हिमवतः सुमङ्गलोत्सव-नगररचना (Himavān’s Auspicious Festival Preparations and City Adornment)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ शैलेश्वरः प्रीतो हिमवान्मुनि सत्तम । स्वपुरं रचयामास विचित्रं परमोत्सवम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ! तेव्हा पर्वतराज हिमवान् अंतःकरणी प्रसन्न होऊन आपल्या नगरीत अद्भुत व परम मंगलमय महोत्सवाची रचना करू लागला.

Verse 2

सिक्तमार्गं संस्कृतं च शोभितं परमर्द्धिभिः । द्वारि द्वारि च रम्भादि मङ्गलं द्रव्यसंयुतम्

मार्ग जलाने शिंपडून स्वच्छ व सुशोभित केले होते, परम ऐश्वर्याने ते नटले होते. आणि प्रत्येक द्वारी रंभा आदी अप्सरांसह स्वागत-उत्सवाची मंगल सामग्री सज्ज होती.

Verse 3

प्रांगणं रचयामास रम्भास्तंभसमन्वितम् । पट्टसूत्रैस्संनिबद्धरसालपल्लवान्वितम्

तिने केळीच्या खांबांनी युक्त असे प्रांगण रचले आणि पट्टाच्या दोऱ्यांनी बांधलेल्या आंब्याच्या पल्लवांनी ते अलंकृत केले।

Verse 4

मालतीमाल्यसंयुक्तं लसत्तोरणसुप्रभम् । शोभितम्मंगलद्रव्यैश्चतुर्दिक्षु स्थितैश्शुभैः

ते मालतीच्या माळांनी सजलेले होते; झळाळते तोरण व कमानींनी ते तेजस्वी दिसत होते. चारही दिशांना शुभ मंगलद्रव्ये ठेवली असल्याने ते पूज्य व अत्यंत शोभिवंत भासत होते।

Verse 5

तथैव सर्वं परया मुदान्वितश्चक्रे गिरीन्द्रस्स्वसुतार्थमेव । गर्गम्पुरस्कृत्य महाप्रभावं प्रस्तावयोग्यं च सुमंगलं हि

त्याचप्रमाणे गिरिराज हिमालय परम आनंदाने आपल्या कन्येच्या हितासाठी सर्व व्यवस्था करू लागला. महाप्रभावी ऋषी गर्गांना अग्रस्थानी ठेवून त्याने सादर करण्यास योग्य असा अत्यंत शुभ प्रस्तावही सुरू केला।

Verse 6

आहूय विश्वकर्माणं कारयामास सादरम् । मण्डपं च सुविस्तीर्णं वेदिकादिमनोहरम्

त्यांनी विश्वकर्म्याला आदराने बोलावून एक अतिविस्तीर्ण मण्डप बांधून घेतला, जो वेदिका इत्यादी शुभ रचनेमुळे मनोहर होता।

Verse 7

अयुतेन सुरर्षे तद्योजनानां च विस्तृतम् । अनेकलक्षणोपेतं नानाश्चर्य्यसमन्वितम्

हे देवर्षे, तो मण्डप दहा हजार योजनांपर्यंत पसरलेला होता. तो अनेक लक्षणांनी युक्त व नानाविध आश्चर्यांनी परिपूर्ण होता।

Verse 8

स्थावरं जंगमं सर्वं सदृशन्तैर्मनोहरम् । सर्वतोऽद्भुतसर्वत्वं नानावस्तुचमत्कृतम्

स्थावर आणि जंगम—सर्व काही—आपापल्या अनुरूप रूपसादृश्यांनी मनोहर दिसत होते. सर्वत्र अद्भुत परिपूर्णता पसरली; नानाविध वस्तूंच्या चमत्काराने मन थक्क झाले.

Verse 9

जंगमं विजितन्तत्र स्थावरेण विशेषतः । जंगमेन च तत्रासीज्जितं स्थावरमेव हि

तेथे जंगम विशेषतः स्थावरांनी जिंकले गेले; आणि त्याच प्रसंगात जंगमांनीही निश्चयच स्थावरांनाच जिंकले.

Verse 10

पयसा च जिता तत्र स्थलभूमिर्न चान्यथा । जलं किं हि स्थलं किं हि न विदुः केऽपि कोविदाः

तेथे स्थलभूमीही पाण्यानेच जिंकली गेली—अन्यथा नव्हे. काही जण, विद्वान मानले गेले तरी, पाणी काय आणि स्थल काय हेही ओळखू शकले नाहीत.

Verse 11

क्वचित्सिंहाः कृत्रिमाश्च क्वचित्सारसपंक्तयः । क्वचिच्छिखण्डिनस्तत्र कृत्रिमाश्च मनोहराः

कुठे कृत्रिम सिंह होते, कुठे सारसांच्या रांगा; आणि कुठे शिखाधारी मनोहर कृत्रिम मोर दिसत होते.

Verse 12

क्वचित्स्त्रियः कृत्रिमाश्च नृत्यन्त्यः पुरुषैस्सह । मोहयन्त्यो जनान्सर्वान्पश्यन्त्यः कृत्रिमास्तथा

कुठे कृत्रिम स्त्रिया पुरुषांसह नृत्य करत होत्या; आणि सर्व जनांना मोहवून-भुलवून त्या छलमयी स्त्रिया तशाच बनावटी नजरेने इकडे-तिकडे पाहत होत्या.

Verse 13

तथा तेनैव विधिना द्वारपाला मनोहराः । हस्तैर्धनूंषि चोद्धृत्य स्थावरा जंगमोपमाः

त्याच विधीनुसार मनोहर द्वारपाल नेमले गेले; हातात धनुष्य उचलून ते स्थिर असूनही जणू चालत्या जीवांसारखे भासत होते।

Verse 14

द्वारि स्थिता महालक्ष्मीः कृत्रिमा रचिताद्भुता । सर्वलक्षणसंयुक्ता गताः साक्षत्पयोर्णवात

द्वारी महालक्ष्मी उभी होती—कृत्रिमरीत्या घडविलेली अद्भुत मूर्ती—सर्व शुभलक्षणांनी युक्त, जणू साक्षात् क्षीरसागरातूनच आलेली भासे।

Verse 15

गजाश्चालङ्कृता ह्यासन्कृत्रिमा अकृतोपमाः । तथाश्वाः न सादिभिश्चैव गजाश्च गजसादिभिः

हत्तीही सुंदर अलंकारांनी सजलेले होते—कृत्रिमरीत्या घडविलेले व अनुपम। तसेच घोडेही साज-सामानासह होते; आणि हत्तींसोबत महावत व गजविद्येत निपुण सेवकही होते।

Verse 16

रथा रथिभिराकृष्टा महाश्चर्यसमन्विताः । वाहनानि तथान्यानि पत्तयः कृत्रिमास्तथा

रथ—सारथ्यांनी ओढलेले व महान् आश्चर्यांनी युक्त—तेथे दिसले; तसेच इतर वाहनेही, आणि पायदळ सैनिकही, ज्यांपैकी बरेच कृत्रिमरीत्या घडविलेले होते।

Verse 17

एवं विमोहनार्थन्तु कृतं वै विश्वकर्मणा । देवानां च मुनीनां च तेन प्रीतात्मना मुने

हे मुने, अशा प्रकारे मोह पाडण्यासाठीच विश्वकर्म्याने—अंतःकरणी प्रसन्न होऊन—ही रचना केली, ज्यामुळे देव आणि मुनीही त्या अद्भुततेने भ्रमित व्हावेत।

Verse 19

तस्योपरि महादिव्यम्पुष्पकं रत्नभूषितम् । राजितं पल्लवैश्शुभ्रश्चामरैश्च सुशोभितम्

त्याच्या वर परम दिव्य पुष्पछत्र होते, रत्नांनी अलंकृत होऊन ते तेजस्वी दिसत होते; कोवळ्या शुभ्र पल्लवांनी ते शोभत होते आणि उजळ पांढऱ्या चामरांनी सुशोभित होते।

Verse 20

वामपार्श्वे गजौ द्वौ च शुद्धकाश्मीरसन्निभौ । चतुर्दन्तो षष्टिवर्षौ भेदमानौ महाप्रभौ

डाव्या बाजूस दोन हत्ती होते, शुद्ध काश्मिरी केसरासारख्या वर्णाचे; ते चतुर्दंत, साठ वर्षांचे, मदोन्मत्त, महाबली व तेजस्वी होते।

Verse 21

तथैवार्कनिभौ तेन कृतौ चाश्वौ महाप्रभौ । चामरालंकृतौ दिव्यौ दिव्यालङ्कारभूषितौ

तसेच त्याने दोन घोडे निर्माण केले, जे सूर्याप्रमाणे तेजस्वी व महाप्रभ होते; ते दिव्य, चामरांनी अलंकृत आणि दिव्य आभूषणांनी भूषित होते।

Verse 22

दंशिता वररत्नाढ्या लोकपालास्तथैव च । सर्वे देवा यथार्थं वै कृता वै विश्वकर्मणा

उत्तम रत्नांनी अलंकृत व समृद्ध असे लोकपालही, आणि खरोखर सर्व देव—विश्वकर्म्याने यथायोग्य परिपूर्णतेने घडविले।

Verse 23

तथा हि ऋषयस्सर्वे भृग्वाद्याश्च तपोधनाः । अन्ये ह्युपसुरास्तद्वत्सिद्धाश्चान्येऽपि वै कृताः

तसेच भृगु आदि तपोधन सर्व ऋषीही तसेच होते; तसेच इतर उपसुर आणि इतर सिद्धगणही त्याच प्रकारे घडविले गेले।

Verse 24

विष्णुश्च पार्षदैस्सर्वैर्गरुडाख्यैस्समन्वितः । कृत्रिमो निर्मितस्तद्वत्परमाश्चर्यरूपवान्

त्याचप्रमाणे विष्णूचे एक कृत्रिम रूप निर्माण केले गेले, जे गरुड-नावाच्या सर्व पार्षदांनी वेढलेले होते. ते परम आश्चर्यकारक रूपाने भासत होते।

Verse 25

तथैवाहं सुतैवेदैस्सिद्धैश्च परिवारितः । कृत्रिमो निर्मितस्तद्वत्पठन्सूक्तानि नारद

त्याचप्रमाणे, हे सूत, मीही वेद व सिद्धांनी वेढलेलो होतो। मला कृत्रिम रीतीने घडविले होते, आणि हे नारद, मीही तसेच पवित्र सूक्तांचे पठण करीत होतो।

Verse 26

ऐरावतगजारूढश्शक्रस्स्वदलसंयुतः । कृत्रिमो निर्मितस्तद्वत्परिपूर्णेन्दुसंनिभः

ऐरावत गजावर आरूढ, आपल्या दलासह शक्र (इंद्र)ही तेथे कृत्रिम रूपाने घडविला होता—सर्वांगपरिपूर्ण, पौर्णिमेच्या चंद्रासारखा तेजस्वी।

Verse 27

किं बहूक्तेन देवर्षे सर्वो वै विश्वकर्मणा । हिमागप्रेरितेनाशु क्लृप्तस्सुरसमाजकः

हे देवर्षे, अधिक सांगून काय? हिमालयाच्या प्रेरणेने विश्वकर्म्याने क्षणार्धात सर्व व्यवस्था केली—संपूर्ण देवसमाजाची मांडणी सिद्ध केली।

Verse 28

एवंभूतः कृतस्तेन मण्डपो दिव्यरूपवान् । अनेकाश्चर्यसम्भूतो महान्देवविमोहनः

अशा प्रकारे त्याने तो मण्डप घडविला—दिव्यरूपवान, अनेक आश्चर्यांनी युक्त, महान वैभवशाली, आणि देवांनाही मोहित करणारा।

Verse 29

अथाज्ञप्तो गिरीशेन विश्वकर्मा महामतिः । निवासार्थं सुरादीनां तत्तल्लोकाम् हि यत्नतः

मग गिरीश (भगवान शिव) यांच्या आज्ञेने महामती विश्वकर्म्याने देवतादींच्या निवासासाठी त्यांच्या-त्यांच्या लोकांची यत्नपूर्वक रचना केली.

Verse 30

तत्रैव च महामञ्चाः सुप्रभाः परमाद्भुताः । रचितास्सुखदा दिव्या स्तेषां वै विश्वकर्मणा

तेथेच विश्वकर्म्याने त्यांच्यासाठी अत्यंत अद्भुत, तेजस्वी, दिव्य व सुखदायक असे महामंच (शय्या-आसन) रचले.

Verse 31

तथाप्तसप्तलोकं वै विरेचे क्षणतोऽद्भुतम् । दीप्त्या परमया युक्तं निवासार्थं स्वयम्भुवः

तेव्हा स्वयंभू ब्रह्म्याने क्षणातच अद्भुत रीतीने संपूर्ण सप्तलोक निर्माण केले; ते परम तेजाने युक्त असून देहधारी जीवांच्या निवासासाठी होते।

Verse 32

तथैव विष्णोस्त्वपरं वैकुण्ठाख्यं महोज्ज्वलम् । विरेचे क्षणतो दिव्यं नानाश्चर्यसमन्वितम्

तसेच विष्णूसाठी वैकुंठ नावाचा आणखी एक परम उज्ज्वल लोक प्रकट झाला; तो क्षणात दिव्यतेने प्रकाशला व नानाविध आश्चर्यांनी युक्त होता।

Verse 33

अमरेशगृहन्दिव्यं तथैवाद्भुतमुत्तमम् । विरेचे विश्वकर्मासौ सर्वैश्वर्यसमन्वितम्

विश्वकर्म्याने अमरेशाचे दिव्य गृह निर्माण केले—अद्भुत व उत्तम—जे सर्व ऐश्वर्य व प्रभुत्ववैभवाने परिपूर्ण होते।

Verse 34

गृहाणि लोकपालानां विरेचे सुन्दराणि च । तद्वत्स प्रीतितो दिव्यान्यद्भुतानि महान्ति च

स्नेहाने, हे वत्सा, त्याने लोकपालांची सुंदर घरे रचली; तसेच आनंदाने त्याने अनेक महान, अद्भुत व दिव्य निवासस्थाने आणि चमत्कारही निर्माण केले.

Verse 35

अन्येषाममराणां च सर्वेषां क्रमशस्तथा । सदनानि विचित्राणि रचितानि च तेन वै

तसेच इतर सर्व अमर देवांचीही क्रमाने अद्भुत अशी निवासस्थाने त्याने निश्चयच रचिली।

Verse 36

विश्वकर्मा महाबुद्धिः प्राप्तशम्भुमहावरः । विरेचे क्षणतः सर्वं शिवतुष्ट्यर्थमेव च

महाबुद्धिमान विश्वकर्म्याने शंभूकडून परम वर मिळवून, शिवतुष्टीसाठीच क्षणात सर्व काही घडविले।

Verse 37

तथैव चित्रं परमं महोज्ज्वलं महाप्रभन्देववरैस्सुपूजितम् । गिरीशचिह्नं शिवलोकसंस्थितं सुशोभितं शम्भुगृहं चकार

तसेच त्याने परम अद्भुत, अत्यंत तेजस्वी व महाप्रभ—देवश्रेष्ठांनी सुपूजित—गिरीशचिन्हयुक्त, शिवलोकात स्थित, सुशोभित असे शंभुगृह निर्माण केले।

Verse 38

एवम्भूता कृता तेन रचना विश्वकर्मणा । विचित्रा शिवतुष्ट्यर्थं पराश्चर्या महोज्ज्वला

अशा प्रकारे विश्वकर्म्याने अशी रचना केली—अत्यंत विचित्र, शिवतुष्टीसाठी निर्मित, परम आश्चर्यकारक व महातेजस्वी।

Verse 39

एवं कृत्वाखिलं चेदं व्यवहारं च लौकिकम् । पर्य्यैक्षिष्ट मुदा शम्भ्वागमनं स हिमाचलः

अशा रीतीने सर्व व्यवस्था व लौकिक व्यवहार पूर्ण करून हिमाचल आनंदाने शंभू—भगवान शिव—यांच्या आगमनाची वाट पाहू लागला।

Verse 40

इति प्रोक्तमशेषेण वृत्तान्तम्प्रमुदावहम् । हिमालयस्य देवर्षे किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि

हे देवर्षे! हिमालयाचा हा सर्व प्रमुदित करणारा वृत्तान्त मी पूर्णपणे सांगितला. आता तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?