कामदाहोत्तरवृत्तान्तः / Aftermath of Kāma’s Burning (Pārvatī’s Fear and Himavān’s Consolation)

Verse 1

नारद उवाच । विधे तात महाप्राज्ञ विष्णुशिष्य त्रिलोककृत् । अद्भुतेयं कथा प्रोक्ता शंकरस्य महात्मनः

नारद म्हणाले—हे विधाते (ब्रह्मदेवा), हे ताता, हे महाप्राज्ञ, विष्णूचे शिष्य, त्रिलोकरचयिता! महात्मा शंकरांची ही अद्भुत कथा सांगितली गेली आहे।

Verse 2

भस्मीभूते स्मरे शंभुतृतीयनयनाग्निना । तस्मिन्प्रविष्टे जलधौ वद त्वं किमभूत्ततः

शंभूच्या तृतीय नेत्राच्या अग्नीने स्मर (कामदेव) भस्म झाला आणि तो समुद्रात प्रविष्ट झाला, तेव्हा पुढे काय झाले—ते तू सांग।

Verse 3

किं चकार ततो देवी पार्वती कुधरात्मजः । गता कुत्र सखीभ्यां सा तद्वदाद्य दयानिधे

मग देवी पार्वती, गिरिराजकन्या, तिने काय केले? ती सख्यांसह कुठे गेली? हे दयानिधे, आज आम्हांस ते सांगा।

Verse 4

ब्रह्मोवाच । शृणु तात महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः । महोतिकारकस्यैव स्वामिनो मम चादरात्

ब्रह्मा म्हणाले—हे तात, हे महाप्राज्ञ, शशिमौलि श्रीशिवांचे पावन चरित्र ऐक. त्या महान उपकारकर्त्या—जो माझाही स्वामी आहे—त्याच्या आदराने मी हे भक्तीने सांगतो।

Verse 5

यदाहच्छंभुनेत्रोद्भवो हि मदनं शुचिः । महाशब्दोऽद्भुतोऽभूद्वै येनाकाशः प्रपूरितः

जेव्हा शंभूच्या नेत्रातून उत्पन्न झालेल्या शुद्ध अग्नीने मदनाला आघात केला, तेव्हा एक अद्भुत महाशब्द उठला आणि त्याने सारे आकाश भरून गेले।

Verse 6

तेन शब्देन महता कामं दग्धं समीक्ष्य च । सखीभ्यां सह भीता सा ययौ स्वगृहमाकुला

त्या महान शब्दाने ती भयभीत झाली; काम जळून भस्म झालेला पाहून, दोन सख्यांसह व्याकुळ होऊन ती आपल्या घरी परतली।

Verse 7

तेन शब्देन हिमवान्परिवारसमन्वितः । विस्मितोऽभूदतिक्लिष्टस्सुतां स्मृत्वा गतां ततः

तो शब्द ऐकून हिमवान् परिवार-परिजनांसह विस्मित झाला; आणि गेलेल्या कन्येचे स्मरण होताच तो अत्यंत क्लिष्ट व व्याकुळ झाला।

Verse 8

जगाम शोकं शैलेशो सुतां दृष्ट्वातिविह्वलाम् । रुदतीं शंभुविरहादाससादाचलेश्वरः

शंभूच्या विरहाने अत्यंत व्याकुळ होऊन रडणारी आपली कन्या पाहताच पर्वतराज हिमवान् शोकाकुल झाला आणि करुणेने व्यथित होऊन तिच्याजवळ गेला।

Verse 9

आसाद्य पाणिना तस्या मार्जयन्नयनद्वयम् । मा बिभीहि शिवेऽरोदीरित्युक्त्वा तां तदाग्रहीत्

तिच्याजवळ जाऊन त्याने हाताने तिचे दोन्ही डोळे पुसले आणि म्हणाला—“हे शिवे, भिऊ नकोस; रडू नकोस।” असे बोलून त्याने तिला धरले।

Verse 10

क्रोडे कृत्वा सुतां शीघ्रं हिम वानचलेश्वरः । स्वमालयमथानिन्ये सांत्वयन्नतिविह्वलाम्

तत्क्षणी पर्वतराज हिमवान् ने कन्येला कुशीत घेतले; अत्यंत व्याकुळ तिला धीर देत देत तो तिला आपल्या राजवाड्यात घेऊन गेला।

Verse 11

अंतर्हिते स्मरं दग्ध्वा हरे तद्विरहाच्छिवा । विकलाभूद् भृशं सा वै लेभे शर्म न कुत्रचित्

हरि (शिव) अंतर्धान पावून कामदेवाला दग्ध केल्यानंतर, त्याच्या विरहाने शिवा अत्यंत विकल झाली; तिला कुठेही किंचितही शांती मिळाली नाही।

Verse 12

पितुर्गृहं तदा गत्वा मिलित्वा मातरं शिवा । पुनर्जातं तदा मेने स्वात्मानं सा धरात्मजा

तेव्हा शिवा (पार्वती) पित्याच्या घरी जाऊन मातेस भेटली. तेव्हा धरात्मजेला आपला आत्मा जणू पुनर्जन्म पावला असे वाटले.

Verse 13

निनिंद च स्वरूपं सा हा हतास्मीत्यथाब्रवीत् । सखीभिर्बोधिता चापि न बुबोध गिरीन्द्रजा

ती आपल्या रूपाची निंदा करू लागली व म्हणाली, “हाय! मी नष्ट झाले!” सखींनी समजावूनही गिरींद्रजेला बोध झाला नाही.

Verse 14

स्वपती च पिबंती च सा स्नाती गच्छती शिवा । तिष्ठंती च सखीमध्ये न किंचित्सुखमाप ह

ती शिवा झोपो वा पिऊ वा स्नान करो वा चालो; सखींच्या मध्ये उभी असतानाही तिला किंचितही सुख मिळाले नाही—चित्त केवळ शिवातच राही.

Verse 15

धिक्स्वरूपं मदीयं च तथा जन्म च कर्म च । इति ब्रुवंती सततं स्मरंती हरचेष्टितम्

“धिक्कार माझ्या या स्वरूपाला, तसेच माझ्या जन्माला व कर्मालाही!”—असे वारंवार म्हणत ती सतत हर (शिव) यांच्या चेष्टा व अभिप्रायाचे स्मरण करीत राहिली।

Verse 16

एवं सा पार्वती शंभुविरहोत्क्लिष्टमानसा । सुखं न लेभे किंचिद्राऽब्रवीच्छिवशिवेति च

अशा रीतीने शंभु (शिव) विरहाने व्याकुळ झालेल्या मनाची पार्वतीला किंचितही सुख लाभले नाही; ती सतत “शिव, शिव” असेच म्हणत राहिली।

Verse 17

निवसंती पितुर्ग्गेहे पिनाकिगतचेतना । शुशोचाथ शिवा तात मुमोह च मुहुर्मुहुः

पित्याच्या घरी राहूनही शिवेचे चित्त पिनाकधारी (भगवान शिव) यांच्यातच तल्लीन होते. हे तात, ती अतिशय शोक करी आणि पुन्हा पुन्हा मूर्छित होऊन मोहग्रस्त होत असे।

Verse 18

शैलाधिराजोप्यथ मेनकापि मैनाकमुख्यास्तनयाश्च सर्वे । तां सांत्वयामासुरदीनसत्त्वा हरं विसस्मार तथापि नो सा

तेव्हा शैलाधिराज हिमालय व मेनका, तसेच मैनाक इत्यादी सर्व पुत्र, दृढचित्त होऊन तिला सांत्वन करू लागले; तरीही ती हर (शिव) यांना कधीच विसरली नाही।

Verse 19

अथ देवमुने धीमन्हिमव त्प्रस्तरे तदा । नियोजितो बलभिदागमस्त्वं कामचारतः

मग, हे देवमुनी, हे धीमान—त्या वेळी हिमवानाच्या उतारांवर बलभिद् (इंद्र) यांनी तुला स्वेच्छेने संचार करीत तेथे जाण्यास नियुक्त केले।

Verse 20

ततस्त्वं पूजितस्तेन भूधरेण महात्मना । कुशलं पृष्टवांस्तं वै तदाविष्टो वरासने

नंतर त्या महात्मा पर्वतराजाने विधिपूर्वक पूजिल्यावर तू श्रेष्ठ आसनावर विराजमान झालास; दिव्य तन्मयतेत स्थित होऊन तू त्याचा कुशल-क्षेम विचारलास।

Verse 21

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे नारदोपदेशो नामैकविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय विभाग रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डात “नारदोपदेश” नावाचा एकविसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 22

श्रुत्वावोचो मुने त्वं तु तं शैलेशं शिवं भज । तमामंत्र्योदतिष्ठस्त्वं संस्मृत्य मनसा शिवम्

ते शब्द ऐकून, हे मुने, तू म्हणालास—“त्या शैलेश शिवाचे भजन कर.” मग त्यांची आज्ञा घेऊन तू उठलास आणि मनात शिवाचे स्मरण करीत राहिलास।

Verse 23

तं समुत्सृज्य रहसि कालीं तामगमंस्त्वरा । लोकोपकारको ज्ञानी त्वं मुने शिववल्लभः

त्याला गुप्तपणे सोडून तू त्वरेने त्या कालीकडे गेलास. हे मुने, तू लोकहितासाठी तत्पर ज्ञानी आहेस; तू निश्चयच शिवाचा प्रिय आहेस।

Verse 24

आसाद्य कालीं संबोध्य तद्धिते स्थित आदरात् । अवोचस्त्वं वचस्तथ्यं सर्वेषां ज्ञानिनां वरः

कालीकडे जाऊन, आदराने तिला संबोधून आणि तिच्या हितासाठी स्थिर राहून, तू सत्य व हितकारक वचन बोललास—हे सर्व ज्ञानीजनांतील श्रेष्ठ।

Verse 25

नारद उवाच । शृणु कालि वचो मे हि सत्यं वच्मि दयारतः । सर्वथा ते हितकरं निर्विकारं सुकामदम्

नारद म्हणाले—हे काली, माझे वचन ऐक; करुणेने प्रेरित होऊन मी सत्य बोलतो. हे सर्वथा तुझ्या हिताचे, निर्विकार, आणि सत्कामना पूर्ण करणारे आहे.

Verse 26

सेवितश्च महादेवस्त्वयेह तपसा विना । गर्ववत्या यदध्वंसीद्दीनानुग्रहकारकः

येथे तू तपश्चर्या न करताही महादेवांची सेवा-पूजा केलीस; कारण ते दीनांवर कृपा करणारे करुणामय प्रभू, गर्विष्ठेचा गर्व चुरडणारे आहेत.

Verse 27

विरक्तश्च स ते स्वामी महायोगी महेश्वरः । विसृष्टवान्स्मरं दग्ध्वा त्वां शिवे भक्तवत्सलः

हे शिवे! तुझा स्वामी महायोगी महेश्वर खरोखर विरक्त आहे. कामदेवाला दग्ध करून त्याने तुला आसक्तीच्या बंधनातून मुक्त केले, कारण तो भक्तवत्सल आहे.

Verse 28

तस्मात्त्वं सुतपोयुक्ता चिरमाराधयेश्वरम् । तपसा संस्कृतां रुद्रस्स द्वितीयां करिष्यति

म्हणून, उत्तम तपाने युक्त होऊन तू दीर्घकाळ ईश्वराची आराधना कर. तपाने संस्कारित व शुद्ध झाल्यावर रुद्र तुला आपली दुसरी (धर्मपत्नी) करील.

Verse 29

त्वं चापि शंकरं शम्भुं न त्यक्ष्यसि कदाचन । नान्यं पतिं हठाद्देवि ग्रहीष्यसि शिवादृते

तूही शंकर-शंभूला कधीही सोडणार नाहीस. हे देवी! शिवाव्यतिरिक्त, कितीही बळ लावले तरी तू दुसरा कोणताही पती स्वीकारणार नाहीस.

Verse 30

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्यवचस्ते हि मुने सा भूधरात्मजा । किंचिदुच्छ्वसिता काली प्राह त्वां सांजलिर्मुदा

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने! तुझे वचन ऐकून पर्वतराजाची कन्या काली थोडीशी मोकळी श्वास घेऊन, आनंदाने हात जोडून तुला म्हणाली.

Verse 31

शिवोवाच । त्वं तु सर्वज्ञ जगतामुपकारकर प्रभो । रुद्रस्याराधनार्थाय मंत्रं देहि मुने हि मे

शिव म्हणाले—हे प्रभो, आपण सर्वज्ञ आणि जगताचे उपकारकर्ते आहात. म्हणून हे मुने, रुद्र-आराधनेसाठी मला मंत्र द्या.

Verse 32

न सिद्यति क्रिया कापि सर्वेषां सद्गुरुं विना । मया श्रुता पुरा सत्यं श्रुतिरेषा सनातनी

सद्गुरूविना कोणाचीही कोणतीही साधना सिद्ध होत नाही. हे सत्य मी पूर्वी ऐकले आहे; ही श्रुतीची सनातन शिकवण आहे.

Verse 33

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्याः पार्वत्या मुनिसत्तमः । पंचाक्षरं शम्भुमन्त्रं विधिपूर्वमुपादिशः

ब्रह्मा म्हणाले—पार्वतीचे वचन ऐकून त्या श्रेष्ठ मुनींनी विधिपूर्वक तिला पंचाक्षरी शंभु-मंत्राचा उपदेश केला.

Verse 34

अवोचश्च वचस्तां त्वं श्रद्धामुत्पादयन्मुने । प्रभावं मन्त्रराजस्य तस्य सर्वाधिकं मुने

हे मुने, तुम्ही अशी वचने बोललात की श्रद्धा जागृत झाली. मग हे मुने, त्या मंत्रराजाची सर्वोच्च व अनुपम महिमा तुम्ही सांगितली.

Verse 35

नारद उवाच । शृणु देवि मनोरस्य प्रभावं परमाद्भुतम् । यस्य श्रवणमात्रेण शंकरस्तु प्रसीदति

नारद म्हणाले—हे देवि, मनोराचा परम अद्भुत प्रभाव ऐक; ज्याचे केवळ श्रवणमात्र झाले तरी शंकर प्रसन्न होतात।

Verse 36

मंत्रोयं सर्वमंत्राणामधिराजश्च कामदः । भुक्तिमुक्तिप्रदोऽत्यंतं शंकरस्य महाप्रियः

हा मंत्र सर्व मंत्रांचा अधिराज असून इच्छित फल देणारा आहे. तो भोग व मोक्ष दोन्ही अत्यंत देणारा आणि शंकराला अतिशय प्रिय आहे.

Verse 37

सुभगे येन जप्तेन विधिना सोऽचिराद् द्रुतम् । आराधितस्ते प्रत्यक्षो भविष्यति शिवो ध्रुवम्

हे सुभगे! ज्या विधीने जप केला जातो, त्या विधीने शिव लवकरच प्रसन्न होतो; आणि अचिरात, त्वरेने तो तुला प्रत्यक्ष दर्शन देईल—हे निश्चित आहे।

Verse 38

चिंतयती च तद्रूपं नियमस्था शराक्षरम् । जप मन्त्रं शिवे त्वं हि संतुष्यति शिवो द्रुतम्

नियमात स्थित होऊन त्याच स्वरूपाचे ध्यान कर आणि षडाक्षर शिवमंत्राचा जप कर. हे देवी! या जपानेच शिव लवकर संतुष्ट होतो।

Verse 39

एवं कुरु तप साध्वि तपस्साध्यो महेश्वरः । तपस्येव फलं सर्वैः प्राप्यते नान्यथा क्वचित्

असेच कर, हे साध्वी—तप कर. महेश्वर तपानेच साध्य होतो. खरेच, सर्वांना फळ तपानेच मिळते; कधीही अन्यथा नाही।

Verse 40

ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तदा कालीं नारद त्वं शिवप्रियः । यादृच्छिकोऽगमस्त्वं तु स्वर्गं देवहिते रतः

ब्रह्मा म्हणाले—त्या वेळी कालीला असे सांगून, हे नारद, तू शिवाचा प्रिय आहेस; तू योगायोगाने येथे आलास आणि देवहितात रत होऊन नंतर स्वर्गाला गेलास।

Verse 41

पार्वती च तदा श्रुत्वा वचनं तव नारद । सुप्रसन्ना तदा प्राप पंचाक्षरमनूत्तमम्

हे नारद, तेव्हा पार्वतीने तुझे वचन ऐकून अत्यंत प्रसन्न झाली; आणि तिने शिवभक्तीचा सार असलेला अनुत्तम पंचाक्षरी मंत्र प्राप्त केला।