नारद शंभूकडे जाऊन नानाविध स्तोत्रांनी त्यांची स्तुती करतात. नारदांच्या वचनांनी प्रसन्न होऊन शिव करुणामय, परम व दिव्य असे अद्भुत रूप प्रकट करतात. त्या दर्शनाने आनंदित नारद मेनेजवळ परत येऊन तिला शिवाचे अनुपम रूप पाहण्यास उद्युक्त करतात. मेना विस्मित होऊन स्वतः शिवतेज व मंगल सौंदर्याचे दर्शन घेते—कोट्यवधी सूर्यांसारखी प्रभा, परिपूर्ण अवयव, विलक्षण वस्त्रे, अनेक अलंकार, शांत हास्य, उज्ज्वल वर्ण आणि मस्तकी चंद्रकला. देवकार्य→स्तोत्र→कृपापूर्ण दर्शन→मेनेपर्यंत संप्रेषण→रूपवर्णन असा या अध्यायाचा क्रम आहे।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नन्तरे त्वं हि विष्णुना प्रेरितो द्रुतम् । अनुकूलयितुं शंभुमयास्तन्निकटे मुने
ब्रह्मा म्हणाले—याच दरम्यान, हे मुने, विष्णूच्या प्रेरणेने तू शंभूला अनुकूल करण्यासाठी त्वरेने त्याच्या जवळ गेलास।
Verse 2
तत्र गत्वा स वै रुद्रो भवता सुप्रबोधितः । स्तोत्रैर्नानाविधैस्स्तुत्वा देवकार्यचिकीर्षया
तेथे जाऊन तू त्या रुद्राला पूर्णपणे जागृत (कार्यप्रवृत्त) केलेस. मग देवकार्य साध्य करण्याच्या इच्छेने नानाविध स्तोत्रांनी त्याची स्तुती केलीस।
Verse 3
श्रुत्वा त्वद्वचनं प्रीत्या शंभुना धृतमद्भुतम् । स्वरूपमुत्तमन्दिव्यं कृपालुत्वं च दर्शितम्
तुझे वचन आनंदाने ऐकून शंभूने अद्भुत भाव धारण केला; त्याने आपले परम दिव्य स्वरूप प्रकट केले आणि कृपाळूपणाही दर्शविला।
Verse 4
तद्दृष्ट्वा सुन्दरं शम्भुं स्वरूपम्मन्मथा धिकम् । अत्यहृष्यो मुने त्वं हि लावण्यपरमायनम्
तो परमसुंदर शंभू पाहून—ज्यांचे स्वरूप मनमथाहूनही श्रेष्ठ आहे—हे मुने, तू अत्यंत हर्षित झालास; कारण तेच सर्व लावण्याचे परम आश्रयस्थान आहेत।
Verse 5
स्तोत्रैर्नानाविधैस्स्तुत्वा परमानन्दसंयुतः । आगच्छस्त्वं मुने तत्र यत्र मेना स्थिताखिलैः
नानाविध स्तोत्रांनी प्रभूची स्तुती करून, परम आनंदाने परिपूर्ण होऊन तो म्हणाला—“हे मुने, तिथे ये; जिथे मेना सर्वांनी वेढलेली उभी आहे.”
Verse 6
तत्रागत्य सुप्रसन्नो मुनेऽतिप्रेमसंकुलः । हर्षयंस्तां शैलपत्नी मेनान्त्वं वाक्यमब्रवीः
तेथे येऊन, हे मुने, तो अत्यंत प्रसन्न व प्रेमाने भरून गेला. शैलराजाची पत्नी मेना हिला हर्षित करून तो तिला हे वचन बोलला।
Verse 7
नारद उवाच । मेने पश्य विशालाक्षि शिवरूपमनुत्तमम् । कृता शिवेन तेनैव सुकृपा करुणात्मना
नारद म्हणाले—हे मेने, हे विशालाक्षि! शिवाचे ते अनुपम रूप पाहा. करुणामय त्या शिवानेच तुझ्यावर सुकृपा केली आहे।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा सा तद्वचो मेना विस्मिता शैलकामिनी । ददर्श शिवरूपन्तत्परमानन्ददायकम्
ब्रह्मा म्हणाले—ते वचन ऐकून शैलकन्या मेना विस्मित झाली; आणि तिने शिवाचे ते रूप पाहिले, जे परम आनंद देणारे आहे।
Verse 9
कोटिसूर्यप्रतीकाशं सर्वावयवसुन्दरम् । विचित्रवसनं चात्र नानाभूषणभूषितम्
तो कोटी सूर्यांप्रमाणे तेजस्वी होते; त्यांचे सर्व अवयव अत्यंत सुंदर होते। येथे ते विचित्र वस्त्रे परिधान करून नानाविध भूषणांनी विभूषित होते।
Verse 10
सुप्रसन्नं सुहासं च सुलावण्यं मनोहरम् । गौराभं द्युतिसंयुक्तं चन्द्ररेखाविभूषितम्
ते अत्यंत प्रसन्न, मंद हास्ययुक्त आणि अनुपम लावण्याने मनोहर होते। गौरवर्ण दीप्तीने संयुक्त होऊन ते चंद्ररेखा (अर्धचंद्र) यांनी विभूषित होते।
Verse 11
सर्वैर्देवगणैः प्रीत्या विष्ण्वाद्यस्सेवितं तथा । सूर्येण च्छत्रितं मूर्ध्नि चन्द्रेण च विशोभितम्
सर्व देवगण प्रेमाने—विष्णू आदींसह—त्याची सेवा करीत होते; मस्तकावर सूर्य छत्रासारखा छाया देत होता आणि चंद्र त्यास अधिक शोभा देत होता।
Verse 12
सर्वथा रमणीयं च भूषितस्य विभूषणैः । वाहनस्य महाशोभा वर्णितुं नैव शक्यते
ते दिव्य वाहन सर्वथा रमणीय होते व उत्तम विभूषणांनी अलंकृत होते; त्याची महाशोभा व तेज वर्णन करणे खरोखर शक्य नाही।
Verse 13
गंगा च यमुना चैव विधत्तः स्म सुचामरे । सिद्धयोऽष्टौ पुरस्तस्य कुर्वन्ति स्म सुनर्त्तनम्
गंगा व यमुनाही सुंदर चामरे ढाळण्यासाठी नेमल्या गेल्या; आणि त्याच्या समोर उभ्या असलेल्या अष्ट सिद्धी मंगल नृत्य करू लागल्या।
Verse 14
मया चैव तदा विष्णुरिन्द्राद्या ह्यमरास्तथा । स्वं स्वं वेषं सुसम्भूष्य गिरिशेनाचरन्युताः
तेव्हा माझ्यासह विष्णू, इंद्र इत्यादी सर्व देवही—आपापल्या विशेष वेशाने सुंदररीत्या सजून—गिरीश (भगवान् शिव) यांच्या संगतीने संचार करू लागले।
Verse 15
तथा जयेति भाषन्तो नानारूपा गणास्तदा । स्वलङ्कृतमहामोदा गिरीशपुरतोऽचरन्
तेव्हा ते गण नानाविध अद्भुत रूपे धारण करून “जय! जय!” असे म्हणत गिरीशांच्या समोर संचार करू लागले। आपापल्या अलंकारांनी सजलेले ते महान् आनंदाने भरले होते।
Verse 16
सिद्धाश्चोपसुरास्सर्वे मुनयश्च महासुखाः । ययुश्शिवेन सुप्रीतास्सकलाश्चापरे तथा
सर्व सिद्ध, उपसुर आणि मुनिगण महान् सुखाने परिपूर्ण होऊन, शिवावर अत्यंत प्रसन्न होऊन निघून गेले; तसेच इतर सर्वही गेले।
Verse 17
एवन्देवादयस्सर्वे कुतूहलसमन्विताः । परंब्रह्म गृणन्तस्ते स्वपत्नीभिरलंकृताः
अशा रीतीने सर्व देव व इतर दिव्यजन कुतूहलाने भरून, आपल्या-आपल्या पत्नीसह अलंकृत होऊन, परब्रह्म शिवाची स्तुती करू लागले।
Verse 18
विश्वावसुमुखास्तत्र ह्यप्सरोगणसंयुताः । गायन्तोप्यग्रतस्तस्य परमं शाङ्करं यशः
तेथे विश्वावसुच्या नेतृत्वाखाली, अप्सरागणांसह, त्यांनी त्यांच्या समोर शंकर (शिव) यांचे परम यश गाऊन स्तुती केली।
Verse 19
इत्थं महोत्सवस्तत्र बभूव मुनिस त्तम । नानाविधो महेशे हि शैलद्वारि च गच्छति
अशा प्रकारे, हे मुनिश्रेष्ठा, तेथे महान उत्सव झाला. कारण महेश्वर शैलद्वाराकडे जात असता नानाविध उत्सव स्वाभाविकपणे घडतात।
Verse 20
तस्मिंश्च समये तत्र सुषमा या परात्मनः । वर्णितुं तां विशेषेण कश्शक्नोति मुनीश्वर
आणि त्या वेळी, त्या ठिकाणी, परात्मा शिवाची जी अनुपम शोभा प्रकट झाली—हे मुनीश्वर, ती विशेषतः पूर्णपणे कोण वर्णू शकेल?
Verse 21
तथाविधं च तन्दृष्ट्वा मेना चित्रगता इव । क्षणमासीत्ततः प्रीत्या प्रोवाच वचनं मुने
त्याला तसाच पाहून मेना क्षणभर चित्रातली मूर्ती असल्याप्रमाणे स्तब्ध झाली; मग प्रेमाने भरून, हे मुने, तिने हे वचन उच्चारले।
Verse 22
मेनोवाच । धन्या पुत्री मदीया च यया तप्तं महत्तपः । यत्प्रभावान्महेशान त्वं प्राप्त इह मद्गृहे
मेना म्हणाली—धन्य आहे माझी कन्या, जिने महान तप केले. हे महेशान, त्या तपाच्या प्रभावानेच आपण येथे माझ्या घरी आला आहात।
Verse 23
मया कृता पुरा या वै शिवनिन्दा दुरत्यया । तां क्षमस्व शिवास्वामिन्सुप्रसन्नो भवाधुना
पूर्वी मी जी दुस्तर शिवनिंदा केली होती, हे शिवस्वामिन्, ती क्षमा करा. आता माझ्यावर पूर्ण प्रसन्न व कृपाळू व्हा।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । इत्थं सम्भाष्य सा मेना संस्तूयेन्दुललाटकम् । साञ्जलिः प्रणता शैलप्रिया लज्जापराऽभवत्
ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून मेनेने चंद्रकला-धारी गिरिप्रिय शिवाची स्तुती केली. मग हात जोडून नमस्कार केला; आणि शैलप्रिया पार्वती अत्यंत लज्जित व संकोचली।
Verse 25
तावत्स्त्रियस्समाजग्मुर्हित्वा कामाननेकशः । बह्व्यस्ताः पुरवासिन्यश्शिवदर्शनलालसाः
तेव्हाच अनेक स्त्रिया एकत्र आल्या, विविध सांसारिक इच्छा सोडून. त्या नगरातील असंख्य स्त्रिया होत्या; सर्वांना भगवान शिवांचे पावन दर्शन घ्यायची तीव्र ओढ होती।
Verse 26
मज्जनं कुर्वती काचित्तच्चूर्णसहिता ययौ । द्रष्टुं कुतूहलाढ्या च शङ्करं गिरिजावरम्
एक कन्या स्नान करीत, सुगंधी चूर्ण घेऊन, कुतूहलाने भरून गिरिजेच्या वर शंकरांचे दर्शन घेण्यास गेली।
Verse 27
काचित्तु स्वामिनस्सेवां सखीयुक्ता विहाय च । सुचामरकरा प्रीत्यागाच्छम्भोर्दर्शनाय वै
एक कन्या सखीसमवेत स्वामिनीची सेवा सोडून, हातात सुंदर चामर घेऊन, आनंदाने शंभूंच्या दर्शनास गेली।
Verse 28
काचित्तु बालकं हित्वा पिबन्तं स्तन्यमादरात् । अतृप्तं शङ्करन्द्रष्टुं ययौ दर्शनलालसा
एक स्त्री आपल्या बालकाला सोडून—जो आदराने स्तन्यपान करूनही अतृप्त होता—शंकरांच्या मंगल दर्शनाच्या लालसेने निघून गेली।
Verse 29
रशनां बध्नती काचित्तयैव सहिता ययौ । वसनं विपरीतं वै धृत्वा काचिद्ययौ ततः
एक स्त्री कंबरपट्टा बांधत बांधत तिच्याच सोबत निघून गेली. मग दुसरी स्त्री वस्त्र उलटे परिधान करून तेथून प्रस्थान केली.
Verse 30
भोजनार्थं स्थितं कान्तं हित्वा काचिद्ययौ प्रिया । द्रष्टुं शिवावरं प्रीत्या सतृष्णा सकुतूहला
भोजनासाठी बसलेल्या आपल्या प्रिय कान्ताला सोडून एक प्रिया स्त्री निघून गेली—आनंदाने, तृष्णा व कुतूहलाने भरून—श्रेष्ठ शिवाचे दर्शन घेण्यासाठी.
Verse 31
काचिद्धस्ते शलाकां च धृत्वांजनकरा प्रिया । अञ्जित्वैकाक्षि सन्द्रष्टुं ययौ शैलसुतावरम्
एक प्रिय स्त्री हातात अंजन-शलाका धरून, अंजन घेऊन, एका डोळ्यात काजळ लावून शैलसुता परमा (पार्वती) यांचे दर्शन घेण्यासाठी गेली।
Verse 32
काचित्तु कामिनी पादौ रञ्जयन्ती ह्यलक्तकैः । श्रुत्वा घोषं च तद्धित्वा दर्शनार्थमुपागता
एक तरुणी पायांना अलक्तक (लाल रंग) लावत होती; गोंधळाचा आवाज ऐकताच ते सोडून दर्शनासाठी ताबडतोब पुढे आली।
Verse 33
इत्यादि विविधं कार्यं हित्वा वासं स्त्रियो ययुः । दृष्ट्वा तु शांकरं रूपं मोहं प्राप्तास्तदाऽभवन्
अशा रीतीने स्त्रिया घरातील विविध कामे सोडून बाहेर गेल्या; पण शांकर रूपाचे दर्शन होताच त्या तत्क्षणी मोहित झाल्या—आकर्षण व भ्रमाने ग्रासल्या।
Verse 34
ततस्ताः प्रेमसंविग्नाश्शिवदर्शनहर्षिताः । निधाय हृदि तन्मूर्तिं वचनं चेदमब्रुवन्
तेव्हा त्या स्त्रिया प्रेमाने व्याकुळ झाल्या आणि शिवदर्शनाच्या आनंदाने हर्षित झाल्या। त्यांनी त्या शिवमूर्तीला हृदयात धारण करून हे वचन उच्चारले।
Verse 35
पुरवासिन्य ऊचुः । नेत्राणि सफलान्यासन्हिमवत्पुरवासिनाम् । यो योऽपश्यददो रूपं तस्य वै सार्थकं जनुः
नगरातील स्त्रिया म्हणाल्या—हिमवताच्या नगरवासियांचे नेत्र खरोखर धन्य व सफल झाले. ज्याने ज्याने ते अद्भुत रूप पाहिले, त्याचा जन्मच निःसंशय सार्थक झाला.
Verse 36
तस्यैव सफलं जन्म तस्यैव सफलाः क्रियाः । येन दृष्टश्शिवस्साक्षात्सर्वपापप्रणाशकः
ज्याने सर्वपाप-नाशक भगवान शिवांना साक्षात् पाहिले, त्याचेच जन्म सफल आणि त्याचीच कर्मे फलदायी होत।
Verse 37
पार्वत्या साधितं सर्वं शिवार्थं यत्तपः कृतम् । धन्येयं कृतकृत्येयं शिवा प्राप्य शिवम्पतिम्
पार्वतीने शिवार्थ जे तप केले होते ते सर्व पूर्णपणे सिद्ध झाले. ही शिवा (पार्वती) धन्य व कृतकृत्य आहे; कारण तिने पती-स्वामीरूपाने शिवाला प्राप्त केले आहे.
Verse 38
यदीदं युगलं ब्रह्मा न युंज्याच्छिवयोर्मुदा । तदा च सकलोऽप्यस्य श्रमो निष्फलतामियात्
जर ब्रह्मदेव आनंदाने शिव-पार्वतीच्या या युगलाचा विवाह घडवून आणला नाही, तर या कार्यातील त्याचा सर्व परिश्रम निष्फळ ठरेल.
Verse 39
सम्यक् कृतं तथा चात्र योजितं युग्ममुत्तमम् । सर्वेषां सार्थता जाता सर्वकार्यसमुद्भवा
सर्व काही योग्य रीतीने झाले आहे आणि येथे उत्तम युगलाचे विधिपूर्वक योजने झाले आहे. त्यामुळे सर्वांचा हेतू सफल झाला आणि सर्व महान कार्यांचा उद्भव शक्य झाला.
Verse 40
विना तु तपसा शम्भोर्दर्शनं दुर्लभन्नृणाम् । दर्शनाच्छंकरस्यैव सर्वे याताः कृतार्थताम्
हे शंभो! तपाशिवाय मनुष्यांना शिवदर्शन दुर्लभ आहे. परंतु शंकराच्या केवळ दर्शनानेच ते सर्व कृतार्थ झाले—जीवनाचा परम हेतू प्राप्त झाला.
Verse 41
लक्ष्मीर्नारायणं लेभे यथा वै स्वामिनम्पुरा । तथासौ पार्वती देवी हरम्प्राप्य सुभूषिता
जशी लक्ष्मीने पूर्वी नारायणाला स्वामी म्हणून प्राप्त केले, तशीच देवी पार्वतीने हर (शिव) यांना प्राप्त करून सुशोभित व मंगलसम्पन्न झाली.
Verse 42
ब्रह्माणं च यथा लेभे स्वामिनं वै सरस्वती । तथासौ पार्वती देवी हरम्प्राप्य सुभूषिता
जशी सरस्वतीने ब्रह्माला स्वामी म्हणून प्राप्त केले, तशीच देवी पार्वतीने हर (शिव) यांना प्राप्त करून सुशोभित व परिपूर्ण झाली.
Verse 43
वयन्धन्याः स्त्रियस्सर्वाः पुरुषास्सकला वराः । ये ये पश्यन्ति सर्वेशं शंकरं गिरिजापतिम्
आम्ही धन्य आहोत; सर्व स्त्रिया धन्य आहेत, आणि सर्व पुरुषही परम भाग्यवान आहेत—जे जे सर्वेश्वर शंकर, गिरिजापती यांचे दर्शन घेतात.
Verse 44
ब्रह्मोवाच इत्थमुक्त्वा तु वचनं चन्दनैश्चाक्षतैरपि । शिवं समर्चयामासुर्लाजान्ववृषुरादरात्
ब्रह्मा म्हणाले—असे वचन बोलून त्यांनी चंदन व अक्षतांसह भगवान् शिवांची विधिपूर्वक पूजा केली; आणि आदराने लाजे (भाजले धान्य) अर्पण करून त्यांच्यावर उधळल्या।
Verse 45
तस्थुस्तत्र स्त्रियः सर्वा मेनया सह सोत्सुकाः । वर्णयन्त्योऽधिकम्भाग्यम्मेनायाश्च गिरेरपि
तेथे सर्व स्त्रिया मेनेसह उत्सुक आनंदाने उभ्या राहिल्या; आणि मेना व पर्वतराज हिमालय यांच्या अपार सौभाग्याचे गुणगान करू लागल्या।
Verse 46
कथास्तथाविधाश्शृण्वंस्तद्वामा वर्णिताश्शुभाः । प्रहृष्टोऽभूत्प्रभुः सर्वैर्मुने विष्ण्वादिभिस्तदा
हे मुने, वामेने शुभ रीतीने वर्णिलेल्या अशा कथा ऐकून प्रभू अत्यंत प्रसन्न झाले; तेव्हा विष्णू आदी सर्व देवगणही हर्षित झाले।
Frequently Asked Questions
Nārada, prompted by Viṣṇu for a divine purpose, praises Śiva; Śiva reveals his supreme compassionate form; Nārada then leads Menā to witness that form, establishing her direct darśana.
The chapter encodes a Śaiva epistemology: stuti purifies intention, and darśana functions as validated knowledge (pramāṇa-like certainty) grounded in grace—beauty and radiance signify transcendence made accessible.
A luminous, serene, ornamented Śiva-form: koṭi-sūrya-like radiance, perfect limbs, varied garments and ornaments, gentle smile, bright complexion, and the crescent moon (candrarekhā) as a key iconographic marker.