हिमालयगृहे नारदस्य आगमनम् तथा विश्वकर्मनिर्मितवैभववर्णनम् — Nārada’s Arrival at Himālaya’s Palace and the Description of Viśvakarman’s Marvels
या अध्यायात ब्रह्मा शिव–पार्वती विवाहप्रसंगातील दूतकार्याची कथा सांगतात. शङ्करीची संमती घेऊन हरि (विष्णु) प्रथम नारदांना हिमालयाच्या निवासस्थानी पाठवितात. नारद परमेश्वराला प्रणाम करून हिमाचलाच्या घरी पोहोचतात. तेथे विश्वकर्म्याने घडविलेले अद्भुत कृत्रिम वैभव दिसते—रत्नजडित मंडप, सुवर्णकलशांनी शोभलेली शिखरे, दिव्य अलंकार, सहस्र स्तंभांचा आधार आणि विलक्षण वेदिका. हे दृश्य पाहून नारद ‘पर्वतराज’ हिमवानास विचारतात की विष्णुप्रमुख देव, ऋषी, सिद्ध इत्यादी आले आहेत काय, आणि वृषभारूढ गणपरिवृत महादेव विवाहासाठी आले आहेत काय. हिमवान यथार्थ उत्तर देतो; पुढील श्लोकांत विवाहाची तयारी, आगमन व मर्यादेचा क्रम पुढे सरकतो।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । ततस्सम्मन्त्र्य च मिथः प्राप्याज्ञां शांकरीं हरिः । मुने त्वाम्प्रेषयामास प्रथमं कुधरालयम्
ब्रह्मा म्हणाले—त्यानंतर परस्पर सल्लामसलत करून आणि शांकरी (पार्वती) यांची आज्ञा घेऊन, हरिने, हे मुने, तुला प्रथम कुधरालयास पाठविले।
Verse 2
अथ प्रणम्य सर्वेशं गतस्त्वं नारदाग्रतः । हरिणा नोदितः प्रीत्या हिमाचलगृहम्प्रति
मग सर्वेश्वराला प्रणाम करून तू नारदाच्या पुढे पुढे निघालास; आणि हरिने प्रेमाने प्रेरित केल्यामुळे हिमाचलाच्या गृहाकडे गेलास।
Verse 3
त्वं मुनेऽपश्य आत्मानं गत्वा तद्व्रीडयान्वितम् । कृत्रिमं रचितं तत्र विस्मितो विश्वकर्मणा
हे मुने, तिथे जाऊन त्या लज्जाभावाने युक्त असा स्वतःचाच रूप पाहा; विश्वकर्म्याने घडविलेले कृत्रिम रूप पाहून तू विस्मित होशील।
Verse 4
श्रान्तस्त्वमात्मना तेन कृत्रिमेण महामुने । अवलोकपरस्सोऽभूच्चरितं विश्वकर्मणः
हे महामुने, त्या कृत्रिम कर्मामुळे तू श्रांत झालास; आणि विश्वकर्म्याचे चरित्र व कारागिरी पाहण्यातच तू तत्पर झालास।
Verse 5
प्रविष्टो मण्डपस्तस्य हिमाद्रे रत्नचित्रितम् । सुवर्णकलशैर्जुष्टं रम्भादिबहुशोभितम्
तो हिमाद्रीवरील त्या मण्डपात प्रविष्ट झाला; तो रत्नांनी नक्षीदार, सुवर्णकलशांनी सुशोभित आणि रंभा आदी अप्सरांनी बहुशोभित होता।
Verse 6
सहस्रस्तम्भसंयुक्तं विचित्रम्परमाद्भुतम् । वेदिकां च तथा दृष्ट्वा विस्मयं त्वं मुने ह्ययाः
सहस्र स्तंभांनी युक्त, विचित्र व परम अद्भुत अशी ती वेदिका पाहून, हे मुने, तू खरोखरच विस्मयाने भरून गेलास।
Verse 7
तदावोचश्च स मुने नारद त्वं नगेश्वरम् । विस्मितोऽतीव मनसि नष्टज्ञानो विमूढधीः
तेव्हा, हे मुने, नारद मनाने अत्यंत विस्मित, ज्ञान हरपलेला व बुद्धीने विमूढ होऊन, नगेश्वरास उद्देशून बोलला।
Verse 8
आगतास्ते किमधुना देवा विष्णुपुरोगमाः । तथा महर्षयस्सर्वे सिद्धा उपसुरास्तथा
विष्णूच्या अग्रभागी असलेले हे देव आता येथे का आले आहेत? तसेच सर्व महर्षी, सिद्ध आणि उपदेवही का आले आहेत?
Verse 9
महादेवो वृषारूढो गणैश्च परिवारितः । आगतः किं विवाहार्थं वद तथ्यं नगेश्वर
महादेव वृषभावर आरूढ होऊन, गणांनी परिवेष्टित असा आला आहे. हे नगेश्वर, सत्य सांग—तो विवाहार्थ आला आहे काय?
Verse 10
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा तव विस्मित चेतसः । उवाच त्वां मुने तथ्यं वाक्यं स हिमवान् गिरिः
ब्रह्मा म्हणाले—तुझे वचन ऐकून तुझे चित्त विस्मयाने भरले असता, पर्वतराज हिमवान् यांनी, हे मुने, तुला सत्य व योग्य असे उत्तर सांगितले।
Verse 11
हिमवानुवाच । हे नारद महाप्राज्ञागतो नैवाधुना शिवः । विवाहार्थं च पार्वत्यास्सगणस्सवरातकः
हिमवान् म्हणाले—हे महाप्राज्ञ नारदा, शिव अजून आलेले नाहीत. ते पार्वतीच्या विवाहासाठी गणांसह व वरातेसह येतील।
Verse 12
विश्वकर्मकृतं चित्रं विद्धि नारद सद्धिया । विस्मयन्त्यज देवर्षे स्वस्थो भव शिवं स्मर
हे नारदा, सद्बुद्धीने जाण की हे अद्भुत निर्माण विश्वकर्म्याने केले आहे. हे देवर्षे, विस्मय सोड; स्थिर हो आणि शिवाचे स्मरण कर।
Verse 13
भुक्त्वा विश्रम्य सुप्रीतः कृपां कृत्वा ममोपरि । मैनाकादिधरैस्सार्द्धं गच्छ त्वं शंकरान्तिकम्
भोजन करून विश्रांती घे; प्रसन्न होऊन माझ्यावर कृपा कर; मग मैनाक आदी पर्वतांसह शंकरांच्या सान्निध्यात जा।
Verse 14
एभिस्समेतो गिरिभिर्महामत संप्रार्थ्य शीघ्रं शिवमत्र चानय । देवैस्समेतं च महर्षिसंघैस्सुरासुरैरर्चितपादपल्लवम्
हे महामते! या पर्वतांसह जाऊन शिवाची मनोभावे प्रार्थना कर आणि त्यांना शीघ्र येथे आण. ज्यांच्या कमलचरणांची देव, महर्षिसंघ तसेच देव-असुर सर्वजण पूजा करतात।
Verse 15
ब्रह्मोवाच । तथेति चोक्त्वागम आशु हि त्वं सदैव तैश्शैलसुतादिभिश्च । तत्रत्यकृत्यं सुविधाय भुक्त्वा महामनास्त्वं शिवस न्निधानम्
ब्रह्मा म्हणाले—‘तथास्तु’ असे म्हणून तू लवकर ये, नेहमी शैलसुता (पार्वती) इत्यादींसह। तेथील कर्तव्ये नीट पार पाडून आणि सत्कार-भोजन सहजतेने स्वीकारून, हे महामना, मग तू शिवाच्या सन्निधानी जा।
Verse 16
तत्र दृष्टो महादेवो देवादिपरिवारितः । नमस्कृतस्त्वया दीप्तश्शैलैस्तैर्भक्तितश्च वै
तेथे तू महादेवांना पाहिले, जे देवांच्या अग्रगण्यांनी वेढलेले होते. तू भक्तिभावाने त्यांना नमस्कार केला; आणि ते तेजस्वी पर्वतही श्रद्धेने नतमस्तक झाले।
Verse 17
तदा मया विष्णुना च सर्वे देवास्सवासवाः । पप्रच्छुस्त्वां मुने सर्वे रुद्रस्यानुचरास्तथा
तेव्हा माझ्यासह आणि विष्णूसह, इंद्रासह सर्व देवांनी, हे मुने, तुला प्रश्न विचारले; तसेच रुद्राचे सर्व अनुचरही तुलाच विचारू लागले।
Verse 18
विस्मिताः पर्वतान्दृष्ट्वा सन्देहाकुलमानसाः । मैनाकसह्यमेर्वाद्यान्नानालंकारसंयुतान्
पर्वतांना पाहून ते विस्मित झाले, आणि संशयाने त्यांची मने व्याकुळ झाली—मैनाक, सह्य, मेरू इत्यादी, नानाविध अलंकारांनी विभूषित, असे पाहून।
Verse 19
देवा ऊचुः । हे नारद महाप्राज्ञ विस्मितस्त्वं हि दृश्यसे । सत्कृतोऽसि हिमागेन किं न वा वद विस्तरात्
देव म्हणाले—हे महाप्राज्ञ नारदा! तू खरोखरच विस्मित दिसतोस. हिमवानाने तुझा सत्कार केला आहे; कारण काय? सविस्तर सांग.
Verse 20
एते कस्मात्समायाताः पर्वता इह सत्तमाः । मैनाकसह्यमेर्वाद्यास्सुप्रतापास्स्वलंकृताः
हे श्रेष्ठ पर्वत येथे कोणत्या कारणाने आले आहेत—मैनाक, सह्य, मेरु इत्यादी—अतिशय तेजस्वी व सुशोभित?
Verse 21
कन्यां दास्यति शैलोऽसौ स भवे वा न नारद । हिमालयगृहे तात किं भवत्यद्य तद्वद
हे नारद, तो शैलराज हिमालय कन्यादान करील की नाही? तात, आज हिमालयाच्या घरी काय घडते आहे ते सांग।
Verse 22
इति सन्दिग्धमनसामस्माकं च दिवौकसाम् । वद् त्वं पृच्छमानानां सन्देहं हर सुव्रत
अशा रीतीने आमचे व दिवौकसांचे मन संशयाने भरले आहे। हे सुव्रत, आम्ही विचारतो—कृपा करून सांग व संशय दूर कर।
Verse 23
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां विष्ण्वादीनान्दिवौकसाम् । अवोचस्तान्मुने त्वं हि विस्मितस्त्वाष्ट्रमायया
ब्रह्मा म्हणाले—विष्णू आदी दिवौकसांचे वचन ऐकून, हे मुने, त्वष्टृजन्य मायेमुळे विस्मित होऊन तू त्यांना उत्तर दिलेस।
Verse 24
एकान्तमाश्रित्य च मां हि विष्णुमभाषथा वाक्यमिदं मुने त्वम् । शचीपतिं सर्वसुरेश्वरं वै पक्षाच्छिदं पूर्वरिपुन्धराणाम्
हे मुने, मला—विष्णूला—एकांतात घेऊन तू असे म्हणालास: ‘शचीपति, सर्व देवांचा अधिपती इंद्र याच्याकडे जा—तोच पूर्वी शत्रु पर्वतांचे पंख छेदणारा आहे।’
Verse 25
नारद उवाच । त्वष्ट्रा कृतन्तद्विकृतं विचित्रं विमोहनं सर्वदिवौकसां हि । येनैव सर्वान्स विमोहितुं सुरान्समिच्छति प्रेमत एव युक्त्या
नारद म्हणाले—त्वष्ट्याने कृतान्ताशी संबंधित असे अद्भुत, विचित्र मोहक साधन घडविले आहे, जे सर्व स्वर्गवासीयांना मोहित करणारे आहे. त्याच उपायाने तो प्रेमजन्य युक्तीने सर्व देवांना भ्रमित करू इच्छितो।
Verse 26
पुरा कृतन्तस्य विमोहनन्त्वया सुविस्मृतन्तत् सकलं शचीपते । तस्मादसौ त्वां विजिगीषुरेव गृहे धुवन्तस्य गिरेर्महात्मन
हे शचीपते (इंद्रा), पूर्वी कृतान्ताच्या मोहामुळे तू सर्व काही पूर्णपणे विसरलास. म्हणून तोच तुला जिंकण्याच्या इच्छेने, महात्मा हिमालयाच्या घरी—तो विधी-कर्मात गुंतलेला असताना—आता आला आहे।
Verse 27
अहं विमोहितस्तेन प्रतिरूपेण भास्वता । तथा विष्णुः कृतस्तेन ब्रह्मा शक्रोऽपि तादृशः
मी त्या तेजस्वी प्रतिरूपाने मोहित झालो; त्यानेच विष्णूलाही तसाच (भ्रमित) केला, आणि ब्रह्मा व शक्र (इंद्र) सुद्धा तसेच झाले।
Verse 28
किम्बहूक्तेन देवेश सर्वदेवगणाः कृताः । कृत्रिमाश्चित्ररूपेण न किंचिदवशेषितम्
हे देवेश, अधिक बोलून काय उपयोग? सर्व देवगण कृत्रिम व विचित्र रूपांनी घडविले गेले आहेत; काहीही शिल्लक ठेवलेले नाही।
Verse 29
विमोहनार्थं सर्वेषां देवानां च विशेषतः । कृता माया चित्रमयी परिहासविकारिणी
सर्वांना—आणि विशेषतः देवांना—विमोहित करण्यासाठी तिने चित्रमय, बहुरंगी, क्रीडामय विकार घडविणारी माया रचली।
Verse 30
ब्रह्मोवाच । तच्छुत्वा वचनस्तस्य देवेन्द्रो वाक्यमब्रवीत् । विष्णुम्प्रति तदा शीघ्रं भयाकुलतनुर्हरिम्
ब्रह्मा म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून देवांचा स्वामी इंद्र उत्तर बोलला. तेव्हा भयाने व्याकुळ झालेला इंद्र शीघ्रच हरि विष्णूकडे बोलू लागला.
Verse 31
देवेन्द्र उवाच । देवदेव रमानाथ त्वष्टा मां निहनिष्यति । पुत्रशोकेन तप्तोऽसौ व्याजेनानेन नान्यथा
इंद्र म्हणाला—हे देवदेव, हे रमानाथ! त्वष्टा मला ठार मारेल. तो पुत्रशोकाने दग्ध झाला आहे; या बहाण्यानेच तो माझा वध इच्छितो, अन्य कारणाने नव्हे.
Verse 32
ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः । उवाच प्रहसन् वाक्यं शक्रमाश्वासयंस्तदा
ब्रह्मा म्हणाले—त्याचे ते वचन ऐकून देवदेव जनार्दनांनी तेव्हा मंद हास्य करून मधुर वाणीने शक्र (इंद्र) यास धीर दिला।
Verse 33
विष्णुरुवाच । निवातकवचैः पूर्वं मोहितोऽसि शचीपते । महाविद्यावलेनैव दानवैः पूर्ववैरिभिः
विष्णू म्हणाले—हे शचीपते (इंद्रा), पूर्वी निवातकवच दानव—ते जुने वैरी—यांच्या महाविद्येच्या बळाने तू मोहित झालास।
Verse 34
पर्वतो हिमवानेष तथान्यऽखिलपर्वताः । विपक्षा हि कृतास्सर्वे मम वाक्याच्च वासव
हे वासव (इंद्रा), हा हिमवान पर्वत आणि इतर सर्व पर्वतही माझ्या वचनामुळे तुझे विरोधक केले गेले आहेत।
Verse 35
तेनुस्मृत्या तु वै दृष्ट्वा मायया गिरयो ह्यमी । जेतुमिच्छन्तु ये मूढा न भेतव्यमरावपि
त्या स्मरणाने मायेनिर्मित हे पर्वत पाहून, जे मूढ त्यांना जिंकू इच्छितात—हे शत्रुनाशका—तरीही अजिबात भय धरू नये।
Verse 36
ईश्वरो नो हि सर्वेषां शंकरो भक्तवत्सलः । सर्वथा कुशलं शक्र करिष्यति न संशयः
शंकर हा आपणा सर्वांचा ईश्वर, भक्तवत्सल आहे। हे शक्र, तो निःसंशय सर्व प्रकारे कल्याण व कुशलता करील।
Verse 37
ब्रह्मोवाच । एवं संवदमानन्तं शक्रं विकृतमानसम् । हरिणोक्तश्च गिरिशो लौकिकीं गतिमाश्रितः
ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने बोलत असलेल्या, मन विकृत झालेल्या शक्रास पाहून, हरि यांच्या सांगण्यावरून गिरिश (शिव) यांनी लौकिकासारखी चाल धारण केली।
Verse 38
ईश्वर उवाच । हे हरे हे सुरेशान किम्ब्रूथोऽद्य परस्परम् । इत्युक्त्वा तौ महेशानो मुने त्वाम्प्रत्युवाच सः
ईश्वर म्हणाले—हे हरे, हे सुरेशान, आज तुम्ही दोघे परस्पर काय बोलत आहात? असे म्हणून महेशानांनी, हे मुने, तुला प्रत्युत्तर दिले।
Verse 39
किंनु वक्ति महाशैलो यथार्थं वद नारद । वृत्तान्तं सकलम्ब्रूहि न गोप्यं कर्तुमर्हसि
महाशैल काय म्हणाला? यथार्थ सांग, हे नारद। सर्व वृत्तांत सांग; हे लपविणे तुला योग्य नाही।
Verse 40
ददाति वा नैव ददाति शैलस्सुतां स्वकीयां वद तच्च शीघ्रम् । किन्ते दृष्टं किं कृतन्तत्र गत्वा प्रीत्या सर्वं तद्वदाश्वद्य तात
मला लवकर सांग—पर्वतराज आपली कन्या देतो की देत नाही? तिथे जाऊन तू काय पाहिलेस आणि काय केलंस? अरे प्रिय पुत्रा, प्रेमाने सर्व काही एकदम सांग.
Verse 41
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे मण्डपरचनावर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय भागातील रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डात ‘मण्डप-रचना-वर्णन’ नामक एकेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 42
नारद उवाच । देवदेव महादेव शृणु मद्वचनं शुभम् । नास्ति विघ्नभयं नाथ विवाहे किंचिदेव हि
नारद म्हणाले—हे देवदेव महादेव, माझे शुभ वचन ऐका. हे नाथ, या विवाहात कोणत्याही विघ्नाचे भय मुळीच नाही.
Verse 43
अवश्यमेव शैलेशस्तुभ्यं दास्यति कन्यकाम् । त्वामानयितुमायाता इमे शैला न संशयः
निश्चितच शैलेश तुम्हाला कन्या देईल. तुम्हाला आणण्यासाठी हे पर्वत-नरेश आले आहेत—यात संशय नाही.
Verse 44
किन्तु ह्यमरमोहार्थं माया विरचिताद्भुता । कुतूहलार्थं सर्वज्ञ न कश्चिद्विघ्नसम्भवः
परंतु ही अद्भुत माया केवळ अमरांना मोहविण्यासाठीच रचलेली आहे। हे सर्वज्ञा, हे फक्त कुतूहल-लीलेसाठी आहे; खरे तर तुमच्यासाठी कोणताही विघ्न उद्भवू शकत नाही।
Verse 45
विचित्रम्मण्डपं गेहेऽकार्षीत्तस्य तदाज्ञया । विश्वकर्मा महामायी नानाश्चर्यमयं विभो
हे विभो! त्याच्या आज्ञेने महामायी विश्वकर्म्याने घरात नानाविध आश्चर्यांनी भरलेला एक विचित्र व भव्य मण्डप उभारला।
Verse 46
सर्वदेवसमाजश्च कृतस्तत्र विमोहनः । तन्दृष्ट्वा विस्मयं प्राप्तोहं तन्मायाविमोहितः
तेथे सर्व देवांचा एक विमोहक समुदाय निर्माण केला गेला. ते पाहून मी विस्मयचकित झालो, कारण त्या मायेनेच मी मोहित झालो होतो।
Verse 47
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा तद्वचस्तात लोकाचारकरः प्रभुः । हर्षादीन्प्रहसञ्छम्भुरुवाच सकलान्सुरान्
ब्रह्मा म्हणाले—हे तात! ते वचन ऐकून लोकाचार प्रवर्तक प्रभू शंभू हर्षादि भावांनी हसत सर्व देवांना म्हणाले।
Verse 48
ईश्वर उवाच । कन्यां दास्यति चेन्मह्यं पर्वतो हि हिमाचलः । मायया मम किं कार्यं वद विष्णो यथातथम्
ईश्वर म्हणाले—हिमाचल पर्वत जर खरोखरच आपली कन्या मला देईल, तर माझ्या मायचे काय प्रयोजन? हे विष्णो, जसे आहे तसे सत्य मला सांग।
Verse 49
हे ब्रह्मञ्छक्र मुनयस्तुरा ब्रूत यथार्थतः । मायया मम किं कार्यं कन्यां दास्यति चेद्गिरिः
हे ब्रह्मा, हे शक्र (इंद्र) आणि हे मुनीहो—लवकर यथार्थ सत्य सांगा. मला मायाच्या कोणत्याही युक्तीची काय गरज? जर गिरिराज (हिमालय) मान्य असेल, तर तो आपली कन्या (पार्वती) विवाहासाठी देईल।
Verse 50
केनाप्युपायेन फलं हि साध्यमित्युच्यते पण्डितैर्न्यायविद्भिः । तस्मात्सर्वैर्गम्यतां शीघ्रमेव कार्यार्थिभिर्विष्णुपुरोगमैश्च
न्याय जाणणारे पंडित म्हणतात की कोणत्यातरी उपायाने इच्छित फल साध्य होतेच. म्हणून कार्यसिद्धी इच्छिणारे सर्वजण त्वरित निघा—आणि विष्णू स्वतः अग्रभागी असोत।
Verse 51
ब्रह्मोवाच । एवं संवदमानोऽसौ देवैश्शम्भुरभूत्तदा । कृतः स्मरेणैव वशी वशं वा प्राकृतो नरः
ब्रह्मा म्हणाले—त्या वेळी देवांशी असे बोलत असताना शंभूला कामदेवानेच जणू वशीभूत केले; जसा एखादा सामान्य लौकिक मनुष्य पराधीन होतो।
Verse 52
अथ शम्भ्वाज्ञया सर्वे विष्ण्वाद्या निर्जरास्तदा । ऋषयश्च महात्मानो ययुर्मोहभ्रमापहम्
तेव्हा शंभूच्या आज्ञेने विष्णू आदी सर्व अमर देवगण आणि महात्मे ऋषी—मोह व भ्रम दूर करणाऱ्या त्या स्थानी निघाले।
Verse 53
पुरस्कृत्य मुने त्वां च पर्वतांस्तान्सविस्मयाः । हिमाद्रेश्च तदा जग्मुर्मन्दिरम्परमाद्भुतम्
हे मुने! तुला अग्रभागी मान देऊन, त्या पर्वतांकडे विस्मयाने पाहत, तेव्हा ते हिमालयाच्या परम अद्भुत धामाकडे गेले।
Verse 54
अथ विष्ण्वादिसंयुक्तो मुदितैस्स्वबलैर्युतः । आजगामोपहैमागपुरं प्रमुदितो हरः
मग हर (भगवान शिव) विष्णू आदी देवांसह, आपल्या आनंदित गणांसह, हर्षाने उपहैमाग नावाच्या नगरात आला।
Frequently Asked Questions
Nārada is sent as an initial envoy to Himālaya’s abode in the lead-up to the Śiva–Pārvatī marriage narrative, where he witnesses extraordinary preparations and seeks confirmation of the divine entourage’s arrival.
The ‘kṛtrima’ yet divinely crafted pavilion symbolizes the transformation of worldly space into ritual-cosmic space: architecture becomes theology, preparing a locus where Śiva–Śakti union can be ritually and cosmically enacted.
Śiva appears as Mahādeva vṛṣārūḍha (bull-mounted) with gaṇas, while Viśvakarman’s craftsmanship manifests divine order through form; the assembly of gods/sages indicates a pan-cosmic participation in the event.