वराङ्ग्याः सुतजन्म-उत्पातवर्णनम् | Birth of Varāṅgī’s Son and the Description of Portents (Utpātas)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ सा गर्भमाधत्त वरांगी तत्पुरादरात् । स ववर्द्धाभ्यंतरे हि बहुवर्षैः सुतेजसा

ब्रह्मा म्हणाले—नंतर त्या वरांगीने त्या पवित्र नगरावरील आदरामुळे गर्भ धारण केला. आणि तिच्या उदरातील तो गर्भ स्वतःच्या तेजाने अनेक वर्षे वाढत राहिला.

Verse 2

ततः सा समये पूर्णे वरांगी सुषुवे सुतम् । महाकायं महावीर्यं प्रज्वलंतं दिशो दश

नंतर काळ पूर्ण होताच त्या वरांगीने पुत्रास जन्म दिला—महाकाय, महावीर्यवान, प्रज्वलित अग्निसारखा तेजस्वी, जो दहा दिशांना प्रकाश देत होता.

Verse 3

तदैव च महोत्पाता बभूवुर्दुःखहेतवः । जायमाने सुते तस्मिन्वरांग्यात्सुखदुःखदे

त्याच वेळी महान उत्पात घडले, जे दुःखाचे कारण ठरले. कारण त्या वरांगीच्या पोटी जन्म घेणारा तो पुत्र सुख व दुःख—दोन्ही देणारा होता.

Verse 4

दिवि भुव्यंतरिक्षे च सर्वलोकभयंकराः । अनर्थसूचकास्तात त्रिविधास्तान्ब्रवीम्यहम्

स्वर्गात, पृथ्वीवर आणि अंतरिक्षात सर्व लोकांना भयभीत करणारी भयंकर चिन्हे दिसतात. हे तात! अनर्थ सूचित करणारे ते अपशकुन तीन प्रकारचे आहेत—मी सांगतो.

Verse 5

सोल्काश्चाशनयः पेतुर्महाशब्दा भयंकराः । उदयं चक्रुरुत्कृष्टाः केतवो दुःखदायकाः

उल्का आणि वज्रपात कोसळले, भयंकर महाशब्द झाले; आणि दुःखदायक, अशुभ केतू आकाशात उंच उदयास आले.

Verse 6

चचाल वसुधा साद्रिर्जज्वलुस्सकला दिशः । चुक्षुभुस्सरितस्सर्वाः सागराश्च विशेषतः

पर्वतांसह पृथ्वी हलली; सर्व दिशा जणू जळून उठल्या. सर्व नद्या खवळल्या आणि विशेषतः समुद्र अत्यंत क्षुब्ध झाले.

Verse 7

हूत्करानीरयन्धीरान्खरस्पर्शो मरुद्ववौ । उन्मूलयन्महावृक्षान्वात्यानीकोरजोध्वजः

खरखरीत स्पर्शाची वारा वाहू लागली, भयंकर हुंकार उठवीत धीरांनाही हादरवीत होती. धुळीचा ध्वज घेऊन वावटळींच्या सैन्यासारखी ती महावृक्ष उन्मूलित करू लागली.

Verse 8

सराह्वोस्सूर्य्यविध्वोस्तु मुहुः परिधयोऽभवन् । महाभयस्य विप्रेन्द्र सूचकास्सुखहारकः

हे विप्रश्रेष्ठ! वारंवार सूर्याभोवती परिधी (हॅलो) प्रकट झाल्या, जणू तो आघाताने म्लान झाला; त्या महाभयाच्या सूचक व सुख-शांती हरून नेणाऱ्या होत्या।

Verse 9

महीध्रविवरेभ्यश्च निर्घाता भयसूचकाः । रथनिर्ह्रादतुल्याश्च जज्ञिरेऽवसरे ततः

त्याच क्षणी पर्वतांच्या विवरांतून भयसूचक भयंकर गर्जना उठल्या; त्या रथांच्या घनघोर घडघडाटासारख्या वाटल्या।

Verse 10

सृगालोलूकटंकारैर्वमन्त्यो मुखतोऽनलम् । अंतर्ग्रामेषु विकटं प्रणेदुरशिवाश्शिवाः

सियार व घुबडांच्या कर्कश टंकारांसह, जणू मुखातून अग्नी ओकत, अपशकुनरूप श्यालिणी गावांच्या आत भयंकर रीतीने ओरडल्या।

Verse 11

यतस्ततो ग्रामसिंहा उन्नमय्य शिरोधराम् । संगीतवद्रोदनवद्व्यमुचन्विविधान्रवान्

मग गावातील सिंहासारखे अग्रणी जन शिर उंचावून, कधी संगीतासारखे तर कधी विलापासारखे, नानाविध आवाज सोडू लागले।

Verse 12

खार्काररभसा मत्ताः सुरैर्घ्नंतो रसांखराः । वरूथशस्तदा तात पर्यधावन्नितस्ततः

कोलाहल व धुमश्चक्रीने मत्त झालेले, देवांनी घाव घातलेले रसाङ्खर, हे प्रिय, तेव्हा टोळ्यांनी इकडे-तिकडे पळू लागले।

Verse 13

खगा उदपतन्नीडाद्रासभत्रस्तमानसः । क्रोशंतो व्यग्रचित्ताश्च स्थितमापुर्न कुत्रचित्

गाढवाच्या ओरडण्याने भयभीत झालेले पक्षी घरट्यांतून उडून गेले; किंचाळत, व्याकुळ मनाने ते कुठेही स्थिर राहू शकले नाहीत।

Verse 14

शकृन्मूत्रमकार्षुश्च गोष्ठेऽरण्ये भयाकुलः । बभ्रमुः स्थितिमापुर्नो पशवस्ताडिता इव

भयाने व्याकुळ होऊन त्यांनी गोठ्यात असो वा अरण्यात—शकृत्-मूत्र विसर्जिले. मार खाल्लेल्या पशूंप्रमाणे ते भटकत राहिले; स्थैर्य मिळाले नाही.

Verse 15

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे तारकासुरतपोराज्यवर्णनंनाम पंचदशोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीया रुद्रसंहिता, तृतीय पार्वतीखण्ड यांतील ‘तारकासुरतपोराज्यवर्णन’ नावाचा पंधरावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 16

व्यरुदन्प्रतिमास्तत्र देवानामुत्पतिष्णवः । विनाऽनिलं द्रुमाः पेतुर्ग्रहयुद्धं बभूव खे

तेथे देवतांच्या प्रतिमा जणू रडू लागल्या आणि देवगण अत्यंत व्यग्र झाले. वारा नसतानाही वृक्ष कोसळले आणि आकाशात ग्रहयुद्ध माजले.

Verse 17

इत्यादिका बहूत्पाता जज्ञिरे मुनिसत्तम । अज्ञानिनो जनास्तत्र मेनिरे विश्वसंप्लवम्

हे मुनिश्रेष्ठ, अशा प्रकारे अनेक अपशकुन उत्पन्न झाले. तेथील अज्ञ लोकांनी त्यास विश्वप्रलय आला असे समजले.

Verse 18

अथ प्रजापतिर्नामाकरोत्तस्यासुरस्य वै । तारकेति विचार्यैव कश्यपो हि महौजसः

तेव्हा महातेजस्वी प्रजापती कश्यपांनी विचार करून त्या असुराचे नाव “तारक” असे ठेवले.

Verse 19

महावीरस्य सहसा व्यज्यमानात्मपौरुषः । ववृधेत्यश्मसारेण कायेनाद्रिपतिर्यथा

तेव्हा त्या महावीराचे अंतर्निहित पौरुष सहसा प्रकट झाले; तो जणू प्रचंड वाढला, त्याचे शरीर दगडासारखे कठोर झाले—जसे पर्वतराज स्वभावतः दृढ असतो.

Verse 20

अथो स तारको दैत्यो महाबलपराक्रमः । तपः कर्तुं जनन्याश्चाज्ञां ययाचे महामनाः

तेव्हा महाबल-पराक्रमी दैत्य तारक, दृढ निश्चयी, तप करण्यासाठी आपल्या मातेकडे आज्ञा मागू लागला.

Verse 21

प्राप्ताज्ञः स महामायी मायिनामपि मोहकः । सर्वदेवजयं कर्तुं तपोर्थं मन आदधे

आज्ञा मिळताच तो महामायी—जो मायाव्यांनाही मोहित करील—सर्व देवांना जिंकण्याच्या हेतूने तपासाठी मनोदय करू लागला.

Verse 22

मधोर्वनमुपागम्य गुर्वाज्ञाप्रतिपालकः । विधिमुद्दिश्य विधिवत्तपस्तेपे सुदारुणम्

मधुवनात जाऊन, गुरूंच्या आज्ञेचे पालन करत, विधीला उद्देशून त्याने शास्त्रोक्त रीतीने अत्यंत कठोर तप केले.

Verse 23

ऊर्द्ध्वबाहुश्चैकपादो रविं पश्यन्स चक्षुषा । शतवर्षं तपश्चक्रे दृढचित्तो दृढव्रतः

ऊर्ध्वबाहू होऊन, एक पायावर उभा राहून, नेत्रांनी सूर्याला पाहत, त्याने शंभर वर्षे तप केले—चित्ताने अढळ, व्रताने दृढ।

Verse 24

अंगुष्ठेन भुवं स्पृष्ट्वा शत वर्षं च तादृशः । तेपे तपो दृढात्मा स तारकोऽसुरराट्प्रभुः

अंगठ्याने भूमी स्पर्शून त्याच आसनात शंभर वर्षे स्थिर राहिला। दृढचित्त असुरांचा राजा-प्रभू तारकाने घोर तप केले।

Verse 25

शतवर्षं जलं प्राश्नञ्च्छतवर्षं च वायुभुक् । शतवर्ष जले तिष्ठञ्च्छतं च स्थंडिलेऽतपत्

शंभर वर्षे फक्त पाणीच प्राशन केले; पुढील शंभर वर्षे केवळ वायूवर जगली. शंभर वर्षे पाण्यात उभी राहिली आणि आणखी शंभर वर्षे उघड्या भूमीवर तप केले।

Verse 26

शतवर्षं तथा चाग्नौ शतवर्षमधोमुखः । शतवर्षं तु हस्तस्य तलेन च भुवं स्थित

शंभर वर्षे अग्नीत राहिला; शंभर वर्षे अधोमुख (उलटा) राहिला. आणि शंभर वर्षे फक्त हाताच्या तळव्यावर आधार घेऊन भूमीवर स्थिर राहून घोर तप केले।

Verse 27

शतवर्षं तु वृक्षस्य शाखामालब्य वै मुने । पादाभ्यां शुचिधूमं हि पिबंश्चाधोमुखस्तथा

हे मुने, शंभर वर्षे वृक्षाची फांदी धरून तो अधोमुख राहिला आणि पायांनी केवळ शुद्ध धूरच पित राहिला।

Verse 28

एवं कष्टतरं तेपे सुतपस्स तु दैत्यराट् । काममुद्दिश्य विधिवच्छृण्वतामपि दुस्सहम्

अशा रीतीने दैत्यराजाने अत्यंत कष्टकर असे सुतप केले—कामदेवाला उद्देशून. ते विधिपूर्वक होते, तरी ऐकणाऱ्यांनाही ते असह्य वाटे.

Verse 29

तत्रैवं तपतस्तस्य महत्तेजो विनिस्सृतम् । शिरसस्सर्वंसंसर्पि महोपद्रवकृन्मुने

तेथे अशा रीतीने तप करीत असता त्याच्यातून महान तेज प्रकट झाले। ते त्याच्या मस्तकापासून सर्वत्र पसरून, हे मुने, मोठ्या उपद्रवाचे कारण झाले।

Verse 30

तेनैव देवलोकास्ते दग्धप्राया बभूविरे । अभितो दुःखमापन्नास्सर्वे देवर्षयो मुने

त्याच अग्नितुल्य शक्तीने ते देवलोक जणू दग्धप्राय झाले। सर्व बाजूंनी, हे मुने, सर्व देवर्षी दुःखाने ग्रस्त झाले।

Verse 31

इंद्रश्च भयमापेदे ऽधिकं देवेश्वरस्तदा । तपस्यत्यद्य कश्चिद्वै मत्पदं धर्षयिष्यति

तेव्हा देवांचा स्वामी इंद्र अधिकच भयभीत झाला: “आज नक्कीच कोणी तरी तप करीत आहे आणि माझ्या पदाला धक्का देण्याचा प्रयत्न करील।”

Verse 32

अकांडे चैव ब्रह्माण्डं संहरिष्यत्ययं प्रभु । इति संशयमापन्ना निश्चयं नोपलेभिरे

ते संशयात पडले: “हा प्रभू अचानकच, कारणाविना, ब्रह्मांडाचा संहार करील काय?” अशा अनिश्चिततेत त्यांना कोणताही निश्चय मिळाला नाही।

Verse 33

ततस्सर्वे सुसंमन्त्र्य मिथस्ते निर्जरर्षयः । मल्लोकमगमन्भीता दीना मां समुपस्थिताः

तेव्हा ते सर्व दिव्य ऋषी परस्पर सुसंमंत्र करून, भयभीत व दीन होऊन माझ्या लोकात आले आणि शरण मागण्यासाठी माझ्याजवळ उपस्थित झाले।

Verse 34

मां प्रणम्य सुसंस्तूय सर्वे ते क्लिष्टचेतसः । कृतस्वंजलयो मह्यं वृत्तं सर्वं न्यवेदयन्

ते सर्वे क्लिष्टचित्त होऊन मला प्रणाम करून, उत्तम स्तुती करून, हात जोडून जे काही घडले ते सर्व मला निवेदन करू लागले।

Verse 35

अहं सर्वं सुनिश्चित्य कारणं तस्य सद्धिया । वरं दातुं गतस्तत्र यत्र तप्यति सोऽसुरः

मी सद्धीने सर्व काही निश्चित करून, त्याच्या तपाचे खरे कारण जाणून, जिथे तो असुर तप करत होता तिथे वर देण्यासाठी गेलो।

Verse 36

अवोचं वचनं तं वै वरं ब्रूहीत्यहं मुने । तपस्तप्तं त्वया तीव्रं नादेयं विद्यते तव

मी त्याला म्हणालो—“हे मुने, वर माग. तू तीव्र तप केले आहेस; तुझ्यासाठी देण्यास अयोग्य असे काहीही नाही.”

Verse 37

इत्येवं मद्वचः श्रुत्वा तारकस्स महासुरः । मां प्रणम्य सुसंस्तूय वरं वव्रेऽतिदारुणम्

माझे वचन ऐकून तो महाअसुर तारक मला प्रणाम करून, उत्तम स्तुती करून, अत्यंत दारुण परिणाम देणारा वर मागू लागला।

Verse 38

तारक उवाच । त्वयि प्रसन्ने वरदे किमसाध्यं भवेन्मम । अतो याचे वरं त्वत्तः शृणु तन्मे पितामह

तारक म्हणाला—हे वरदाते! आपण प्रसन्न झालात तर माझ्यासाठी काय असाध्य राहील? म्हणून मी आपल्याकडून वर मागतो; हे पितामह ब्रह्मदेवा, माझी विनंती ऐका।

Verse 39

यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । देयं वरद्वयं मह्यं कृपां कृत्वा ममोपरि

हे देवेश! आपण प्रसन्न असाल आणि मला वर द्यावयास इच्छित असाल, तर माझ्यावर कृपा करून हे दोन वर मला प्रदान करा।

Verse 40

त्वया च निर्मिते लोके सकलेऽस्मिन्महाप्रभो । मत्तुल्यो बलवान्नूनं न भवेत्कोऽपि वै पुमान्

हे महाप्रभो! आपण निर्माण केलेल्या या संपूर्ण जगात माझ्यासारखा बलवान पुरुष नक्कीच कोणीही नसेल।

Verse 41

शिववीर्यसमुत्पन्नः पुत्रस्सेनापतिर्यदा । भूत्वा शस्त्रं क्षिपेन्मह्यं तदा मे मरणं भवेत्

शिववीर्यातून उत्पन्न झालेला पुत्र जेव्हा सेनापती होऊन शस्त्र उचलून माझ्यावर फेकेल, तेव्हाच माझे मरण होईल।

Verse 42

इत्युक्तोऽथ तदा तेन दैत्येनाहं मुनीश्वर । वरं च तादृशं दत्त्वा स्वलोकमगमं द्रुतम्

हे मुनीश्वर! त्या दैत्याने असे म्हटल्यावर मी त्याला तसाच वर दिला; आणि वर देऊन मी त्वरेने माझ्या लोकात निघून गेलो।

Verse 43

दैत्योऽपि स वरं लब्ध्वा मनसेप्सितमुत्तमम् । सुप्रसन्नोतरो भूत्वा शोणिताख्यपुरं गतः

तो दैत्यही मनास अभिलषित उत्तम वर प्राप्त करून अत्यंत प्रसन्न झाला आणि पूर्ण तृप्तचित्ताने ‘शोणिताख्य’ नावाच्या नगरास गेला।

Verse 44

अभिषिक्तस्तदा राज्ये त्रैलोक्यस्यासुरैस्सह । शुक्रेण दैत्यगुरुणाज्ञया मे स महासुरः

मग तो तो महासुर असुरांसह त्रैलोक्याच्या राज्यावर अभिषिक्त झाला—दैत्यगुरु शुक्राच्या आज्ञेने, जसे मला सांगितले होते।

Verse 45

ततस्तु स महादैत्योऽभवस्त्रैलोक्यनायकः । स्वाज्ञां प्रवर्तयामास पीडयन्सचराचरम्

त्यानंतर तो महादैत्य त्रैलोक्याचा नायक झाला. आपली आज्ञा राबवीत त्याने सर्व चराचर जगतास पीडिले।

Verse 46

राज्यं चकार विधिवस्त्रिलोकस्य स तारकः । प्रजाश्च पालयामास पीडयन्निर्जरादिकान्

तारकाने त्रिलोकाचे राज्य विधिपूर्वक केले आणि प्रजांचे पालनही केले—परंतु देवतादी अमरांना तो पीडित करीत राहिला।

Verse 47

ततस्स तारको दैत्यस्तेषां रत्नान्युपाददे । इंद्रादिलोकपालानां स्वतो दत्तानि तद्भयात्

तेव्हा दैत्य तारकाने त्यांचे रत्न हिरावून घेतले—इंद्रादी लोकपालांनी त्याच्या भयाने स्वतःहून अर्पण केलेली तीच रत्ने होती।

Verse 48

इंद्रेणैरावतस्तस्य भयात्तस्मै समर्पितः । कुबेरेण तदा दत्ता निधयो नवसंख्यका

त्याच्या भयाने इंद्राने आपला गज ऐरावत त्याला अर्पण केला; आणि त्याच वेळी कुबेरानेही त्याला नऊ निधी प्रदान केल्या।

Verse 49

वरुणेन हयाः शुभ्रा ऋषिभिः कामकृत्तथा । सूर्येणोच्चैश्श्रवा दिव्यो भयात्तस्मै समर्पितः

वरुणाने त्याला शुभ्र घोडे अर्पण केले; ऋषींनीही कामना पूर्ण करणारे दान दिले. आणि सूर्याने भयाने दिव्य उच्चैःश्रवा त्याला समर्पित केला।

Verse 50

यत्र यत्र शुभं वस्तु दृष्टं तेनासुरेण हि । तत्तद्गृहीतं तरसा निस्सारस्त्रिभवोऽभवत्

जिथे जिथे त्या असुराने शुभ वा मौल्यवान वस्तू पाहिली, तिथे ती तो झपाट्याने हिसकावून घेत असे; त्यामुळे त्रैलोक्य सार-समृद्धीपासून रिकामे झाले।

Verse 51

समुद्राश्च तथा रत्नान्यदुस्तस्मै भयान्मुने । अकृष्टपच्यासीत्पृथ्वी प्रजाः कामदुघाः खिलाः

हे मुने, भयाने समुद्रांनी आणि रत्नांनीही स्वतःला त्याला अर्पण केले. पृथ्वी न नांगरताही अन्न देऊ लागली, आणि सर्वत्र प्रजा कामधेनूसारखी इच्छित फल देणारी झाली।

Verse 52

सूर्यश्च तपते तद्वत्तद्दुःखं न यथा भवेत् । चंद्रस्तु प्रभया दृश्यो वायुस्सर्वानुकूलवान्

सूर्य तसाच तपतो, पण त्याचा ताप दुःखाचे कारण ठरू नये. चंद्रमा मृदू प्रभेने शोभतो, आणि वारा सर्वांना अनुकूल असतो।

Verse 53

देवानां चैव यद्द्रव्यं पितॄणां च परस्य च । तत्सर्वं समुपादत्तमसुरेण दुरात्मना

देवांचे, पितरांचे आणि इतरांचे जे काही धन होते—ते सर्व त्या दुष्टबुद्धी असुराने बलपूर्वक हिसकावून घेतले।

Verse 54

वशीकृत्य स लोकांस्त्रीन्स्वयमिंद्रो बभूव ह । अद्वितीयः प्रभुश्चासीद्राज्यं चक्रेऽद्भुतं वशी

त्रैलोक्य वश करून तो स्वतःच इंद्र झाला. अद्वितीय प्रभू होऊन त्या वशीने अद्भुत राज्यकारभार चालविला।

Verse 55

निस्सार्य सकलान्देवान्दैत्यानस्थापयत्ततः । स्वयं नियोजयामास देवयोनिस्स्वकर्मणि

सर्व देवांना हाकलून देऊन त्याने त्यांच्या जागी दैत्यांना बसविले. आणि स्वतःच प्रत्येकाला त्याच्या योग्य कर्मात नेमू लागला।

Verse 56

अथ तद्बाधिता देवास्सर्वे शक्रपुरोगमाः । मुने मां शरणं जग्मुरनाथा अतिविह्वलाः

मग त्याच्या छळाने पीडित, शक्र (इंद्र) पुढे असलेले सर्व देव—हे मुने—अनाथ व अत्यंत व्याकुळ होऊन माझ्या शरणास आले।