पार्वत्याः तपः-परीक्षा (Śiva Tests Pārvatī’s Austerity)
या अध्यायात ऋषी निघून गेल्यानंतर देवी पार्वतीच्या तपाची औपचारिक परीक्षा सुरू होते. शंकर स्वतः तिच्या तपोव्रताची गुणवत्ता व संकल्पाची दृढता पाहण्यासाठी छद्म धारण करून तेजस्वी वृद्ध ब्राह्मण/जटिल तपस्वीचे रूप घेतात; दंड व छत्र धारण केलेला तो वन उजळवितो. ते त्या स्थानी येतात जिथे पार्वती वेदीवर शुद्ध होऊन बसलेली, सख्यांनी वेढलेली, चंद्रकलेसारखी शांत व तेजस्वी दिसते. पार्वती अतिथीचा पूर्ण सत्कार करून अर्घ्यादि देत आदराने परिचय विचारते. छद्मवेषी शिव स्वतःला लोकहितकारी भ्रमणशील तपस्वी सांगून पार्वतीचे कुल व इतक्या कठोर तपाचे प्रयोजन विचारतात, आणि अधिकारपूर्ण वाणीने आव्हान देऊन तिचा हेतू, विवेक व भक्ती अढळ आहेत का याची परीक्षा उभी करतात.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु मुनिषु स्वं लोकं शंकरः स्वयम् । परीक्षितुं तपो देव्या ऐच्छत्सूतिकरः प्रभुः
ब्रह्मा म्हणाले—ते मुनी आपापल्या लोकांना गेल्यावर, शुभफलदाता प्रभु शंकर स्वतः देवीच्या तपस्येची परीक्षा घ्यावयास इच्छित झाले.
Verse 2
परीक्षा छद्मना शंभुर्द्रष्टुं तां तुष्टमानसः । जाटिलं रूपमास्थाय स ययौ पार्वतीवनम्
परीक्षेसाठी छद्मरूपाने, अंतःकरणी प्रसन्न शंभू तिला पाहण्यासाठी जटाधारी तपस्व्याचे रूप धारण करून पार्वतीच्या वनात गेले.
Verse 3
अतीव स्थविरो विप्रदेहधारी स्वतेजसा । प्रज्वलन्मनसा हृष्टो दंडी छत्री बभूव सः
अतिशय वृद्ध ब्राह्मणदेह धारण करून, स्वतेजाने दीप्त, मनात प्रज्वलित संकल्प व हर्ष घेऊन तो दंड व छत्र धारण करून प्रकट झाला।
Verse 4
तत्रापश्यत्स्थितां देवीं सखीभिः परिवारिताम् । वेदिकोपरि शुद्धां तां शिवामिव विधोः कलाम्
तेथे त्याने सख्यांनी वेढलेली देवी उभी असलेली पाहिली—वेदिकेवर ती परम शुद्ध व तेजस्वी, जणू स्वयं शिवा, चंद्रकलेसारखी मनोहर।
Verse 5
शंभु निरीक्ष्य तां देवीं ब्रह्मचारिस्वरूपवान् । उपकंठं ययौ प्रीत्या तदाऽसौ भक्तवत्सलः
त्या देवीकडे पाहून, ब्रह्मचारीरूप धारण केलेले शंभू—भक्तवत्सल—आनंदाने तेव्हा तिच्या जवळ गेले।
Verse 6
आगतं तं तदा दृष्ट्वा ब्राह्मणं तेजसाद्भुतम् । अपूजयच्छिवा देवी सर्वपूजोपहारकैः
तेव्हा अद्भुत तेजाने युक्त असा तो ब्राह्मण आलेला पाहून देवी शिवा (पार्वती) हिने सर्व प्रकारच्या पूजोपचारांनी व उपहारांनी त्याचा सन्मानपूर्वक पूजन केले।
Verse 7
सुसत्कृतं संविधाभिः पूजितं परया मुदा । पार्वती कुशलं प्रीत्या पप्रच्छ द्विजमादरात
विधीनुसार उत्तम रीतीने सत्कार व परम आनंदाने पूजिला गेल्यावर तो ब्राह्मण बसला. तेव्हा पार्वतीने प्रेमयुक्त प्रसन्नतेने आदरपूर्वक त्याचे कुशल-क्षेम विचारले।
Verse 8
पार्वत्युवाच । ब्रह्मचारिस्वरूपेण कस्त्वं हि कुत आगतः । इदं वनं भासयसे वद वेदविदां वर
पार्वती म्हणाली— ‘ब्रह्मचारीरूपाने तू कोण आहेस आणि कुठून आला आहेस? तू या वनाला प्रकाशमान करीत आहेस; हे वेदविदांमध्ये श्रेष्ठ, सांग।’
Verse 9
विप्र उवाच । अहमिच्छाभिगामी च वृद्धो विप्रतनुस्सुधीः । तपस्वी सुखदोऽन्येषामुपकारी न संशयः
विप्र म्हणाला— ‘मी इच्छेनुसार संचार करणारा आहे; मी वृद्ध, ब्राह्मणदेहधारी आणि सुबुद्धी आहे. मी तपस्वी, इतरांना सुख देणारा व उपकारी आहे—यात संशय नाही।’
Verse 10
का त्वं कस्यासि तनया किमर्थ विजने वने । तपश्चरसि दुर्धर्षं मुनिभिः प्रपदैरपि
तू कोण आहेस? कोणाची कन्या आहेस? आणि कोणत्या हेतूने या निर्जन वनात असे दुर्धर्ष तप करीत आहेस, जे महान सिद्धी असलेल्या मुनिंनाही कठीण पडते?
Verse 11
न बाला न च वृद्धासि तरुणी भासि शोभना । कथं पतिं विना तीक्ष्णं तपश्चरसि वै वने
तू ना बालिका आहेस ना वृद्धा; तू तेजस्वी, शोभिवंत तरुणीप्रमाणे दिसतेस. मग पतीविना या वनात इतके तीव्र तप कसे करीत आहेस?
Verse 12
कि त्वं तपस्विनी भद्रे कस्यचित्सहचारिणी । तपस्वी स न पुष्णाति देवि त्वां च गतोऽन्यतः
हे भद्रे, तू तपस्विनी आहेस का—कुणाची तरी सहचारिणी? हे देवी, तो तपस्वी तुझी काळजी घेत नाही आणि दुसरीकडे निघून गेला आहे.
Verse 13
वद कस्य कुले जाता कः पिता तव का विधा । महासौभाग्यरूपा त्वं वृथा तव तपोरतिः
सांग—तू कोणत्या कुळात जन्मलीस? तुझा पिता कोण, आणि तुझी अवस्था व जीवनपद्धती काय? तू तर महासौभाग्याचे स्वरूप आहेस; म्हणून तुझी तपातली आसक्ती आम्हाला व्यर्थ वाटते.
Verse 14
किं त्वं वेदप्रसूर्लक्ष्मीः किं सुरूपा सरस्वती । एतासु मध्ये का वा त्वं नाहं तर्कितुमुत्सहे
तू वेदप्रसू लक्ष्मी आहेस का, की सुरूपा सरस्वती? या देविंमध्ये तू कोण आहेस—हे तर्काने ठरविण्याचे धैर्य मला होत नाही.
Verse 15
पार्वत्युवाच । नाहं वेदप्रसूर्विप्र न लक्ष्मीश्च सरस्वती । अहं हिमाचलसुता सांप्रतं नाम पार्वती
पार्वती म्हणाली—हे विप्र, मी ना वेदप्रसू आहे, ना लक्ष्मी, ना सरस्वती. मी हिमाचलाची कन्या आहे; सध्या माझे नाव पार्वती आहे.
Verse 16
पुरा दक्षसुता जाता सती नामान्यजन्मनि । योगेन त्यक्तदेहाऽहं यत्पित्रा निन्दितः पतिः
पूर्वजन्मी मी दक्षाची कन्या ‘सती’ म्हणून जन्मले. पित्याने माझ्या पतीची निंदा केली तेव्हा मी योगबलाने तो देह त्यागला.
Verse 17
अत्र जन्मनि संप्राप्तश्शिवोऽपि विधिवैभवात् । मां त्यक्त्वा भस्मसात्कृत्य मन्मथं स जगाम ह
याच जन्मातही विधीच्या प्रभावाने शिवाने मला बाजूला ठेवले; आणि मन्मथाला भस्म करून तो निघून गेला.
Verse 18
प्रयाते शंकरे तापोद्विजिताहं पितुर्गृहात् । आगता तपसे विप्र सुदृढा स्वर्णदीतटे
शंकर निघून गेल्यावर विरहाच्या दाहाने व्याकुळ होऊन मी पित्याचे घर सोडले. हे विप्र, दृढ निश्चय करून तप करण्यासाठी मी स्वर्णदी नदीच्या तीरावर आले.
Verse 19
कृत्वा तपः कठोरं च सुचिरं प्राणवल्लभम् । न प्राप्याग्नौ विविक्षन्ती त्वं दृष्ट्वा संस्थिता क्षणम्
अत्यंत कठोर व दीर्घ तप—जे प्राणांहून प्रिय होते—करूनही जेव्हा तुला अभीष्ट प्राप्त झाले नाही, तेव्हा तू अग्नीत प्रवेश करावयास उद्यत झालीस; तुला पाहून मी क्षणभर थांबले.
Verse 20
गच्छ त्वं प्रविशाम्यग्नौ शिवेनांगीकृता न हि । यत्र यत्र जनुर्लप्स्ये वरिष्यामि शिवं वरम्
“तू जा; मी अग्नीत प्रवेश करीन, कारण शिवांनी मला स्वीकारलेले नाही. ज्या ज्या जन्मात मला जन्म मिळेल, त्या प्रत्येक जन्मात मी परम वर शिवालाच वरीन.”
Verse 21
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वती वह्नौ तत्पुरः प्रविवेश सा । निषिध्यमाना पुरतो ब्राह्मणेन पुनः पुनः
ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून पार्वती त्याच्या समोरच अग्नीत प्रविष्ट झाली; पुढे उभा असलेला ब्राह्मण तिला पुन्हा पुन्हा रोखू लागला।
Verse 22
वह्निप्रवेशं कुर्वत्याः पार्वत्यास्तत्प्रभावतः । बभूव तत्क्षणं सद्यो वह्नि श्चंदनपंकवत्
पार्वती अग्नीत प्रवेश करताच तिच्या दिव्य तेजाच्या प्रभावाने त्या क्षणीच अग्नी थंड चंदनलेपाप्रमाणे झाला—अहिंसक व शीतल।
Verse 23
क्षणं तदंतरे स्थित्वा ह्युत्पतंती दिवं द्विजः । पुनः पप्रच्छ सहसा विहसन्सुतनुं शिवः
क्षणभर तेथे थांबून तो द्विज आकाशाकडे उडून गेला; तेव्हा भगवान शिव हसत हसत त्या सुकुमार देहधारिणीस सहसा पुन्हा विचारू लागले।
Verse 24
द्विज उवाच । अहो तपस्ते किं भद्रे न बुद्धं किंचिदेव हि । न दग्धो वह्निना देहो न च प्राप्तं मनीषितम्
द्विज म्हणाला—अहो भद्रे! तुझे हे तप कसे? खरेच काहीच सिद्ध झाले नाही। देह अग्नीने दग्ध झाला नाही, आणि इच्छित फलही मिळाले नाही।
Verse 25
अतस्सत्यं निकामं वै वद देवि मनोरथम् । ममाग्रे विप्रवर्यस्य सर्वानंदप्रदस्य हि
म्हणून, हे देवी, निःसंकोच सत्य सांग आणि तुझा अंतःकरणातील मनोरथ व्यक्त कर—माझ्यासमोर, या श्रेष्ठ ब्राह्मणासमोर, जो सर्व आनंद देणारा आहे।
Verse 26
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवाजटिलसंवादो नाम षड्विंशोध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डात “शिव-जातिल संवाद” नावाचा सव्वीसावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 27
किमिच्छसि वरं देवि प्रष्टुमिच्छाम्यतः परम् । त्वय्येव तदसौ देवि फलं सर्वं प्रदृश्यते
हे देवी, तुला कोणता वर हवा आहे? यानंतर मला आणखी विचारायचे आहे. कारण, हे देवी, तोच फल—खरे तर सर्व फळे—तुझ्यातच प्रकट होताना दिसतात.
Verse 28
परार्थे च तपश्चेद्वै तिष्ठेत्तु तप एव तत् । रत्नं हस्ते समादाय हित्वा काचस्तु संचितः
परार्थासाठी तपश्चर्या केली तर ती केवळ ‘तप’च राहते; तिचे श्रेष्ठ फल हरपते. जणू हातात रत्न घेऊन ते टाकून काचेचे तुकडे साठवावेत तसे.
Verse 29
ईदृशं तव सौंदर्यं कथं व्यर्थीकृतं त्वया । हित्वा वस्त्राण्यनेकानि चर्मादि च धृतं त्वया
तुझे असे सौंदर्य असूनही तू ते कसे व्यर्थ केलेस? अनेक वस्त्रे सोडून तू चर्म वगैरे धारण केलेस.
Verse 30
तत्सर्वं कारणं ब्रूहि तपसस्त्वस्य सत्यतः । तच्छ्रुत्वा विप्रवर्योऽहं यथा हर्षमावाप्नुयाम्
या तुझ्या तपस्येचे सर्व कारण सत्यतेने मला सांग. ते ऐकून मी, द्विजश्रेष्ठ, परम हर्ष व खरा आनंद प्राप्त करीन.
Verse 31
ब्रह्मोवाच । इति पृष्टा तदा तेन सखीं प्रैरयताम्बिका । तन्मुखेनैव तत्सर्वं कथयामास सुव्रता
ब्रह्मा म्हणाले: त्याने तसे विचारताच अंबिकेने सखीला बोलण्यास प्रवृत्त केले. आणि तिच्याच मुखाने त्या सुव्रतेने सर्व वृत्तांत सांगितला.
Verse 32
तया च प्रेरिता तत्र पार्वत्या विजयाभिधा । प्राणप्रिया सुव्रतज्ञा सखी जटिलमब्रवीत्
तेथे पार्वतीने प्रेरित केल्यावर विजय नावाची सखी—प्राणप्रिय व व्रतज्ञ—जटिलाला बोलू लागली.
Verse 33
सख्युवाच । शृणु साधो प्रवक्ष्यामि पार्वतीचरितं परम् । हेतुं च तपसस्सर्वं यदि त्वं श्रोतुमिच्छसि
सखी म्हणाली: हे साधो, ऐक; मी पार्वतीचे परम चरित्र आणि तिच्या तपाचे सर्व कारण—तुला ऐकायचे असल्यास—सांगते.
Verse 34
सखा मे गिरिराजस्य सुतेयं हिमभूभृतः । ख्याता वै पार्वती नाम्ना सा कालीति च मेनका
हिमालय हा गिरिराज माझा मित्र आहे; ही त्याचीच कन्या आहे. ती ‘पार्वती’ या नावाने प्रसिद्ध आहे, आणि मेनकाही तिला ‘काली’ म्हणते.
Verse 35
ऊढेयं न च केनापि न वाञ्छति शिवात्परम् । त्रीणि वर्षसहस्राणि तपश्चरणसाधिनी
ती कोणाशीही विवाह करण्यास योग्य नव्हती, कारण शिवापेक्षा श्रेष्ठ असा कोणताही तिला अभिप्रेत नव्हता. तपश्चर्येत दृढ राहून तिने तीन हजार वर्षे तप केले.
Verse 36
तदर्थं मेऽनया सख्या प्रारब्धं तप ईदृशम् । तदत्र कारणं वक्ष्ये शृणु साधो द्विजोत्तम
त्याच हेतूसाठी, हे सखी, मी असे तप आरंभिले आहे। आता याचे कारण येथे सांगते—ऐक, हे साधु, हे द्विजोत्तम।
Verse 37
हित्वेन्द्रप्रमुखान्देवान् हरिं ब्रह्माणमेव च । पतिं पिनाकपाणिं वै प्राप्नुमिच्छति पार्वती
इंद्रप्रमुख देवांना, तसेच हरि व ब्रह्मालाही बाजूला ठेवून, पार्वती पती म्हणून पिनाकपाणी—भगवान शिव—यांनाच प्राप्त करू इच्छिते।
Verse 38
इयं सखी मदीया वै वृक्षानारोप यत्पुरा । तेषु सर्वेषु संजातं फलपुष्पादिकं द्विज
ही माझी सखीच पूर्वी वृक्ष लावून गेली होती। हे द्विज, त्या सर्वांवर फळे, फुले इत्यादी उत्पन्न झाली आहेत।
Verse 39
रूपसार्थाय जनककुलालंकरणाय च । समुद्दिश्य महेशानं कामस्यानुग्रहाय च
परिपूर्ण रूप-सौंदर्य प्राप्त व्हावे, तसेच पित्याच्या कुलाचे अलंकार व्हावे म्हणून तिने महेशानाचे ध्यान केले; आणि कामावर अनुग्रह व्हावा म्हणूनही।
Verse 40
मत्सखी नारदोपदेशात्तपस्तपति दारुणम् । मनोरथः कुतस्तस्या न फलिष्यति तापस
हे तापसा! नारदांच्या उपदेशाने माझी सखी घोर तप करीत आहे. तिचा मनोदय कसा काय निष्फळ ठरेल?
Verse 41
यत्ते पृष्टं द्विजश्रेष्ठ मत्सख्या मनसीप्सितम् । मया ख्यातं च तत्प्रीत्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
हे द्विजश्रेष्ठ! तू जे विचारलेस—माझ्या सखीच्या मनातील अभिलाषा—ते मी प्रेमाने सांगितले. आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?
Verse 42
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा विजयाया यथार्थतः । मुने स जटिलो रुद्रो विहसन्वाक्यमब्रवीत्
ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने! विजयाचे वचन जसेच्या तसे ऐकून तो जटाधारी रुद्र हसत उत्तर बोलला।
Verse 43
जटिल उवाच । सख्येदं कथितं तत्र परिहासोनुमीयते । यथार्थं चेत्तदा देवी स्वमुखेनाभिभाषताम्
जटिल म्हणाला—हे सखि! इथे सांगितलेले परिहासासारखे वाटते. जर ते खरे असेल तर देवीने स्वतःच्या मुखाने सांगावे.
Verse 44
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते च तदा तेन जटिलेन द्विजन्मना । उवाच पार्वती देवी स्वमुखेनैव तं द्विजम्
ब्रह्मा म्हणाले—त्या जटिल द्विजाने असे म्हटल्यावर, देवी पार्वतीने स्वतःच्या मुखानेच त्या द्विजाला उत्तर दिले.
Frequently Asked Questions
Śiva personally undertakes a parīkṣā of Pārvatī’s austerity by arriving in disguise as an aged, radiant brāhmaṇa/jaṭila ascetic and initiating a probing dialogue.
The disguise externalizes the inner trial: authentic devotion and discernment must remain stable even when challenged by apparently authoritative counsel, revealing the aspirant’s true saṃkalpa (intent).
Śiva’s bhaktavatsalatā (tenderness toward devotees) expressed through direct engagement, and Pārvatī’s śuddhatā (purity), dharmic hospitality, and unwavering tapas within a sanctified ritual setting.