तारकासुर-पूर्ववृत्त-प्रश्नः (Questions on Tārakāsura and Śivā’s tapas) / “Inquiry into Tārakāsura’s origin and Śivā–Śiva narrative”

Verse 1

नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाशैव सम्यगुक्तं त्वया विधे । चरितं परमं ह्येतच्छिवायाश्च शिवस्य च

नारद म्हणाले—हे विष्णुशिष्य, हे महाशैव, हे विधे (ब्रह्मा), तू जे सांगितलेस ते सर्वथा योग्य आहे. हे शिवा (पार्वती) आणि शिव यांचे परम पावन चरित्र आहे।

Verse 2

कस्तारकासुरो ब्रह्मन्येन देवाः प्रपीडिताः । कस्य पुत्रस्य वै ब्रूहि तत्कथां च शिवाश्रयाम्

हे ब्रह्मन्, ज्याच्यामुळे देव अत्यंत पीडित झाले तो तारकासुर कोण आहे? तो कोणाचा पुत्र आहे ते सांग; आणि शिवाश्रित ती कथाही सांग।

Verse 3

भस्मी चकार स कथं शंकरश्च स्मरं वशी । तदपि ब्रूहि सुप्रीत्याद्भुतं तच्चरितं विभोः

स्वयं संयमी शंकरांनी स्मर (कामदेव) याला कसे भस्म केले? कृपया प्रेमपूर्वक त्या सर्वव्यापी प्रभूचे ते अद्भुत कृत्य व दिव्य चरित्रही सांगा।

Verse 4

कथं शिवा तपोऽत्युग्रं चकार सुखहेतवे । कथं प्राप पतिं शंभुमादिशक्तिर्जगत्परा

शिवा (पार्वती) यांनी खऱ्या कल्याणासाठी अत्यंत उग्र तप कसे केले? आणि जगतापलीकडील ती आदिशक्ती शंभूला पतीरूपाने कशी प्राप्त झाली?

Verse 5

एतत्सर्वमशेषेण विशेषेण महाबुध । ब्रूहि मे श्रद्दधानाय स्वपुत्राय शिवात्मने

हे महाबुद्धिमान, हे सर्व मला काहीही उरू न देता, विशेष विस्ताराने सांगा—मला, जो श्रद्धावान आहे, तुमच्या पुत्रासारखा, शिवभक्त आत्मा।

Verse 6

ब्रह्मोवाच पुत्रवर्य महाप्राज्ञ सुरर्षे शंसितव्रतः । वच्म्यहं शंकरं स्मृत्वा सर्वं तच्चरितं शृणु

ब्रह्मा म्हणाले—“हे पुत्रश्रेष्ठ, हे महाप्राज्ञ, हे देवर्षी, प्रशंसित व्रतधारी! शंकराचे स्मरण करून मी त्याचे सर्व पावन चरित्र सांगतो; ऐक.”

Verse 7

प्रथमं तारकस्यैव भवं संशृणु नारद । यद्वधार्थं महा यत्नः कृतो दैवैश्शिवाश्रयैः

हे नारद, प्रथम तारकाचा जन्म व उत्कर्ष ऐक; कारण त्याच्या वधासाठी शिवाश्रय घेतलेल्या देवांनी महान प्रयत्न केला.

Verse 8

मम पुत्रो मरीचिर्यः कश्यपस्तस्य चात्मजः । त्रयोदशमितास्तस्य स्त्रियो दक्षसुताश्च याः

माझा पुत्र मरीचि असून त्याचा पुत्र कश्यप आहे. कश्यपाच्या पत्नी—दक्षाच्या कन्या—एकूण तेरा आहेत असे सांगितले जाते.

Verse 9

दितिर्ज्येष्ठा च तत्स्त्री हि सुषुवे सा सुतद्वयम् । हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः

कश्यपाची ज्येष्ठ पत्नी दिती हिने दोन पुत्रांना जन्म दिला. त्यांत हिरण्यकशिपु मोठा आणि त्यानंतर हिरण्याक्ष धाकटा झाला.

Verse 10

तौ हतौ विष्णुना दैत्यौ नृसिंहक्रोडरूपतः । सुदुःखदौ ततो देवाः सुखमापुश्च निर्भयाः

ते दोन्ही दैत्य विष्णूंनी नृसिंह व वराहरूप धारण करून मारले. त्या दुःखदायकांचा नाश होताच देव सुखी व निर्भय झाले.

Verse 11

दितिश्च दुःखितासीत्सा कश्यपं शरणं गता । पुनस्संसेव्य तं भक्त्या गर्भमाधत्त सुव्रता

दिती दुःखी होऊन कश्यपाच्या शरणी गेली. नंतर भक्तीने त्यांची सेवा करून त्या सुव्रतेने गर्भ धारण केला.

Verse 12

तद्विज्ञाय महेंद्रोऽपि लब्धच्छिद्रो महोद्यमी । तद्गर्भं व्यच्छिनत्तत्र प्रविश्य पविना मुहुः

हे जाणून महेंद्र (इंद्र)ही—छिद्र मिळवून व अत्यंत उद्यमी होऊन—वारंवार तेथे प्रवेश करून वज्राने त्या गर्भास आतच छेदू लागला।

Verse 13

तद्व्रतस्य प्रभावेण न तद्गर्भो ममार ह । स्वपंत्या दैवयोगेन सप्त सप्ताभवन्सुताः

त्या व्रताच्या प्रभावाने तिचा गर्भ नष्ट झाला नाही. आणि दैवयोगाने, ती झोपेत असतानाच सात पुत्र—अगदी सातच—जन्मले.

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे तारकोत्पत्तौ वज्रांगोत्पत्तितपोवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय भागातील रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डात ‘तारकाची उत्पत्ती व वज्रांगाची उत्पत्ती आणि तपाचे वर्णन’ नावाचा चौदावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 15

पुनर्दितिः पतिं भेजेऽनुतप्ता निजकर्मतः । चकार सुप्रसन्नं तं मुनिं परमसेवया ऽ

नंतर दिती आपल्या कर्माबद्दल पश्चात्ताप करून पुन्हा पतीकडे गेली. परम भक्तीपूर्ण सेवेमुळे तिने त्या मुनींना अत्यंत प्रसन्न केले.

Verse 16

कश्यप उवाच । तपः कुरु शुचिर्भूत्वा ब्रह्मणश्चायुतं समाः । चेद्भविष्यति तत्पूर्वं भविता ते सुतस्तदा

कश्यप म्हणाले— शुद्ध होऊन ब्रह्माच्या मानाने दहा हजार वर्षे तप करा. ते प्रथम सिद्ध झाले तर मग तुम्हाला निश्चयच पुत्र होईल.

Verse 17

तथा दित्या कृतं पूर्णं तत्तपश्श्रद्धया मुने । ततः पत्युः प्राप्य गर्भं सुषुवे तादृशं सुतम्

हे मुने, अशा रीतीने दितीने श्रद्धेने तप पूर्ण केले. नंतर पतीद्वारे गर्भ धारण करून तिने त्या तपाच्या सामर्थ्यानुसार तसाच पुत्र प्रसविला.

Verse 18

वजांगनामा सोऽभूद्वै दितिपुत्रोऽमरोपमः । नामतुल्यतनुर्वीरस्सुप्रताप्युद्भवाद्बली

दितीचा पुत्र वजाङ्ग नावाचा झाला; तो तेजाने देवतुल्य होता. नावास अनुरूप देह असलेला तो वीर जन्मापासूनच अत्यंत प्रतापी व बलवान होता.

Verse 19

जननीशासनात्सद्यस्स सुतो निर्जराधिपम् । बलाद्धृत्वा ददौ दंडं विविधं निर्जरानपि

मातेच्या आज्ञेने त्या पुत्राने तत्क्षणी देवाधिपतीला बलाने धरून दंड दिला; इतर देवांनाही त्याने विविध प्रकारे दंडित केले.

Verse 20

दितिस्सुखमतीवाप दृष्ट्वा शक्रादिदुर्दशाम् । अमरा अपि शक्राद्या जग्मुर्दुःखं स्वकर्मतः

शक्रादी देवांची दुर्दशा पाहून दिती अत्यंत आनंदित झाली. पण अमरही—शक्रादी—स्वकर्मफळामुळे दुःखात पडले.

Verse 21

तदाहं कश्यपेनाशु तत्रागत्य सुसामगीः । देवानत्याजयंस्तस्मात्सदा देवहिते रतः

मग मी कश्यपासह शीघ्र तेथे येऊन योग्य सामग्री नीट सज्ज करून देवांना विजय मिळवून दिला; म्हणून मी सदैव देवहितात रत असतो।

Verse 22

देवान्मुक्त्वा स वज्रांगस्ततः प्रोवाच सादरम् । शिवभक्तोऽतिशुद्धात्मा निर्विकारः प्रसन्नधीः

देवांनी मुक्त केल्यावर वज्रांगाने मग आदराने बोलणे सुरू केले। तो शिवभक्त, अतिशय शुद्धात्मा, निर्विकार आणि प्रसन्नबुद्धी होता।

Verse 23

वज्रांग उवाच । इंद्रो दुष्टः प्रजाघाती मातुर्मे स्वार्थसाधकः । स फलं प्राप्तवानद्य स्वराज्यं हि करोतु सः

वज्रांग म्हणाला—इंद्र दुष्ट आहे, प्रजांचा घात करणारा आहे, आणि माझ्या मातेला बाधा देऊनही स्वार्थ साधणारा आहे. आज त्याने कर्मफळ मिळवले; तो आपल्या राज्यावरच राज्य करो।

Verse 24

मातुराज्ञावशाद्ब्रह्मन्कृतमेतन्मयाखिलम् । न मे भोगाभिलाषो वै कस्यचि द्भुवनस्य हि

हे ब्रह्मन्, हे सर्व मी केवळ मातृआज्ञेच्या अधीन राहून केले आहे. खरेच, कोणत्याही लोकातील भोगांची मला किंचितही इच्छा नाही।

Verse 25

तत्त्वसारं विधे सूत मह्यं वेदविदाम्वर । येन स्यां सुसुखी नित्यं निर्विकारः प्रसन्नधीः

हे सूत, वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ, कृपा करून मला तत्त्वसार शिकवा—ज्यायोगे मी नित्य सुखी, निर्विकार आणि प्रसन्नबुद्धी होईन।

Verse 26

तच्छ्रुत्वाहं मुनेऽवोचं सात्त्विको भाव उच्यत । तत्त्वसार इति प्रीत्या सृजाम्येकां वरां स्त्रियम्

ते ऐकून, हे मुनी, मी म्हणालो—यास सात्त्विक भाव म्हणतात. प्रेमापोटी मी सत्यतत्त्वाचा सार असलेली ‘तत्त्वसारा’ नावाची एक श्रेष्ठ स्त्री निर्माण करीन.

Verse 27

वरांगीं नाम तां दत्त्वा तस्मै दितिसुताय वै । अयां स्वधाम सुप्रीतः कश्यपस्तत्पितापि च

तिला ‘वरांगी’ असे नाव देऊन दितीपुत्राला अर्पण करून, अत्यंत प्रसन्न कश्यप—जो तिचा पिता देखील—स्वधामास परत गेला।

Verse 28

ततो दैत्यस्य वज्रांगस्सात्विकं भावमाश्रितः । आसुरं भावमुत्सृज्य निर्वैरस्सुखमाप्तवान्

त्यानंतर दैत्य वज्रांगाने सात्त्विक भावाचा आश्रय घेतला. आसुरी वृत्ती सोडून तो निर्वैर होऊन शांती-सुख प्राप्त करू लागला।

Verse 29

न बभूव वरांग्या हि हृदि भावोथ सात्विकः । सकामा स्वपतिं भेजे श्रद्धया विविधं सती

परंतु वरांगीच्या हृदयात खरोखर सात्त्विक भाव उत्पन्न झाला नाही. तरीही कामनायुक्त असून ती सती श्रद्धेने विविध प्रकारे आपल्या पतीचा आश्रय घेत राहिली।

Verse 30

अथ तत्सेवनादाशु संतुष्टोऽभून्महाप्रभुः । स वज्रांगः पतिस्तस्या उवाच वचनं तदा

मग त्या सेवेने महाप्रभू लवकरच संतुष्ट झाले. तेव्हा तिचा पती वज्रांग तिला हे वचन बोलला।

Verse 31

वज्रांग उवाच । किमिच्छसि प्रिये ब्रूहि किं ते मनसि वर्तते । तच्छुत्वानम्य तं प्राह सा पतिं स्वमनोरथम्

वज्रांग म्हणाला—“प्रिये, तुला काय हवे आहे? सांग; तुझ्या मनात काय आहे?” हे ऐकून तिने त्यांना नमस्कार केला आणि पतीला आपला अंतःकरणातील मनोरथ सांगितला।

Verse 32

वरांग्युवाच । चेत् प्रसन्नोऽभवस्त्वं वै सुतं मे देहि सत्पते । महाबलं त्रिलोकस्य जेतारं हरिदुःखदम्

वरांगी (पार्वती) म्हणाली—जर तुम्ही खरोखर प्रसन्न झाला असाल, हे सत्पते, तर मला एक पुत्र द्या—महाबली, त्रिलोकीचा जेत्या आणि हरिचे दुःख हरून नेणारा।

Verse 33

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा प्रियावाक्यं विस्मितोऽभूत्स आकुलः । उवाच हृदि स ज्ञानी सात्विको वैरवर्जितः

ब्रह्मा म्हणाले—ते प्रिय वचन ऐकून तो विस्मित झाला व अंतःकरणी व्याकुळ झाला। तो ज्ञानी, सात्त्विक व वैररहित, मग हृदयातून बोलला।

Verse 34

प्रियेच्छति विरोधं वै सुरैर्मे न हि रोचते । किं कुर्यां हि क्व गच्छेयं कथं नश्ये न मे पणः

“माझी प्रिया देवांशी विरोध इच्छिते; पण अशी शत्रुता मला रुचत नाही. मी काय करू? कुठे जाऊ? आणि कसा नष्ट होऊ—जेव्हा माझा प्रण (पण) हरवू नये?”

Verse 35

प्रियामनोरथश्चैव पूर्णस्स्यात्त्रिजगद्भवेत् । क्लेशयुङ्नितरा भूयो देवाश्च मुनयस्तथा

मग प्रियेचा मनोरथ पूर्ण होईल आणि त्रिलोकीचे कल्याण होईल; अन्यथा देव व मुनी पुन्हा अधिकच क्लेशाने ग्रस्त होतील।

Verse 36

न पूर्णस्स्यात्प्रियाकामस्तदा मे नरको भवेत् । द्विधापि धर्महानिर्वै भवतीत्यनुशुश्रुवान्

माझ्या प्रियेस इच्छापूर्ती झाली नाही, तर माझ्यासाठी तेच नरक ठरेल. आणि दोन्हींपैकी कोणताही मार्ग घेतला तरी धर्महानी होईल—असे ऐकून त्याने मनात विचार केला.

Verse 37

वज्रांग इत्थं बभ्राम स मुने धर्मसंकटे । बलाबलं द्वयोस्तत्र विचिचिंत च बुद्धितः

अशा रीतीने, हे मुने, धर्मसंकटात वज्रांग भटकत राहिला; आणि तेथे बुद्धीने दोन्ही बाजूंचे बल-अबल विचारात घेतले।

Verse 38

शिवेच्छया स हि मुने वाक्यं मेने स्त्रियो बुधः । तथास्त्विति वचः प्राह प्रियां प्रति स दैत्यराट्

हे मुने, शिवेच्छेने त्या बुद्धिमान दैत्यराजाने स्त्रीचे वचन सत्य मानले. मग प्रियेस ‘तथास्तु’ असे म्हणत तो बोलला.

Verse 39

तदर्थमकरोत्तीव्रं तपोन्यद्दुष्करं स तु । मां समुद्दिश्य सुप्रीत्या बहुवर्षं जितेंद्रियः

त्या हेतूसाठी त्याने अत्यंत तीव्र, अन्यथा दुष्कर असे तप केले. मला उद्देशून प्रेमभक्तीने तो अनेक वर्षे इंद्रियजयी होऊन संयमी राहिला.

Verse 40

वरं दातुमगां तस्मै दृष्ट्वाहं तत्तपो महत् । वरं ब्रूहि ह्यवोचं तं सुप्रसन्नेन चेतसा

ते महान तप पाहून मी त्याला वर देण्यासाठी गेलो. अत्यंत प्रसन्न चित्ताने मी त्याला म्हणालो—‘वर माग, सांग.’

Verse 41

वज्रांगस्तु तदा प्रीतं मां दृष्ट्वा स्थितं विभुम् । सुप्रणम्य बहुस्तुत्वा वरं वव्रे प्रियाहितम्

तेव्हा वज्रांग मला—सर्वव्यापी प्रभूला—समोर उभे पाहून आनंदित झाला. त्याने साष्टांग प्रणाम करून पुष्कळ स्तुती केली आणि मग प्रिय व हितकारक असा वर मागितला.

Verse 42

वज्रांग उवाच । सुतं देहि स्वमातुर्मे महाहितकरं प्रभो । महाबलं सुप्रतापं सुसमर्थं तपोनिधिम्

वज्रांग म्हणाला—हे प्रभो! माझ्या मातेस तिच्या परमहितासाठी असा पुत्र द्या—महाबळवान, महाप्रतापी, सर्वथा समर्थ आणि तपोनिधी।

Verse 43

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य च तद्वाक्यं तथास्त्वित्यब्रवं मुने । अया स्वधाम तद्दत्त्वा विमनास्सस्मरच्छिवम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने! ते वचन ऐकून मी ‘तथास्तु’ असे म्हणालो. मग तिला स्वधामास पाठवून वर देऊन, मी विमनस्क होऊन भगवान शिवाचे स्मरण करू लागलो.