काम-शक्र-संवादः / Dialogue of Kāma and Śakra (Indra)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु देवेषु शक्रः सस्मार वै स्मरम् । पीडितस्तारकेनातिदेत्येन च दुरात्मना

ब्रह्मा म्हणाले—ते देव निघून गेल्यावर, अत्यंत दुष्ट व प्रबळ दैत्य तारकाने पीडित झालेला शक्र (इंद्र) खरोखरच स्मर (कामदेव) याचे स्मरण करू लागला।

Verse 2

आगतस्तत्क्षणात्कामस्सवसंतो रतिप्रियः । सावलेपो युतो रत्या त्रैलोक्य विजयी प्रभुः

त्याच क्षणी वसंतासह, रतीचा प्रिय कामदेव आला। रतीसह अभिमानयुक्त तो प्रभु त्रैलोक्यविजयी म्हणून प्रकट झाला।

Verse 3

प्रणामं च ततः कृत्वा स्थित्वा तत्पुरतस्स्मरः । महोन्नतमनास्तात सांजलिश्शक्रमब्रवीत्

मग स्मर (कामदेव) यांनी प्रणाम केला आणि त्याच्या समोर उभे राहून, उन्नत मनाने, हात जोडून शक्र (इंद्र) यांना म्हणाले।

Verse 4

काम उवाच । किं कार्य्यं ते समुत्पन्नं स्मृतोऽहं केन हेतुना । तत्त्वं कथय देवेश तत्कर्तुं समुपागतः

काम म्हणाले—तुमचे कोणते कार्य उत्पन्न झाले आहे? कोणत्या कारणाने तुम्ही मला स्मरले? हे देवेश, सत्य सांगा; ते करण्यासाठीच मी आलो आहे।

Verse 5

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कंदर्पस्य सुरेश्वरः । उवाच वचनं प्रीत्या युक्तं युक्तमिति स्तुवन्

ब्रह्मा म्हणाले: कंदर्पाचे वचन ऐकून देवेश्वर आनंदाने उत्तर देऊ लागला आणि स्तुती करीत म्हणाला—“युक्त आहे, युक्तच आहे; हे योग्य व शोभनीय आहे.”

Verse 6

शक्र उवाच । तव साधु समारम्भो यन्मे कार्य्यमुपस्थितम् । तत्कतुर्मुद्यतोऽसि त्वं धन्योऽसि मकरध्वज

शक्र म्हणाला: “तुझा आरंभ शुभ आहे, कारण माझे कार्य आता समोर आले आहे. ते करण्यास तू उद्यत आहेस; हे मकरध्वज, तू धन्य आहेस.”

Verse 7

प्रस्तुतं शृणु मद्वाक्यं कथयामि तवाग्रतः । मदीयं चैव यत्कार्यं त्वदीयं तन्न चान्यथा

माझे योग्य वचन ऐक; मी ते तुझ्या समोर सांगतो. जे कार्य माझे आहे तेच तुझेही आहे—याखेरीज काही भेद नाही.

Verse 8

मित्राणि मम संत्येव बहूनि सुमहांति च । परं तु स्मर सन्मित्रं त्वत्तुल्यं न हि कुत्रचित्

माझे मित्र खूप आहेत, आणि महानही आहेत. पण हे सन्मित्रा, हे स्मर—तुझ्यासारखा कुठेही कोणी नाही.

Verse 9

जयार्थं मे द्वयं तात निर्मितं वजमुत्तमम् । वज्रं च निष्फलं स्याद्वै त्वं तु नैव कदाचन

हे ताता, विजयासाठी मी ही दोन उत्तम अस्त्रे घडविली आहेत. वज्रही कधी निष्फळ होऊ शकते; पण तू कधीच नाहीस—कदापि नाही.

Verse 10

यतो हितं प्रजायेत ततः को नु प्रियः परः । तस्मान्मित्रवरस्त्वं हि मत्कार्य्यं कर्तुमर्हसि

ज्याच्यापासून खरे कल्याण उत्पन्न होते, त्याहून अधिक प्रिय कोण? म्हणून, हे मित्रश्रेष्ठा, तू माझे कार्य करण्यास योग्य आहेस।

Verse 11

मम दुःखं समुत्पन्नमसाध्य चापि कालजम् । केनापि नैव तच्छक्यं दूरीकर्तुं त्वया विना

माझ्यात एक दुःख उत्पन्न झाले आहे—असाध्य आणि काळ-दैवजन्य. तुझ्यावाचून ते कोणीही दूर करू शकत नाही।

Verse 12

दातुः परीक्षा दुर्भिक्षे रणे शूरस्य जायते । आपत्काले तु मित्रस्याशक्तौ स्त्रीणां कुलस्य हि

दात्याची परीक्षा दुष्काळात, शूराची परीक्षा रणात होते. आपत्तीच्या वेळी मित्राची, आणि स्त्रिया असहाय झाल्यावर कुलाची परीक्षा होते।

Verse 13

विनये संकटे प्राप्तेऽवितथस्य परोक्षतः । सुस्नेहस्य तथा तात नान्यथा सत्यमीरितम्

हे प्रिय, संकट प्राप्त झाल्यावर विनयाने विनंती केली असता, प्रत्यक्ष पुरावा नसला तरी अवितथ व स्नेहयुक्त व्यक्तीचे वचनच सत्य मानले जाते—अन्यथा नाही।

Verse 14

प्राप्तायां वै ममापत्ताववार्यायां परेण हि । परीक्षा च त्वदीयाऽद्य मित्रवर्य भविष्यति

खरोखरच, दुसऱ्यामुळे माझ्यावर टाळता न येणारी आपत्ती आली आहे; हे मित्रश्रेष्ठा, आज तुझीही परीक्षा होईल।

Verse 15

न केवलं मदीयं च कार्य्यमस्ति सुखावहम् । किं तु सर्वसुरादीनां कार्य्यमेतन्न संशयः

हे केवळ माझेच सुखदायक कार्य नाही; तर सर्व देवतादि सर्वांचेही हेच कर्तव्य आहे—यात संशय नाही।

Verse 16

ब्रह्मोवाच । इत्येतन्मघवद्वाक्यं श्रुत्वा तु मकरध्वजाः । उवाच प्रेमगभीरं वाक्यं सुस्मितपूर्वकम्

ब्रह्मा म्हणाले—मघवत् (इंद्र) यांचे वचन ऐकून मकरध्वज (कामदेव) यांनी सौम्य हास्यपूर्वक, प्रेमगंभीर वाणीने उत्तर दिले।

Verse 17

काम उवाच । किमर्थमित्थं वदसि नोत्तरं वच्म्यहं तव । उपकृत्कृत्रिमं लोके दृश्यते कथ्यते न च

काम म्हणाले—तू असे का बोलतोस? मी तुला उत्तर देणार नाही। जगात स्वार्थयुक्त कृत्रिम उपकार दिसतो, पण तो उघडपणे सांगितला जात नाही।

Verse 18

सङ्कटे बहु यो ब्रूते स किं कार्य्यं करिष्यति । तथापि च महाराज कथयामि शृणु प्रभो

संकटसमयी जो फार बोलतो, तो कोणते कार्य करणार? तरीही, हे महाराज, मी सांगतो—हे प्रभो, ऐका।

Verse 19

पदं ते कर्षितुं यो वै तपस्तपति दारुणम् । पातयिष्याम्यहं तं च शत्रुं ते मित्र सर्वथा

जो कोणी दारुण तप करून तुला तुझ्या स्वपदापासून ओढून नेण्याचा प्रयत्न करील, त्या तुझ्या शत्रूला मी निश्चयच सर्व प्रकारे पाडून टाकीन, हे मित्रा।

Verse 20

क्षणेन भ्रंशयिष्यामि कटाक्षेण वरस्त्रियाः । देवर्षिदानवादींश्च नराणां गणना न मे

क्षणात मी त्या श्रेष्ठ स्त्रीला केवळ कटाक्षानेच भ्रंश पाडीन। देव, ऋषी आणि दानव यांची तरी गणना आहे; मनुष्यांची गणना माझ्यासाठी नाहीच।

Verse 21

वज्रं तिष्ठतु दूरे वै शस्त्राण्यन्यान्यनेकशः । किं ते कार्यं करिष्यंति मयि मित्र उपस्थिते

वज्र दूरच राहो आणि इतर अनेक शस्त्रेही बाजूला राहोत। मी—तुझा मित्र—इथे उपस्थित असताना, ती तुझं कोणतं कार्य करणार?

Verse 22

ब्रह्माणं वा हरिं वापि भ्रष्टं कुर्य्यां न संशयः । अन्येषां गणना नास्ति पातयेयं हरं त्वपि

ब्रह्मा असो वा हरि (विष्णू) असो, त्यांनाही मी निःसंशय भ्रंश करू शकतो. इतरांची गणनाच नाही; हर (शिव)लाही मी पाडू शकतो।

Verse 23

पंचैव मृदवो बाणास्ते च पुष्पमया मम । चापस्त्रिधा पुष्पमयश्शिंजिनी भ्रमरार्ज्जिता । बलं सुदयिता मे हि वसंतः सचिवस्स्मृतः

माझे पाच बाण मृदू आहेत आणि पुष्पमय आहेत. माझा धनुष्यही त्रिविध व पुष्पमय आहे; भुंग्यांनी अलंकृत त्याची प्रत्यंचा मधुर गुंजारव करते. माझे बळ माझी प्रिया आहे; वसंत माझा सचिव मानला जातो.

Verse 24

अहं पञ्चबलोदेवा मित्रं मम सुधानिधिः

हे देवी, मी पंचविध बळाने संपन्न आहे; माझा मित्र सुधानिधी—अमृताचा महासागर आहे.

Verse 25

सेनाधिपश्च शृंगारो हावभावाश्च सैनिकाः । सर्वे मे मृदवः शक्र अहं चापि तथाविधः

माझा सेनापती शृंगार आहे आणि हावभाव हेच माझे सैनिक. हे शक्र, ते सर्व मृदू आहेत; मीही तसाच मृदू स्वभावाचा आहे.

Verse 26

यद्येन पूर्यते कार्य्यं धीमांस्तत्तेन योजयेत् । मम योग्यं तु यत्कार्य्यं सर्वं तन्मे नियोजय

ज्या उपायाने कार्य सिद्ध होते, तोच उपाय बुद्धिमानाने योजावा. आणि जे कार्य माझ्या योग्यतेचे आहे, ते सर्व मला नेमून द्या.

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इत्येवं तु वचस्तस्य श्रुत्वा शक्रस्सुहर्षितः । उवाच प्रणमन्वाचा कामं कांतासुखावहम्

ब्रह्मा म्हणाले—त्याची अशी वचने ऐकून शक्र अत्यंत हर्षित झाला. प्रणाम करून, कांतासुख देणारी कामना सिद्ध व्हावी म्हणून तो वाणीने बोलला.

Verse 28

शक्र उवाच । यत्कार्य्यं मनसोद्दिष्टं मया तात मनोभव । कर्त्तुं तत्त्वं समर्थोऽसि नान्यस्मात्तस्यसम्भवः

शक्र म्हणाला—हे तात मनोभव (काम), मी मनात ठरवून तुला जो कार्य दिला आहे, ते करण्यास तूच समर्थ आहेस; त्याची सिद्धी दुसऱ्याकडून होणार नाही.

Verse 29

शृणु काम प्रवक्ष्यामि यथार्थं मित्रसत्तम । यदर्थे च स्पृहा जाता तव चाद्य मनोभव

हे कामा, ऐक; हे मित्रश्रेष्ठा, मी तुला यथार्थ सांगतो—ज्या विषयासाठी आज तुझ्या अंतःकरणात स्पृहा उत्पन्न झाली आहे, हे मनोभवा।

Verse 30

तारकाख्यो महादैत्यो ब्रह्मणो वरमद्भुतम् । अभूदजेयस्संप्राप्य सर्वेषामपि दुःखदः

तारक नावाचा महादैत्य ब्रह्मदेवांकडून अद्भुत वर मिळवून अजेय झाला आणि सर्वांस दुःख देणारा ठरला।

Verse 31

तेन संपीड्यते लोको नष्टा धर्मा ह्यनेकशः । दुःखिता निर्जरास्सर्वे ऋषयश्च तथाखिलाः

त्याच्यामुळे लोक अत्यंत पीडित आहेत; धर्म अनेक प्रकारे नष्ट झाला आहे. सर्व देवगण दुःखी आहेत आणि सर्व ऋषीही तसंच व्याकुळ झाले आहेत।

Verse 32

देवैश्च सकलैस्तेन कृतं युद्धं यथाबलम् । सर्वेषां चायुधान्यत्र विफलान्यभवन्पुरा

मग सर्व देवांनी आपापल्या सामर्थ्यानुसार त्याच्याशी युद्ध केले; पण त्या संग्रामात त्यांच्या सर्व शस्त्रास्त्रे पूर्वीप्रमाणेच निष्फळ ठरली।

Verse 33

भग्नः पाशो जलेशस्य हरिं चक्रं सुदर्शनम् । तत्कुण्ठितमभूत्तस्य कण्ठे क्षिप्तं च विष्णुना

जलेश्वर (वरुण) यांचा पाश तुटला आणि हरिचे सुदर्शन चक्रही बोथट झाले. विष्णूंनी ते त्याच्या कंठावर फेकले, पण तेथेच अडकले—त्याचा वेग निष्फळ ठरला।

Verse 34

एतस्य मरणं प्रोक्तं प्रजेशेन दुरात्मनः । शम्भोर्वीर्योद्भवाद्बालान्महायोगीश्वरस्य हि

या दुरात्म्याचा मरण प्रजापती (ब्रह्मा) यांनी सांगितले—शंभूच्या वीर्यशक्तीतून उत्पन्न झालेल्या बालकामुळे; कारण शिव हे महायोगीश्वर आहेत।

Verse 35

एतत्कार्य्यं त्वया साधु कर्तव्यं सुप्रयत्नतः । ततस्स्यान्मित्रवर्य्याति देवानां नः परं सुखम्

हे कार्य तुला नीट, अत्यंत प्रयत्नाने करावे लागेल। तसे झाल्यास, हे श्रेष्ठ मित्रा, आम्हा देवांना परम सुख होईल।

Verse 36

ममापि विहितं तस्मात्सर्वलोकसुखावहम् । मित्रधर्मं हृदि स्मृत्वा कर्तुमर्हसि सांप्रतम्

म्हणून माझ्याही आज्ञेप्रमाणे—जी सर्व लोकांना सुख व कल्याण देणारी आहे—ते आता तू करावे. मित्रधर्म हृदयात ठेवून त्वरित करणे योग्य आहे।

Verse 37

शंभुस्स गिरिराजे हि तपः परममास्थितः । स प्रभुर्नापि कामेन स्वतंत्रः परमेश्वरः

शंभू गिरिराजावर परम तपश्चर्येत स्थित होते। तो प्रभु, स्वतंत्र परमेश्वर, कामनेनेही चालविला जात नाही।

Verse 38

तत्समीपे च देवाथ पार्वती स्वसखीयुता । सेवमाना तिष्ठतीति पित्राज्ञप्ता मया श्रुतम्

हे देव! त्याच्या समीपच पार्वती आपल्या सख्यांसह सेवा करीत उभी राहते—हे तिच्या पित्याच्या आज्ञेने सांगितले गेले, असे मी ऐकले आहे।

Verse 39

यथा तस्यां रुचिस्तस्य शिवस्य नियतात्मनः । जायते नितरां मार तथा कार्यं त्वया ध्रुवम्

हे मार, तू नक्कीच असे कर की त्या संयमी भगवान शिवाच्या मनात तिच्याबद्दल तीव्र आकर्षण निर्माण होईल.

Verse 40

इति कृत्वा कृती स्यास्त्वं सर्वं दुःखं विनंक्ष्यति । लोके स्थायी प्रतापस्ते भविष्यति न चान्यथा

असे केल्याने तू कृतकृत्य होशील, सर्व दुःख नष्ट होईल आणि जगात तुझे वैभव कायम राहील, यात शंका नाही.

Verse 41

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तस्य तु कामो हि प्रफुल्लमुखपंकज । प्रेम्णोवाचेति देवेशं करिष्यामि न संशयः

ब्रह्मा म्हणाले: असे म्हटल्यावर, प्रफुल्लित कमळासारखा चेहरा असलेल्या कामदेवाने प्रेमाने देवेश्वराला सांगितले— 'मी हे कार्य नक्कीच करीन, यात शंका नाही.'

Verse 42

इत्युक्त्वा वचनं तस्मै तथेत्योमिति तद्वचः । अग्रहीत्तरसा कामः शिवमायाविमोहितः

शिवाच्या मायेने मोहित होऊन कामदेवाने 'तथास्तु, ओम' असे म्हणून ते शब्द त्वरित स्वीकारले.

Verse 43

यत्र योगीश्वरस्साक्षात्तप्यते परमं तपः । जगाम तत्र सुप्रीतस्सदारस्सवसंतकः

जिथे साक्षात योगीश्वर शिव परम तपश्चर्या करत होते, तिथे कामदेव आपल्या पत्नीसह आणि वसंतासह अत्यंत आनंदाने गेला.