ईश्वरागमनं हिमवदादि-समागमश्च / The Arrival of Īśvara and the Assembly of Himālaya, Devas, and Mountains

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथाकर्ण्य गिरीशश्च निजपुर्य्युपकण्ठतः । प्राप्तमीशं सर्वगं वै मुमुदेति हिमालयः

ब्रह्मा म्हणाले—स्वनगराजवळ भगवान् गिरीश आले, हे ऐकून हिमालय अत्यंत आनंदित झाला; सर्वव्यापी व सर्वत्र स्थित अशा ईश्वराला ओळखून तो हर्षित झाला।

Verse 2

अथ सम्भृतसम्भार स्सम्भाषां कर्तुमीश्वरम् । शैलान्प्रस्थापयामास ब्राह्मणानपि सर्वशः

मग सर्व तयारी करून तो ईश्वराशी संवाद करण्यास निघाला; आणि सर्व दिशांना पर्वतांना व ब्राह्मणांनाही पाठविले।

Verse 3

स्वयं जगाम सद्भक्त्या प्राणेप्सुन्द्रष्टुऽमीश्वरम् । भक्त्युद्रुतमनाश्शैलः प्रशंसन् स्वविधिम्मुदा

सद्भक्तीने प्रेरित होऊन शैल स्वतः—प्राणांचीही पर्वा न करता—ईश्वरदर्शनास गेला. भक्तीने द्रवलेल्या मनाने तो आपल्या भाग्याची स्तुती करीत आनंदाने पुढे चालला।

Verse 4

देवसेनां तदा दृष्ट्वा हिमवान्वि स्मयं गतः । जगाम सम्मुखस्तत्र धन्योऽहमिति चिन्तयन्

तेव्हा देवसेना पाहून हिमवान विस्मयचकित झाला. “मी धन्य आहे” असे मनात म्हणत तो तेथे समोर जाऊन भेटीस गेला।

Verse 5

देवा हि तद्बलं दृष्ट्वा विस्मयम्परमं गताः । आनन्दम्परमम्प्रापुर्देवाश्च गिरयस्तथा

ते सामर्थ्य पाहून देव परम विस्मयास गेले। देव आणि पर्वतही परम आनंदास प्राप्त झाले।

Verse 6

पर्वतानां महासेना देवानां च तथा मुने । मिलित्वा विरराजेव पूर्वपश्चिमसागरौ

हे मुने! पर्वतांची महासेना आणि देवांची सभा एकत्र येऊन पूर्व-पश्चिम महासागरांप्रमाणे तेजस्वी भासली.

Verse 7

परस्परं मिलित्वा ते देवाश्च पर्वतास्तथा । कृतकृत्यन्तथात्मानम्मेनिरे परया मुदा

देव आणि पर्वतराज परस्पर एकत्र येऊन एकमत झाले. परम हर्षाने त्यांनी स्वतःला कृतकृत्य मानले.

Verse 8

अथेश्वरम्पुरो दृष्ट्वा प्रणनाम हिमालयः । सर्वे प्रणेमुर्गिरयो ब्राह्मणाश्च सदाशिवम्

तेव्हा समोर ईश्वर सदाशिवांना पाहून हिमालयाने प्रणाम केला. सर्व पर्वतांनी आणि ब्राह्मणांनीही सदाशिवांना दंडवत् प्रणाम केला.

Verse 9

वृषभस्थम्प्रसन्नास्यन्नानाभरणभूषितम् । दिव्यावयवलावण्यप्रकाशितदिगन्तरम्

ते वृषभावर आरूढ, प्रसन्न मुखाचे, नानाविध आभूषणांनी विभूषित होते. त्यांच्या दिव्य अवयवांच्या लावण्यकांतीने सर्व दिशा उजळून निघाल्या.

Verse 10

सुसूक्ष्माहतसत्पट्टवस्त्रशोभितविग्रहम् । सद्रत्नविलसन्मौलिं विहसन्तं शुचिप्रभम्

त्यांचा विग्रह अतिसूक्ष्म, सुबक विणलेल्या रेशमी वस्त्रांनी शोभित होता. उत्तम रत्नांनी झळकणारा मुकुट; मंद हास्याने ते निर्मळ तेजाने प्रकाशत होते.

Verse 11

भूषाभूताहियुक्तांगमद्भुतावयवप्रभम् । दिव्यद्युतिं सुरेशैश्च सेवितं करचामरैः

त्यांच्या अंगावर भूषणरूप सर्प शोभत होते; प्रत्येक अवयवाची प्रभा अद्भुत होती. दिव्य तेजाने दीप्त ते सुरेशांनी हातातील चामरांनी सेविले जात होते.

Verse 12

वामस्थिताच्युतन्दक्षभागस्थितविभुम्प्रभुम् । पृष्ठस्थितहरिं पृष्ठपार्श्वस्थितसुरादिकम्

त्यांनी पाहिले—डावीकडे अच्युत (विष्णु) उभे होते, उजव्या भागी विभु प्रभु विराजमान होते; पाठीमागे हरि, आणि पाठीच्या बाजूंनी देवगण इत्यादी उभे होते.

Verse 13

नानाविधिसुराद्यैश्च संस्तुतं लोकशंकरम् । स्वहेत्वात्ततनुम्ब्रह्मसर्वेशं वरदायकम्

तो देव व इतर दिव्यजनांनी नानाविध प्रकारे स्तुत केलेला—लोकांचा कल्याणकर्ता शंकर आहे। तो स्वेच्छेने देह धारण करतो; तोच ब्रह्म, सर्वेश्वर आणि वरदायक आहे।

Verse 14

सगुणं निर्गुणं चापि भक्ताधीनं कृपाकरम् । प्रकृतेः पुरुषस्यापि परं सच्चित्सुखात्मकम्

तो सगुणही आहे आणि निर्गुणही; कृपाकर असून कृपेने भक्तांच्या अधीन झाल्यासारखा भासतो. तो प्रकृती व पुरुष यांच्याही पलीकडे, सच्चित्सुखस्वरूप परम तत्त्व आहे।

Verse 15

प्रभोर्दक्षिणभागे तु ददर्श हरिमच्युतम् । विनतातनयारूढं नानाभूषणभूषितम्

मग प्रभूच्या उजव्या बाजूस त्याने हरि—अच्युत विष्णू—यांना पाहिले; विनतेचा पुत्र गरुड यावर आरूढ, आणि नानाविध अलंकारांनी भूषित।

Verse 16

प्रभोश्च वामभागे तु मुने मां सन्ददर्श ह । चतुर्मुखं महाशोभं स्वपरीवारसंयुतम्

हे मुने, प्रभूच्या डाव्या बाजूस मी चतुर्मुख ब्रह्मदेवांना पाहिले—महान शोभेने दीप्त—आणि आपल्या परिजन-परिवारासह संयुक्त।

Verse 17

एतौ सुरेश्वरौ दृष्ट्वा शिवस्याति प्रियौ सदा । प्रणनाम गिरीशश्च सपरीवार आदरात्

शिवाला सदैव अत्यंत प्रिय अशा त्या दोन्ही देवेशांना पाहून, गिरीश (हिमालय) यांनी आपल्या परिजनांसह आदराने प्रणाम केला।

Verse 18

तथा शिवस्य पृष्ठे च पार्श्वयोस्तु विराजितान् । देवादीन्प्रणनामासौ दृष्ट्वा गिरिवरेश्वरः

तेव्हा शिवाच्या पाठीमागे व दोन्ही पार्श्वांवर तेजस्वीपणे उभे असलेले देव व अन्य दिव्यगण पाहून गिरिवरांचा अधिपती हिमवान् यांनी भक्तिभावाने त्यांना प्रणाम केला।

Verse 19

शिवाज्ञया पुरो भूत्वा जगाम स्वपुरं गिरिः । शेषहर्यात्मभूश्शीघ्रं मुनिभिः निर्जरादिभिः

शिवाच्या आज्ञेने पर्वतराज हिमालय पुढे होऊन आपल्या नगराकडे निघाला। त्याच्या मागोमाग शीघ्रच शेष, हरि (विष्णु), आत्मभू (ब्रह्मा) तसेच मुनि आणि अमर देवगणही गेले।

Verse 20

सर्वे मुनिसुराद्याश्च गच्छन्तः प्रभुणा सह । गिरेः पुरं समुदिताः शशंसुर्बहु नारद

हे नारदा, सर्व मुनि, देवगण इत्यादी प्रभूसह चालत गिरीच्या नगरीत (हिमालयात) एकत्र झाले आणि अनेक वचनांनी स्तुती करू लागले।

Verse 21

रचिते शिखरे रम्ये संस्थाप्य देवतादिकम् । जगाम हिमवांस्तत्र यत्रास्ति विधिवेदिका

रम्य रीतीने रचलेल्या शिखरावर देवतादींची स्थापना करून हिमवान् तेथे गेला, जिथे शास्त्रविधीनुसार रचलेली वेदिका (यज्ञवेदी) होती।

Verse 22

कारयित्वा विशेषेण चतुष्कन्तो रणैर्युतम् । स्नानदानादिकं कृत्वा परीक्षामकरोत्तदा

तेव्हा त्याने विशेष रीतीने चार-कोनी रणमंडप युद्धसामग्रीसह तयार करविला. स्नान, दान इत्यादी विधी करून मग त्या वेळी परीक्षा घेतली.

Verse 23

स्वपुत्रान्प्रेषयामास शिवस्य निकटे तथा । हिमो विष्ण्वादिसम्पूर्णवर्गयुक्तस्य शैलराट्

मग पर्वतराज हिमवान्, विष्णू आदी देवांसह संपूर्ण परिकराने वेढलेला, आपल्या पुत्रांना भगवान् शिवाच्या निकट पाठवू लागला.

Verse 24

कर्तुमेच्छद्वराचारं महोत्सवपुरस्सरम् । महाहर्षयुतस्सर्वबन्धुयुग्घिमशैलराट्

महाउत्सवाला अग्रभागी ठेवून उत्तम आचार-विधी करावयाची इच्छा धरून, महाहर्षाने परिपूर्ण हिमालय पर्वतराज सर्व बंधूंंसह पुढे जाण्यास उद्यत झाला.

Verse 25

अथ ते गिरिपु त्राश्च तत्र गत्वा प्रणम्य तम् । सस्ववर्गं प्रार्थनान्तामूचुश्शैलेश्वरस्य वै

तेव्हा गिरिपुत्र्या तेथे जाऊन त्यास नमस्कार करून, आपल्या-आपल्या सहचरांसह शैलेश्वरास विनयपूर्वक प्रार्थना करू लागल्या।

Verse 26

ततस्ते स्वालयं जग्मुश्शैलपुत्रास्तदाज्ञया । शैलराजाय संचख्युस्ते चायान्तीति हर्षिताः

मग तिच्या आज्ञेने गिरिपुत्र्या आपल्या निवासस्थानी गेल्या. आनंदित होऊन त्यांनी शैलराज हिमालयाला सांगितले—“ते येत आहेत.”

Verse 27

अथ देवाः प्रार्थनान्तां गिरेः श्रुत्वातिहर्षिताः । मुने विष्ण्वादयस्सर्वे सेश्वरा मुमुदुर्भृशम्

हे मुने, गिरेची प्रार्थना पूर्ण झाली असे ऐकून विष्णू आदी सर्व देव, आपल्या-आपल्या ऐश्वर्यासह, अत्यंत आनंदित झाले।

Verse 28

कृत्वा सुवेषं सर्वेपि निर्जरा मुनयो गणाः । गमनं चक्रुरन्येपि प्रभुणा गिरिराड्गृहम्

सर्व अमर—मुनी व गण—सुंदर वेश धारण करून निघाले. इतरही प्रभूसह गिरिराज (हिमालय) यांच्या राजगृहाकडे गेले।

Verse 29

तस्मिन्नवसरे मेना द्रष्टुकामाभवच्छिवम् । प्रभोराह्वाययामास मुने त्वां मुनिसत्तमम्

त्याच वेळी मेनाला भगवान शिवांचे दर्शन घ्यावे असे वाटले. म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठ, तिने प्रभूला विनंती करून तुम्हालाही बोलावून घेतले।

Verse 30

अगमस्त्वं मुने तत्र प्रभुणा प्रेरितस्तदा । मनसा शिवहृद्धेतुं पूर्णं कर्तुं तमिच्छता

हे मुने, त्या वेळी तू प्रभूच्या प्रेरणेने तेथे गेलास; कारण तो आपल्या इच्छेने शिवहृदयातील हेतू पूर्ण करावयास इच्छित होता।

Verse 31

त्वाम्प्रणम्य मुने मेना प्राह विस्मितमानसा । द्रष्टुकामा प्रभो रूपं शंकरस्य मदापहम्

हे मुने, तुला नमस्कार करून विस्मित मनाने मेना म्हणाली—“प्रभो, मद व अहंकार हरून नेणारे शंकराचे रूप मला पाहावयास हवे.”

Verse 42

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायान्तृतीये पार्वतीखण्डे देवगिरिमेलवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीया रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डात ‘देवगिरी-मेलवर्णन’ नावाचा बेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।