देवगुरुप्रेषणम् (Himālaya Mission of the Gods’ Preceptor / The Gods Send Their Guru)
अध्याय ३१ मध्ये ब्रह्मा नारदांना सांगतात की इंद्रप्रमुख देवांनी हिमालय व त्याची कन्या पार्वती यांची शिवावरील अव्यभिचारिणी परा भक्ती ओळखली आहे. देव विचार करतात—हिमालयाने एकनिष्ठ भक्तीने कन्यादान त्रिशूलधारी शिवाला केले तर त्याला तत्काळ दिव्यत्व, शिवलोकप्राप्ती आणि शेवटी मोक्ष मिळेल; तसेच ‘रत्नगर्भा’ पृथ्वीला अनंत रत्नांचा आधार असलेला हिमालय निघून गेल्यास पृथ्वीचे वैभव कमी होईल, असे सूचित केले आहे. ते ठरवतात की हिमालय स्थावरत्व सोडून दिव्य रूप धारण करील, कन्येला पिनाकधारीकडे अर्पण करील, महादेवाशी सारूप्य, वरभोग आणि अखेरीस मुक्ती प्राप्त करील. मग देव आपल्या गुरूकडे नम्रतेने जाऊन विनंती करतात की त्यांनी हिमालयाच्या निवासस्थानी जाऊन कार्य साधावे. युक्ती वाणीवर आधारित व प्रतिकूल आहे—गुरूंनी शिवाची निंदा करावी, जेणेकरून उलट परिणामाने हिमालय लवकर विवाहास संमती देईल; कारण दुर्गा शिवावाचून अन्य वर स्वीकारत नाही.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । तयोर्भक्तिं शिवे ज्ञात्वा परामव्यभिचारिणीम् । सर्वे शक्रादयो देवाश्चिचिन्तुरिति नारद
ब्रह्मा म्हणाले—हे नारदा, त्या दोघांची शिवावरील परा व अव्यभिचारी भक्ती जाणून शक्र (इंद्र) आदि सर्व देव गहन चिंतनात पडले।
Verse 2
देवा ऊचुः । एकान्तभक्त्या शैलश्चेत्कन्यां तस्मै प्रदास्यति । ध्रुवं निर्वाणता सद्यस्स प्राप्स्यति च भारते
देव म्हणाले—हे भारता, जर पर्वतराज (हिमालय) एकांत भक्तीने आपली कन्या त्यांना अर्पण करील, तर तो निश्चयच तत्काळ निर्वाणावस्था (मुक्ती) प्राप्त करील।
Verse 3
अनन्तरत्नाधारश्चेत्पृथ्वी त्यक्त्वा प्रयास्यति । रत्नगर्भाभिधा भूमिर्मिथ्यैव भविता ध्रुवम्
जर अनंत रत्नांचा आधार असलेली पृथ्वी आपला स्वभाव सोडून निघून जाईल, तर ‘रत्नगर्भा’ नावाची भूमी निश्चयच केवळ खोटे नाव ठरेल।
Verse 4
स्थावरत्वं परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय सः । कन्यां शूलभृते दत्त्वा शिवलोकं गमिष्यति
स्थावरत्व सोडून तो दिव्य रूप धारण करील; आणि शूलधारी शिवाला कन्या अर्पण करून शिवलोकास जाईल।
Verse 5
महादेवस्य सारूप्यं लप्स्यते नात्र संशयः । तत्र भुक्त्वा वरान्भोगांस्ततो मोक्षमवाप्स्यति
तो निःसंशय महादेवाचे सारूप्य प्राप्त करील. तेथे त्या अवस्थेत मिळणारे श्रेष्ठ दिव्य भोग भोगून, अखेरीस शिवकृपेने मोक्ष प्राप्त करील.
Verse 6
ब्रह्मोवाच । इत्यालोच्य सुरास्सर्वे कृत्वा चामन्त्रणं मिथः । प्रस्थापयितुमैच्छंस्ते गुरुं तत्र सुविस्मिताः
ब्रह्मा म्हणाले—अशा प्रकारे विचार करून सर्व देवांनी परस्पर निरोप घेतला. मग ते अत्यंत विस्मित होऊन, गुरूंना (त्या कार्यासाठी) प्रस्थान करवावे अशी इच्छा करून तेथेच उभे राहिले.
Verse 7
ततः शक्रादयो देवास्सर्वे गुरुनिकेतनम् । जग्मुः प्रीत्या सविनया नारद स्वार्थसाधकाः
मग शक्र (इंद्र) इत्यादी सर्व देव, हे नारद, आनंदाने व विनयाने, आपल्या स्वार्थसिद्धीसाठी गुरूंच्या निवासस्थानी गेले.
Verse 8
गत्वा तत्र गुरुं नत्वा सर्वे देवास्सवासवाः । चक्रुर्निवेदनं तस्मै गुरवे वृत्तमादरात्
तेथे जाऊन, इंद्रासह सर्व देवांनी गुरूंना नमस्कार केला. मग आदराने घडलेला सर्व वृत्तांत त्या गुरूंना निवेदन केला.
Verse 9
देवा ऊचुः । गुरो हिमालयगृहं गच्छास्मत्कार्य्यसिद्धये । तत्र गत्वा प्रयत्नेन कुरु निन्दाञ्च शूलिनः
देव म्हणाले—हे गुरो, आमच्या कार्यसिद्धीसाठी हिमालयाच्या गृहास जा. तेथे जाऊन प्रयत्नपूर्वक शूलिन (भगवान् शिव) यांची निंदा करणारे वचन बोल.
Verse 10
पिनाकिना विना दुर्गा वरं नान्यं वरिष्यति । अनिच्छया सुतां दत्त्वा फलं तूर्णं लभिष्यति
पिनाकी शिवांशिवाय दुर्गा दुसरा वर निवडणार नाही। अनिच्छेनेही कन्यादान केल्यास त्याचे फळ त्वरेने भोगावे लागेल।
Verse 11
कालेनैवाधुना शैल इदानीं भुवि तिष्ठतु । अनेकरत्नाधारं तं स्थापय त्वं क्षितौ गुरौ
काळाच्या सामर्थ्याने हा पर्वत आता पृथ्वीवर स्थिर राहो। हे गुरो, अनेक रत्नांचा आधार असलेला तो पर्वत भूमीवर दृढ स्थाप।
Verse 12
ब्रह्मोवाच । इति देववचः श्रुत्वा प्रददौ कर्णयोः करम् । न स्वीचकार स गुरुस्स्मरन्नाम शिवेति च
ब्रह्मा म्हणाले—देवांचे वचन ऐकून गुरूंनी कानांवर हात ठेवला. तरीही त्यांनी स्वीकार केले नाही; कारण ते अंतःकरणी ‘शिव’ नामाचे पुनःपुन्हा स्मरण करीत होते।
Verse 13
अथ स्मृत्वा महादेवं बृहस्पतिरुदारधीः । उवाच देववर्यांश्च धिक्कृत्वा च पुनः पुनः
तेव्हा उदारबुद्धी बृहस्पतीने महादेवाचे स्मरण केले। देवांतील श्रेष्ठांना पुन्हा पुन्हा धिक्कार देत, त्यांच्या विवेकभ्रंशाबद्दल त्यांना वारंवार जाब विचारून तो बोलू लागला।
Verse 14
बृहस्पतिरुवाच । सर्वे देवास्स्वार्थपराः परार्थध्वंसकारकाः । कृत्वा शंकरनिंदा हि यास्यामि नरकं ध्रुवम्
बृहस्पती म्हणाला—“सर्व देव स्वार्थपर झाले आहेत, परहिताचा नाश करणारे झाले आहेत। शंकराची निंदा करून मी निश्चयाने नरकास जाईन।”
Verse 15
कश्चिन्मध्ये च युष्माकं गच्छेच्छैलान्तिकं सुराः । संपादयेत्स्वाभिमतं शैलेन्द्रं प्रतिबोध्य च
हे देवहो! तुमच्यामधून कोणी तरी पर्वताजवळ जावो; शैलेन्द्राला जागवून (सूचित करून) तुमचे अभिमत कार्य साध्य करो.
Verse 16
अनिच्छया सुतां दत्त्वा सुखं तिष्ठतु भारते । तस्मै भक्त्या सुतां दत्त्वा मोक्षं प्राप्स्यति निश्चितम्
हे भारत! अनिच्छेने जरी कोणी कन्यादान केले, तरी पुढे तो सुखाने राहो. पण जो भक्तिभावाने त्या योग्य वराला कन्या देतो, तो निश्चयाने मोक्ष प्राप्त करतो.
Verse 17
पश्चात्सप्तर्षयस्सर्वे बोधयिष्यन्ति पर्वतम् । पिनाकिना विना दुर्गा वरं नान्यं वरिष्यति
यानंतर सर्व सप्तर्षी पर्वताला (हिमालयाला) बोध करतील. पिनाकी शिवांशिवाय दुर्गा दुसरा कोणताही वर निवडणार नाही; ती त्यांनाच वरण करील.
Verse 18
अथवा गच्छत सुरा ब्रह्मलोकं सवासवाः । वृत्तं कथयत स्वं तत्स वः कार्यं करिष्यति
किंवा, हे देवांनो—इंद्रासह—ब्रह्मलोकाला जा. जे घडले ते सर्व सांगाः तोच तुमचे करावयाचे कार्य पूर्ण करील.
Verse 19
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा ते समालोच्याजग्मुर्मम सभां सुराः । सर्वे निवेदयांचक्रुर्नत्वा तद्गतमादरात्
ब्रह्मा म्हणाले—हे ऐकून देवांनी परस्पर विचार करून माझ्या सभेत येऊन पोहोचले. सर्वांनी आदराने नमस्कार करून, जे घडले ते जसेच्या तसे निवेदन केले.
Verse 20
देवानां तद्वचः श्रुत्वा शिवनिन्दाकरं तदा । वेदवक्ता विलप्याहं तानवोचं सुरान्मुने
हे मुने, देवांची ती वचने ऐकून, जी त्या वेळी शिवनिंदेसारखी होती, मी वेदवक्ता विलाप करीत त्या सुरांना म्हणालो।
Verse 21
ब्रह्मोवाच । नाहं कर्तुं क्षमो वत्साः शिवनिन्दां सुदुस्सहाम् । संपद्विनाश रूपाञ्च विपदां बीजरूपिणीम्
ब्रह्मा म्हणाले: हे वत्सांनो, ती अत्यंत असह्य शिवनिंदा करणे मला शक्य नाही; जी संपत्तीचा विनाश करणारी आणि आपत्तींचे बीज ठरणारी आहे।
Verse 22
सुरा गच्छत कैलासं सन्तोषयत शंकरम् । प्रस्थापयत तं शीघ्रं हिमालयगृहं प्रति
हे देवांनो, तुम्ही कैलासास जा आणि शंकरांना संतुष्ट करा। त्यांना शीघ्र हिमालयाच्या गृहाकडे प्रस्थान करण्यास प्रवृत्त करा।
Verse 23
स गच्छेदुपशैलेशमात्मनिन्दां करोतु वै । परनिन्दाविनाशाय स्वनिन्दा यशसे मता
तो पर्वतराजाच्या स्वामीजवळ जाऊन निश्चयाने आत्मनिंदा करील; कारण परनिंदेचा नाश करण्यासाठी स्वनिंदा हीच यशाचे कारण मानली आहे।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । श्रुत्वेति मद्वचो देवा मां प्रणम्य मुदा च ते । कैलासं प्रययुः शीघ्रं शैलानामधिपं गिरिम्
ब्रह्मा म्हणाले—माझे वचन असे ऐकून देवांनी आनंदाने मला प्रणाम केला आणि शीघ्रच कैलासाकडे निघाले—पर्वतांचा अधिपती त्या गिरिराजाकडे।
Verse 25
तत्र गत्वा शिवं दृष्ट्वा प्रणम्य नतमस्तकाः । सुकृतांजलयस्सर्वे तुष्टुवुस्तं सुरा हरम्
तेथे जाऊन शिवांचे दर्शन घेऊन देवांनी मस्तक नमवून प्रणाम केला। कृतांजली होऊन सर्वांनी बंधनहर हर-शिवाची स्तुती केली।
Verse 26
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव करुणाकर शंकर । वयं त्वां शरणापन्नाः कृपां कुरु नमोऽस्तु ते
देव म्हणाले— हे देवाधिदेव महादेव, करुणाकर शंकर! आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत; कृपा कर. तुला नमस्कार असो.
Verse 27
त्वं भक्तवत्सलः स्वामिन्भक्तकार्यकरस्सदा । दीनोद्धरः कृपासिन्धुर्भक्तापद्विनिमोचकः
हे स्वामी! तू भक्तवत्सल आहेस; सदैव भक्तांचे कार्य सिद्ध करतोस. तू दीनोद्धारक, कृपासिंधू आणि भक्तांच्या आपत्तींचा विमोचक आहेस.
Verse 28
ब्रह्मोवाच । इति स्तुत्वा महेशानं सर्वे देवास्सवासवाः । सर्वं निवेदयांचक्रुस्तद्वृत्तं तत आदरात्
ब्रह्मा म्हणाले— अशा रीतीने महेशानाची स्तुती करून, इंद्रासह सर्व देवांनी जे घडले ते सर्व वृत्तांत आदराने त्यांना निवेदन केले.
Verse 29
तच्छ्रुत्वा देववचनं स्वीचकार महेश्वरः । देवान् सुयापयामास तानाश्वास्य विहस्य सः
देवांचे वचन ऐकून महेश्वरांनी त्यांची विनंती स्वीकारली. ते हसत देवांना धीर देऊन शांत केले आणि त्यांची चिंता दूर केली.
Verse 30
देवा मुमुदिरे सर्वे शीघ्रं गत्वा स्वमंदिरम् । सिद्धं मत्वा स्वकार्य्यं हि प्रशंसन्तस्सदाशिवम्
सर्व देव आनंदित झाले. ते लवकरच आपल्या-आपल्या धामात गेले; आपले कार्य सिद्ध झाले असे मानून त्यांनी सदाशिव, सर्वमंगल प्रभूची स्तुती केली.
Verse 31
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवमायावर्णनं नामैकत्रिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डातील “शिवमाया-वर्णन” नामक एकतीसावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 32
यदा शैलस्सभामध्ये समुवास मुदान्वितः । बन्धुवर्गैः परिवृतः पार्वतीसहितस्स्वयम्
जेव्हा शैलराज हिमालय सभामध्ये आनंदाने बसला, तेव्हा तो स्वतः आपल्या बंधुवर्गाने वेढलेला होता आणि पार्वती त्याच्या शेजारी विराजमान होती।
Verse 33
एतस्मिन्नन्तरे तत्र ह्याजगाम सदाशिवः । दण्डी छत्री दिव्यवासा बिभ्रत्तिलकमुज्ज्वलम्
त्याच वेळी तेथे सदाशिव आले—दंड व छत्र धारण करून, दिव्य वस्त्रे परिधान करून, आणि ललाटावर उज्ज्वल तिलक धारण केलेले।
Verse 34
करे स्फटिकमालाञ्च शालग्रामं गले दधत् । जपन्नाम हरेर्भक्त्या साधुवेषधरौ द्विजः
हातात स्फटिकमाळ व गळ्यात शालग्राम धारण करून, साधुवेषातील तो द्विज भक्तिभावाने हरिनामाचा जप करीत राहिला।
Verse 35
तं च दृष्ट्वा समुत्तस्थौ सगणोऽपि हिमालयः । ननाम दण्डवद्भूमौ भक्त्यातिथिमपूर्वकम्
त्यांना पाहताच हिमालय आपल्या सर्व गणांसह तत्क्षणी उभा राहिला आणि भक्तिभावाने भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून त्या दिव्य अतिथीस अपूर्व आदर दिला।
Verse 36
ननाम पार्वती भक्त्या प्राणेशं विप्ररूपिणम् । ज्ञात्वा तं मनसा देवी तुष्टाव परया मुदा
पार्वतीने भक्तिभावाने ब्राह्मणरूप धारण केलेल्या आपल्या प्राणेश्वरास प्रणाम केला; मनाने त्यांना ओळखून देवीने परम आनंदाने स्तुती केली।
Verse 37
आशिषं युयुजे विप्रस्सर्वेषां प्रीतितश्शिवः । शिवाया अधिकं तात मनोभिलषितं हृदा
सर्वांवर प्रसन्न होऊन शिवांनी विप्रांना आशीर्वाद दिले; पण हे तात, शिवा (पार्वती) हिला त्याहून अधिक—हृदयातील अभिलाषित वर—प्रदान केला।
Verse 38
मधुपर्कादिकं सर्वं जग्राह ब्राह्मणो मुदा । दत्तं शैलाधिराजेन हिमांगेन महादरात्
ब्राह्मणाने आनंदाने मधुपर्क इत्यादी सर्व उपहार स्वीकारले, जे पर्वतराज हिमालयाने मोठ्या आदराने अर्पण केले होते।
Verse 39
पप्रच्छ कुशलं चास्य हिमाद्रिः पर्वतोत्तमः । तं द्विजेन्द्रं महाप्रीत्या सम्पूज्य विधिवन्मुने
हे मुने, पर्वतोत्तम हिमाद्रीने त्या द्विजेंद्राचे विधिपूर्वक मोठ्या प्रेमाने पूजन करून त्याची कुशलता विचारली।
Verse 40
पुनः पप्रच्छ शैलेशस्तं ततः को भवानिति । उवाच शीघ्रं विप्रेन्द्रो गिरीद्रं सादरं वचः
मग शैलेशाने पुन्हा विचारले—“आप कोण आहात?” तेव्हा विप्रेंद्राने गिरीद्राला आदराने शीघ्र उत्तर दिले।
Verse 41
विप्रेन्द्र उवाच । ब्राह्मणोऽहं गिरिश्रेष्ठ वैष्णवो बुधसत्तमः । घटिकीं वृतिमाश्रित्य भ्रमामि धरणीतले
विप्रेंद्र म्हणाला—हे गिरिश्रेष्ठ, मी ब्राह्मण आहे, वैष्णव आहे आणि बुधजनांत श्रेष्ठ आहे. केवळ घटिकाभरच्या उपजीविकेवर अवलंबून मी पृथ्वीवर भ्रमण करीत असतो।
Verse 42
मनोयायी सर्व गामी सर्वज्ञोहं गुरोर्बलात् । परोपकारी शुद्धात्मा दयासिन्धुर्विकारहा
गुरूच्या बळाने मी मनासारखा वेगवान, सर्वत्र जाणारा व सर्वज्ञ आहे. मी परोपकारी, शुद्धात्मा, करुणासागर आणि अंतःकरणातील विकार‑मल नाश करणारा आहे.
Verse 43
मया ज्ञातं हराय त्वं स्वसुतां दातुमिच्छसि । इमां पद्मसमां दिव्यां वररूपां सुलक्षणाम्
मला कळले आहे की तू आपली कन्या हर (शिव) यांना देऊ इच्छितोस. ही कन्या कमळासारखी, दिव्य, उत्तम रूपवती व शुभलक्षणांनी युक्त आहे.
Verse 44
निराश्रयायासंगाय कुरूपायागुणाय च । श्मशानवासिने व्यालग्राहिरूपाय योगिने
निराश्रय व आसक्तिरहित, भयानक रूपधारी व गुणातीत; श्मशानवासी, सर्पग्राही रूप असलेले परम योगी शिव यांना नमस्कार।
Verse 45
दिग्वाससे कुगात्राय व्यालभूषणधारिणे । अज्ञातकुलनाम्ने च कुशीलायाविहारिणे
दिगंबर, रूक्ष देहधारी, सर्पांना भूषण म्हणून धारण करणारे; ज्यांचे कुल-नाव अज्ञात आणि जे स्वच्छंद, रूढीविरुद्ध तपस्व्यासारखे विहार करतात—त्यांना नमस्कार।
Verse 46
विभूतिदिग्धदेहाय संक्रुद्धायाविवेकिने । अज्ञातवयसेऽतीव कुजटाधारिणे सदा
विभूतीने माखलेला देह, अत्यंत क्रुद्ध व अविवेकी भासणारा; ज्याचे वयही अज्ञात, आणि जो सदा जटा धारण करतो—तो त्या विलक्षण वेशातच होता।
Verse 47
सर्वाश्रयाय भ्रमिणे नागहाराय भिक्षवे । कुमार्गनिरतायाथ वेदाऽध्वत्यागिने हठात्
सर्वांचा आश्रय, स्वच्छंद विहार करणारा, नागहार धारण करणारा भिक्षुरूप महादेव यांस नमस्कार। जो गर्विष्ठांना भ्रमित करण्यासाठी कुमार्गात रत असल्याप्रमाणे भासतो आणि स्वेच्छेने वैदिक कर्मकांडाचा मार्ग हठात् त्यागतो, त्यालाही नमः।
Verse 48
इयं ते बुद्धिरचल न हि मंगलदा खलु । विबोध ज्ञानिनां श्रेष्ठ नारायणकुलोद्भव
हे अचल! तुझी ही बुद्धी खरोखर मंगलदायी नाही. सम्यक् विवेकाने जागृत हो, हे ज्ञान्यांतील श्रेष्ठ, नारायणकुलोत्पन्न।
Verse 49
न ते पात्रानुरूपश्च पार्वतीदानकर्मणि । महाजनः स्मेरमुखः श्रुतमात्राद्भविष्यति
पार्वतीच्या दानकर्मात तुझे वर्तन पात्रानुरूप नाही. लोकसमुदाय तर केवळ ऐकताच स्मितमुख—उपहासाने—होईल.
Verse 50
पश्य शैलाधिप त्वं च न तस्यैकोस्ति बान्धवः । महारत्नाकरस्त्वञ्च तस्य किञ्चिद्धनं न हि
पहा, हे शैलाधिप! त्याचा एकही बांधव नाही. आणि तू महारत्नाकर असूनही त्याच्याकडे किंचित् धनही नाही.
Verse 51
बान्धवान्मेनकां कुध्रपते शीघ्रं सुतांस्तथा । सर्वान्पृच्छ प्रयत्नेन पण्डितान्पार्वती विना
लवकरच आपल्या बांधवांना, मेनकाला आणि पुत्रांनाही विचार. प्रयत्नपूर्वक सर्व पंडितांचा सल्ला घे—परंतु पार्वतीला यात सामील करू नकोस।
Verse 52
रोगिणो नौषधं शश्वद्रोचते गिरिसत्तम । कुपथ्यं रोचतेऽभीक्ष्णं महादोषकरं सदा
हे गिरिश्रेष्ठ! रोग्यास खरे औषध नेहमी रुचत नाही; पण कुपथ्य वारंवार गोड वाटते—ते मात्र सदैव मोठा दोष घडवते।
Verse 53
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ब्राह्मणः शीघ्रं स वै भुक्त्वा मुदान्वितः । जगाम स्वालयं शान्तो नानालीलाकर श्शिवः
ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून तो ब्राह्मण लवकर भोजन करून आनंदित झाला व शांत होऊन आपल्या घरी गेला. नाना लीला करणारे ते शिवही आपल्या मार्गाने निघून गेले।
Frequently Asked Questions
The devas, realizing Himālaya and Pārvatī’s steadfast devotion to Śiva, decide to send their guru to Himālaya’s home to expedite the offering of Pārvatī to Śiva, even employing strategic criticism of Śiva as a persuasive tactic.
The chapter frames ekānta-bhakti as immediately transformative: devotion leads to divine proximity (Śiva-loka), sārūpya with Mahādeva, and culminates in mokṣa—showing a graded soteriology grounded in Śaiva theism.
Śiva is invoked as Śūlin and Pinākin, emphasizing his iconic martial-ascetic sovereignty; these names function as theological identifiers while the narrative insists that Durgā/Pārvatī will accept no other vara, reinforcing Śiva’s singular status.