गिरिजाया तपोऽनुज्ञा (Permission for Girijā’s Austerities)
या अध्यायात पार्वतीच्या तपश्चर्येला सामाजिक व कौटुंबिक अनुमती मिळून ती दृढ होते. देवमुनि निघून गेल्यावर पार्वती आनंदित होऊन हर-प्राप्तीसाठी तपात मन एकाग्र करते. तिच्या सख्या जया-विजया मध्यस्थ बनून प्रथम हिमवानाकडे जातात, नम्रतेने पार्वतीचा संकल्प सांगतात आणि तपानेच शिवसाधना होऊन कुलाचे भाग्य सिद्ध होते असे प्रतिपादन करतात. हिमवान अनुमती देतो; मात्र मेनेची संमतीही आवश्यक आहे असे सांगून हा परिणाम वंशासाठी निःसंशय मंगलकारक आहे असे घोषित करतो. मग सख्या मातेकडे जाऊन परवानगी मिळवण्याचा प्रयत्न करतात. अशा रीतीने वनतप हे आवेगाने केलेले पलायन नसून धर्मानुसार, उद्दिष्टपूर्ण साधना म्हणून प्रतिष्ठित होते व पुढील तयारी-वनगमनाची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । त्वयि देवमुने याते पार्वती हृष्टमानसा । तपस्साध्यं हरं मेने तपोर्थं मन आदधे
ब्रह्मा म्हणाले— हे देवमुने, तू निघून गेल्यावर हर्षित मनाची पार्वतीने हराला तपस्येने साध्य मानले; म्हणून तपासाठी तिने मनात दृढ निश्चय केला।
Verse 2
ततः सख्यौ समादाय जयां च विजयां तथा । मातरं पितरं चैव सखीभ्यां पर्यपृच्छत
मग तिने जया व विजया या दोन सखींना बरोबर घेऊन, त्या सखींमार्फत आपल्या आई-वडिलांनाही विचारणा केली।
Verse 3
प्रथमं पितरं गत्वा हिमवन्तं नगेश्वरम् । पर्यपृच्छत्सुप्रणम्य विनयेन समन्विता
प्रथम तिने पर्वतराज हिमवान या आपल्या पित्याकडे जाऊन, योग्य रीतीने प्रणाम करून, विनययुक्त होऊन आदराने प्रश्न विचारला।
Verse 4
सख्यावूचतुः । हिमवञ्च्छ्रूयतां पुत्री वचनं कथ्यतेऽधुना । सा स्वयं चैव देहस्य रूपस्यापि तथा पुनः
सख्या म्हणाल्या—हे हिमवान, कृपया ऐका. आता आम्ही तुमच्या कन्येचे वचन सांगतो—तिने स्वतः आपल्या देह व रूपाविषयी पुन्हा पुन्हा सांगितले आहे.
Verse 5
भवतो हि कुलस्यास्य साफल्यं कर्तुमिच्छति । तपसा साधनीयोऽसौ नान्यथा दृश्यतां व्रजेत्
तो तुमच्या या कुलाचे साफल्य करावयास इच्छितो. तो केवळ तपस्येनेच साध्य आहे; अन्यथा त्याचे दर्शन होत नाही.
Verse 6
तस्माच्च पर्वतश्रेष्ठ देह्याज्ञां भवताधुना । तपः करोतु गिरिजा वनं गत्वेति सादरम्
म्हणून, हे पर्वतश्रेष्ठ, आता आपण आज्ञा द्यावी. गिरिजा वनात जाऊन तप करील—असे त्यांनी आदराने सांगितले.
Verse 7
ब्रह्मोवाच । इत्येवं च तदा पृष्टस्सखीभ्यां मुनिसत्तम । पार्वत्या सुविचार्याथ गिरिराजोऽब्रवीदिदम्
ब्रह्मा म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ, अशा प्रकारे तेव्हा पार्वतीविषयी दोन सखींनी विचारल्यावर, गिरिराजाने नीट विचार करून हे वचन सांगितले.
Verse 8
हिमालय उवाच । मह्यं च रोचतेऽत्यर्थं मेनायै रुच्यतां पुनः । यथेदं भवितव्यं च किमतः परमुत्तमम्
हिमालय म्हणाला— हा प्रस्ताव मला अत्यंत रुचतो; मेनालाही तो पुन्हा मान्य होवो. जसे हे घडणे योग्य आहे तसेच घडो; याहून अधिक परममंगल काय असू शकते?
Verse 9
साफल्यं तु मदीयस्य कुलस्य च न संशयः । मात्रे तु रुच्यते चेद्वै ततः शुभतरं नु किम्
माझ्या कुलाचे साफल्य व मंगलमय यश याबद्दल संशय नाही. आणि माझी माता मेना खरोखरच मान्यता देईल, तर त्याहून अधिक शुभ काय असू शकते?
Verse 10
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं पित्रा प्रोक्तं श्रुत्वा तु ते तदा । जग्मतुर्मातरं सख्यौ तदाज्ञप्ते तया सह
ब्रह्मा म्हणाले—पित्याने सांगितलेले असे वचन तेव्हा ऐकून त्या दोन सख्या मातेकडे गेल्या, आणि तिच्या आज्ञेनुसार तिच्यासह पुढे निघाल्या.
Verse 11
गत्वा तु मातरं तस्याः पार्वत्यास्ते च नारद । सुप्रणम्य करो बध्वोचतुर्वचनमादरात्
त्यानंतर नारद पार्वतीच्या मातेकडे गेले. त्यांनी अत्यंत आदराने प्रणाम करून हात जोडून तिला सन्मानपूर्वक वचन सांगितले.
Verse 12
सख्यावूचतुः । मातस्त्वं वचनं पुत्र्याः शृणु देवि नमोऽस्तु ते । सुप्रसन्नतया तद्वै श्रुत्वा कर्तुमिहार्हसि
सख्यांनी म्हटले—हे माता, हे देवी, तुला नमस्कार। कन्येचे वचन ऐक; प्रसन्न व कृपापूर्ण अंतःकरणाने ते ऐकून येथे जे कर्तव्य आहे ते करावे।
Verse 13
तप्तुकामा तु ते पुत्री शिवार्थं परमं तपः । प्राप्तानुज्ञा पितुश्चैव तुभ्यं च परिपृच्छति
तुमची कन्या शिवप्राप्तीसाठी परम तप करावयास इच्छिते. पित्याची आज्ञा मिळवून आता ती तुमचीही अनुमती व संमती मागत आहे.
Verse 14
इयं स्वरूपसाफल्यं कर्तुकामा पतिव्रते । त्वदाज्ञया यदि जायेत तप्यते च तथा तपः
हे पतिव्रते, ती आपल्या स्वरूपाचे साफल्य साधू इच्छिते. तुमच्या आज्ञेने परवानगी मिळाल्यास ती निश्चयाने तशीच तपश्चर्या करील.
Verse 15
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा च ततस्सख्यौ तूष्णीमास्तां मुनीश्वर । नांगीचकार मेना सा तद्वाक्यं खिन्नमानसा
ब्रह्मा म्हणाले—हे मुनीश्वर! असे बोलून त्या दोन सख्या मग मौन राहिल्या. पण मन खिन्न झालेल्या मेनेने ते वचन मान्य केले नाही.
Verse 16
ततस्सा पार्वती प्राह स्वयमेवाथ मातरम् । करौ बद्ध्वा विनीतात्मा स्मृत्वा शिवपदांबुजम्
मग पार्वतीने स्वतःच आपल्या मातेला सांगितले. हात जोडून, विनीत मनाने, श्रीशिवांच्या चरणकमलांचे स्मरण करून ती बोलली.
Verse 17
पार्वत्युवाच । मातस्तप्तुं गमिष्यामि प्रातः प्राप्तुं महेश्वरम् । अनुजानीहि मां गंतुं तपसेऽद्य तपोवनम्
पार्वती म्हणाली—आई, मी तप करण्यास जाणार आहे, जेणेकरून सकाळी महेश्वरास प्राप्त होईन। आज तपोवनास जाण्याची मला आज्ञा द्या।
Verse 18
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचः पुत्र्या मेना दुःख मुपागता । सोपाहूय तदा पुत्रीमुवाच विकला सती
ब्रह्मा म्हणाले—कन्येचे हे वचन ऐकून मेना दुःखाने व्याकुळ झाली। मग तिने कन्येला जवळ बोलावून, व्यथित सती असे म्हणाली।
Verse 19
मेनोवाच । दुःखितासि शिवे पुत्री तपस्तप्तुं पुरा यदि । तपश्चर गृहेऽद्य त्वं न बहिर्गच्छ पार्वति
मेना म्हणाली—हे शिवे पुत्री, जर तू दुःखी होऊन पूर्वीच तप करण्याचा निश्चय केला असेल, तर आज घरीच तप कर; बाहेर जाऊ नकोस, पार्वती।
Verse 20
कुत्र यासि तपः कर्तुं देवास्संति गृहे मम । तीर्थानि च समस्तानि क्षेत्राणि विविधानि च
तू तप करण्यासाठी कुठे जातेस? माझ्याच गृही देवगण आहेत; आणि तेथेच सर्व तीर्थे व विविध पवित्र क्षेत्रेही आहेत.
Verse 21
कर्तव्यो न हठः पुत्रि गंतव्यं न बहिः क्वचित् । साधितं किं त्वया पूर्वं पुनः किं साधयिष्यसि
पुत्री, हट्ट करू नकोस; बाहेर कुठेही जाऊ नकोस. पूर्वी तू काय साध्य केलेस, आणि आता पुन्हा काय साध्य करशील?
Verse 22
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसं तृतीये पार्वती पार्वतीतपोव नाम द्वाविंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय पुस्तकातील रुद्रसंहितेच्या तृतीय भागातील पार्वतीखण्डात ‘पार्वतीतपोवन’ नामक बाविसावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 23
स्त्रीणां तपोवनगतिर्न श्रुता कामनार्थिनी । तस्मात्त्वं पुत्रि मा कार्षीस्तपोर्थं गमनं प्रति
कामनेने प्रेरित कन्येचे तपोवनास जाणे ऐकिवात नाही. म्हणून, पुत्री, तपासाठी तिकडे जाण्याचा निश्चय करू नकोस.
Verse 24
ब्रह्मोवाच । इत्येवं बहुधा पुत्री तन्मात्रा विनवारिता । संवेदे न सुखं किंचिद्विनाराध्य महेश्वरम्
ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने आईने अनेक प्रकारे मुलीला रोखले व नम्रतेने विनविले. तरीही महेश्वराची आराधना केल्यावाचून तिला कणभरही सुख जाणवले नाही.
Verse 25
तपोनिषिद्धा तपसे वनं गंतुं च मेनया । हेतुना तेन सोमेति नाम प्राप शिवा तदा
मेनेने शिवेला तपासाठी वनात जाण्यास मनाई केली. त्याच कारणामुळे त्या वेळी शिवेला ‘सोमा’ हे नाव प्राप्त झाले.
Verse 26
अथ तां दुखितां ज्ञात्वा मेना शैलप्रिया शिवाम् । निदेशं सा ददौ तस्याः पार्वत्यास्तपसे मुने
नंतर शैलप्रिय शिवा (पार्वती) दुःखी आहे हे जाणून, हे मुने, मेनेने पार्वतीला शिवप्राप्तीसाठी तप करण्याचा आदेश दिला.
Verse 27
मातुराज्ञां च संप्राप्य सुव्रता मुनिसत्तम । ततः स्वांते सुखं लेभे पार्वती स्मृतशंकरा
मातेची आज्ञा प्राप्त करून, हे मुनिश्रेष्ठ, ती सुव्रता पार्वती—अंतःकरणी शंकराचे स्मरण करीत—त्यानंतर आपल्या स्वान्तात परम सुख व समाधान पावली।
Verse 28
मातरं पितरं साथ प्रणिपत्य मुदा शिवा । सखीभ्यां च शिवं स्मृत्वा तपस्तप्तुं समुद्गता
आनंदाने शिवा (पार्वती) हिने माता-पित्यांना प्रणाम केला; आणि दोन सख्यांसह, भगवान शिवाचे स्मरण करीत, तप करण्यासाठी ती निघाली।
Verse 29
हित्वा मतान्यनेकानि वस्त्राणि विविधानि च । वल्कलानि धृतान्याशु मौंजीं बद्ध्वा तु शोभनाम्
अनेक मते व विविध वस्त्रे त्यागून तिने त्वरेने वल्कले धारण केली आणि संयमित शोभेसाठी सुंदर मौंजी बांधली।
Verse 30
हित्वा हारं तथा चर्म्म मृगस्य परमं धृतम् । जगाम तपसे तत्र गंगावतरणं प्रति
हार टाकून देऊन आणि उत्तम मृगचर्म धारण करून, गंगेच्या अवतरणासाठी तप करण्यास तो तेथे गेला।
Verse 31
शंभुना कुर्वता ध्यानं यत्र दग्धो मनोभवः । गंगावतरणो नाम प्रस्थो हिमवतस्स च
हिमवताचा तो प्रस्थ ‘गंगावतरण’ या नावाने प्रसिद्ध आहे—जिथे शंभू ध्यान करत असता मनोभव (काम) दग्ध झाला।
Verse 32
हरशून्योऽथ ददृशे स प्रस्थो हिमभूभृतः । काल्या तत्रेत्य भोस्तात पार्वत्या जगदम्बया
तेव्हा हिमालयाचा तो प्रस्थ हर (शिव) विरहित दिसला. तेथे कालीका म्हणाली—“अरे तात, इथेच असे”; आणि जगदंबा पार्वतीने ती अवस्था पाहून प्रत्युत्तर दिले.
Verse 33
यत्र स्थित्वा पुरा शंभुस्तप्तवान्दुस्तरं तपः । तत्र क्षणं तु सा स्थित्वा बभूव विरहार्दिता
ज्या ठिकाणी पूर्वी शंभूने दुस्तर तप केले होते, तिथे ती क्षणभर उभी राहिली; आणि तत्क्षणी विरहदुःखाने व्याकुळ झाली.
Verse 34
हा हरेति शिवा तत्र रुदन्ती सा गिरेस्सुता । विललापातिदुःखार्ता चिन्ताशोकसमन्विता
तेथे गिरिजा शिवा ‘हा हरे!’ असे म्हणत रडू लागली. अतिदुःखाने व्याकुळ होऊन ती चिंता व शोकाने भरून विलाप करू लागली.
Verse 35
ततश्चिरेण सा मोहं धैर्य्या त्संस्तभ्य पार्वती । नियमायाऽभवत्तत्र दीक्षिता हिमवत्सुता
नंतर बराच वेळ गेल्यावर पार्वतीने धैर्याने आपला मोह आवरला. तेथे हिमवानकन्या नियमपालनासाठी दीक्षित होऊन शिवसाधनेच्या व्रतात प्रवृत्त झाली.
Verse 36
तपश्चकार सा तत्र शृंगितीर्थे महोत्तमे । गौरीशिखर नामासीत्तत्तपःकरणाद्धि तत्
तेथे परम पवित्र शृंगीतीर्थात तिने तपश्चर्या केली. त्या तपाच्या प्रभावाने तो शिखर “गौरी-शिखर” या नावाने प्रसिद्ध झाला.
Verse 37
सुंदराश्च द्रुमास्तत्र पवित्राश्शिवया मुने । आरोपिताः परीक्षार्थं तपसः फलभागिनः
हे मुने, तेथे शिवा (पार्वती) हिने परीक्षेसाठी सुंदर व पवित्र वृक्ष लावले; ते तिच्या तपाच्या फळाचे भागीदार झाले.
Verse 38
भूभिशुद्धिं ततः कृत्वा वेदीं निर्माय सुन्दरी । तथा तपस्समारब्धं मुनीनामपि दुष्करम्
मग त्या सुंदरी देवीने भूमी शुद्ध करून वेदी उभारली आणि मुनांनाही कठीण असे तप आरंभिले.
Verse 39
विगृह्य मनसा सर्वाणींद्रियाणि सहाशु सा । समुपस्थानिके तत्र चकार परमं तपः
मनाने सर्व इंद्रिये दृढपणे आवरून, ती शीघ्र त्या पवित्र उपासनास्थानी गेली आणि तेथे परम तप करू लागली।
Verse 40
ग्रीष्मे च परितो वह्निं प्रज्वलंतं दिवानिशम् । कृत्वा तस्थौ च तन्मध्ये सततं जपती मनुम
उन्हाळ्यात तिने चहुबाजूंनी दिवसरात्र प्रज्वलित अग्नी पेटवली; आणि तिच्या मध्यभागी उभी राहून ती सतत पवित्र मंत्राचा जप करीत राहिली।
Verse 41
सततं चैव वर्षासु स्थंडिले सुस्थिरासना । शिलापृष्ठे च संसिक्ता बभूव जलधारया
पावसाळ्यातही ती सतत उघड्या जमिनीवर अढळ आसनात बसून राहिली; दगडाच्या पृष्ठभागावरही जलधारांनी वारंवार भिजली, तरी तपातून ढळली नाही।
Verse 42
शीते जलांतरे शश्वत्तस्थौ सा भक्तितत्परा । अनाहारातपत्तत्र नीहारे निशासु च
कडाक्याच्या थंडीत ती पाण्याच्या मध्यभागी सतत उभी राहिली, भक्तीत तल्लीन। तेथे तिने निराहार तप केले आणि रात्रीचा धुकेही सहन केला।
Verse 43
एवं तपः प्रकुर्वाणा पंचाक्षरजपे रता । दध्यौ शिवं शिवा तत्र सर्वकामफलप्रदम्
अशा रीतीने तप करत आणि पंचाक्षर मंत्रजपात रत होऊन, शिवा (पार्वती) ने तेथे भगवान शिवांचे ध्यान केले—जे सर्व धर्म्य कामनांचे फल देणारे आहेत।
Verse 44
स्वारोपिताच्छुभान्वृक्षान्सखीभिस्सिंचती मुदा । प्रत्यहं सावकाशे सा तत्रातिथ्यमकल्पयत्
तिने स्वतः लावलेल्या शुभ वृक्षांना सख्यांसह आनंदाने पाणी घातले; आणि दररोज वेळ मिळेल तेव्हा तेथे अतिथींचे आदरातिथ्य केले।
Verse 45
वातश्चैव तथा शीतवृष्टिश्च विविधा तथा । दुस्सहोऽपि तथा घर्म्मस्तया सेहे सुचित्तया
तेथे प्रचंड वारा, तसेच विविध प्रकारचा थंड पाऊस पडत असे; आणि असह्य उष्णताही—तिने शुद्ध व स्थिर चित्ताने सहन केली।
Verse 46
दुःखं च विविधं तत्र गणितं न तयागतम् । केवलं मन आधाय शिवे सासीत्स्थिता मुने
तेथे विविध दुःखे होती, पण तिने त्यांची गणना केली नाही. हे मुने! केवळ शिवावर मन ठेवून ती अढळपणे स्थिर राहिली।
Verse 47
प्रथमं फलभोगेन द्वितीयं पर्णभोजनैः । तपः प्रकुर्वती देवी क्रमान्निन्येऽमिताः समाः
प्रथम देवीनें फळे भक्षण करून देहधारण केले, दुसऱ्या अवस्थेत केवळ पानांचे भोजन केले. अशा रीतीने क्रमाने तप आचरित देवी पार्वतीने शिवप्राप्तीसाठी नियमपूर्वक अमाप वर्षे कठोर तप केले।
Verse 48
ततः पर्णान्यपि शिवा निरस्य हिमवत्सुता । निराहाराभवद्देवी तपश्चरणसंरता
त्यानंतर हिमवानाची कन्या शिवा हिने पानांचाही आहार त्यागला. देवी निराहार झाली आणि तपश्चर्येत दृढपणे रत राहिली, शिवप्राप्तीत एकनिष्ठ।
Verse 49
आहारे त्यक्तपर्णाभूद्यस्माद्धिमवतः सुतः । तेन देवैरपर्णेति कथिता नामतः शिवा
हिमवंताची कन्या तपश्चर्येत आहारासाठी पानांचाही त्याग केला; म्हणून देवांनी शिवा (पार्वती)ला ‘अपर्णा’ असे नावाने संबोधिले.
Verse 50
एका पादस्थिता सासीच्छिवं संस्मृत्य पार्वती । पंचाक्षरं जपंती च मनुं तेपे तपो महत्
एक पायावर उभी राहून पार्वती शिवाचे स्मरण करीत राहिली। पंचाक्षरी मंत्राचा जप करीत तिने महान तप केले।
Verse 51
चीरवल्कलसंवीता जटासंघातधारिणी । शिवचिंतनसंसक्ता जिगाय तपसा मुनीम्
ती चीर-वल्कल परिधान करून, जटांचा घनसमूह धारण करून, शिवचिंतनात आसक्त होऊन तपोबलाने मुनिस्त्रीलाही मागे टाकली।
Verse 52
एवं तस्यास्तपस्यन्त्या चिंतयंत्या महेश्वरम् । त्रीणि वर्ष सहस्राणि जग्मुः काल्यास्तपोवने
अशा रीतीने तप करीत व महेश्वराचे चिंतन करीत असताना कालीच्या तपोवनात तीन हजार वर्षे निघून गेली।
Verse 53
षष्टिवर्षसहस्राणि यत्र तेपे तपो हरः । तत्र क्षणमथोषित्वा चिंतयामास सा शिवा
ज्या स्थानी हराने साठ हजार वर्षे तप केले होते, तेथे शिवा (पार्वती) क्षणभर थांबली; मग ती गहन चिंतन करू लागली।
Verse 54
नियमस्थां महादेव किं मां जानासि नाधुना । येनाहं सुचिरं तेन नानुयाता तवोरता
पार्वती म्हणाली—हे महादेव, मी नियमस्थ आहे, तरीही मला आता ओळखत नाही का? ज्या संकल्पाने मी दीर्घकाळ तप केले, त्याच संकल्पाने तुझ्यावरील भक्तीचे व्रत मी कधीही सोडले नाही.
Verse 55
लोके वेदे च गिरिशो मुनिभिर्गीयते सदा । शंकरस्य हि सर्वज्ञस्सर्वात्मा सर्वदर्शनः
लोकात आणि वेदांत गिरिशाचे मुनिजन सदैव गान करतात; कारण शंकरच सर्वज्ञ, सर्वांचा आत्मा आणि सर्वदर्शी आहेत.
Verse 56
सर्वभूतिप्रदो देवस्सर्वभावानुभावनः । भक्ताभीष्टप्रदो नित्यं सर्वक्लेशनिवारणः
तो देव सर्व ऐश्वर्य देणारा आणि सर्व भावांना पूर्णत्व देणारा आहे; तो नित्य भक्तांच्या अभिष्टांची पूर्ती करतो आणि सर्व क्लेश दूर करतो.
Verse 57
सर्वकामान्परित्यज्य यदि चाहं वृषध्वजे । अनुरक्ता तदा सोत्र संप्रसीदतु शंकरः
हे वृषध्वज महादेवा! मी सर्व कामना त्यागून खऱ्या भक्तीने तुझ्यावर अनुरक्त असेन, तर येथेच शंकर माझ्यावर प्रसन्न होवोत.
Verse 58
यदि नारद तत्रोक्तमंत्रो जप्तश्शराक्षरः । सुभक्त्या विधिना नित्यं संप्रसीदतु शंकरः
हे नारदा! तेथे सांगितलेला मंत्र अक्षराक्षर विधिपूर्वक व सुभक्तीने नित्य जपला तर शंकर पूर्णतः प्रसन्न होतात.
Verse 59
यदि भक्त्या शिवस्याहं निर्विकारा यथोदितम् । सर्वेश्वरस्य चात्यंतं संप्रसीदतु शंकरः
जर शिवभक्तीने मी यथोक्त रीतीने निर्विकार झाले असेन, तर सर्वेश्वर शंकर माझ्यावर अत्यंत प्रसन्न व कृपाळू होवोत।
Verse 60
एवं चिंतयती नित्यं तेपे सा सुचिरं तपः । अधोमुखी निर्विकारा जटावल्कलधारिणी
अशा रीतीने नित्य चिंतन करीत ती फार काळ तप करीत राहिली—अधोमुख, निर्विकार, जटा व वल्कल धारण करणारी।
Verse 61
तथा तया तपस्तप्तं मुनीनामपि दुष्करम् । स्मृत्वा च पुरुषास्तत्र परमं विस्मयं गताः
तिने असे तप केले की जे मुनींनाही दुष्कर; त्या तपाचे स्मरण करून तेथील लोक परम विस्मयास गेले।
Verse 62
तत्तपोदर्शनार्थं हि समाजग्मुश्च तेऽखिलाः । धन्यान्निजान्मन्यमाना जगदुश्चेति सम्मताः
त्या तपस्येचे दर्शन घ्यावे म्हणून ते सर्वजण तेथे जमले. आपल्या जनांना धन्य मानून, दृढ निश्चयाने त्यांनी जगाला तसेच सांगितले.
Verse 63
महतां धर्म्मवृद्धेषु गमनं श्रेय उच्यते । प्रमाणं तपसो नास्ति मान्यो धर्म्मस्सदा बुधैः
धर्मात वृद्ध झालेल्या महापुरुषांकडे जाणे हे श्रेयस्कर म्हटले आहे. तपस्येला ठरावीक माप नाही; म्हणून ज्ञानीजन सदैव धर्माला मान देतात.
Verse 64
श्रुत्वा दृष्ट्वा तपोऽस्यास्तु किमन्यैः क्रियते तपः । अस्मात्तपोऽधिकं लोके न भूतं न भविष्यति
हिचे तप ऐकून व पाहून, मग इतरांनी तप का करावे? या लोकी याहून अधिक तप कधी झाले नाही, आणि पुढेही होणार नाही।
Verse 65
जल्पंत इति ते सर्वे सुप्रशस्य शिवातपः । जग्मुः स्वं धाम मुदिताः कठिनांगाश्च ये ह्यपि
अशा रीतीने परस्पर बोलत सर्वांनी शिवासाठी केलेल्या त्या तपाचे अत्यंत स्तवन केले. आनंदित होऊन ते आपापल्या धामास गेले—कठोर साधनेने ज्यांची अंगे कठीण झाली होती तेही।
Verse 66
अन्यच्छृणु महर्षे त्वं प्रभावं तपसोऽधुना । पार्वत्या जगदम्बायाः पराश्चर्य्यकरं महत्
हे महर्षे, आता तपाच्या प्रभावाविषयी आणखी ऐका. जगदंबा पार्वतीचा तो प्रभाव अत्यंत महान व परम आश्चर्यकारक होता.
Verse 67
तदाश्रमगता ये च स्वभावेन विरोधिनः । तेप्यासंस्तत्प्रभावेण विरोधरहि तास्तदा
आणि जे त्या आश्रमात आले होते, स्वभावतः विरोधी असले तरी, त्या पवित्र प्रभावाने तेव्हा ते विरोधरहित झाले.
Verse 68
सिंहा गावश्च सततं रागादिदोषसंयुताः । तन्महिम्ना च ते तत्र नाबाधंत परस्परम्
सिंह आणि गायी, जे नेहमी रागादी दोषांनी युक्त असतात, त्या महिमेमुळे तेथे एकमेकांना बाधा देत नसत.
Verse 69
अथान्ये च मुनिश्रेष्ठ मार्ज्जारा मूषकादयः । निसर्गाद्वैरिणो यत्र विक्रियंते स्म न क्वचित्
हे मुनिश्रेष्ठ! तेथे मांजर, उंदीर इत्यादी अन्य प्राणीही स्वभावतः वैरी असूनसुद्धा त्या स्थानी कधीही वैरभाव वा हिंसक वर्तन दाखवीत नसत।
Verse 70
वृक्षाश्च सफलास्तत्र तृणानि विविधानि च । पुष्पाणि च विचित्राणि तत्रासन्मुनिसत्तम
हे मुनिसत्तम! तेथे फळांनी भरलेली वृक्षे होती, विविध प्रकारची तृणे-लता होती, आणि नानावर्णांची अद्भुत फुलेही तेथे होती।
Verse 71
तद्वनं च तदा सर्वं कैलासेनोपमान्वितम् । जातं च तपस्तस्यास्सिद्धिरूपमभूत्तदा
तेव्हा ते सर्व वन कैलासासमान शोभू लागले; आणि त्याच वेळी तिच्या तपाचे फळ सिद्धिरूपाने प्रकट झाले—तप पूर्ण करणाऱ्या कृपेने।
Frequently Asked Questions
Pārvatī’s decision to undertake tapas to attain Śiva is formally taken to her parents through her companions; Himavān explicitly approves and directs that Menā’s assent also be obtained.
It encodes tapas as dharma-aligned sādhana: renunciation is framed not as social rupture but as a sanctioned transition, integrating personal resolve with cosmic purpose and familial order.
Pārvatī is highlighted as Girijā—the ascetic aspirant; Jayā and Vijayā function as ritual-social mediators; Himavān appears as dharmic authority validating the tapas pathway toward Hara (Śiva).