काली-परिचयः / Himagiri Presents Kālī (Pārvatī) to Śiva

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ शैलपतिर्हृष्टः सत्पुष्पफलसंचयम् । समादाय स्वतनयासहितोऽगाद्धरांतिकम्

ब्रह्मा म्हणाले—मग शैलपति (हिमालय) हर्षित होऊन उत्तम पुष्प-फलांचा संच घेऊन, आपल्या कन्येसह धरा (पृथ्वी)च्या सान्निध्यास गेले.

Verse 2

स गत्वा त्रिजगन्नाथं प्रणम्य ध्यानतत्परम् । अर्थयामास तनयां कालीं तस्मै हृदाद्भुताम्

तो त्रिजगन्नाथाकडे जाऊन, ध्यानात तल्लीन प्रभूला प्रणाम करून, हृदयाला अद्भुत प्रिय अशी कन्या—काली—यासाठी विनवू लागला.

Verse 3

फलपुष्पादिकं सर्वं तत्तदग्रे निधाय सः । अग्रे कृत्वा सुतां शम्भुमिदमाह च शैलराट्

त्याने फल-फुले इत्यादी सर्व अर्पण प्रभूच्या पुढे ठेवले; मग कन्येला पुढे करून शैलराजाने भगवान् शंभूस हे वचन सांगितले.

Verse 4

हिमगिरिरुवाच । भगवंस्तनया मे त्वां सेवितुं चन्द्रशेखरम् । समुत्सुका समानीता त्वदाराधनकांक्षया

हिमगिरी म्हणाला— हे भगवन् चंद्रशेखरा! माझी कन्या तुम्हांची सेवा करण्यास अत्यंत उत्सुक आहे; तुमच्या आराधनेच्या आकांक्षेनेच तिला येथे आणले आहे।

Verse 5

सखीभ्यां सह नित्यं त्वां सेवतामेव शंकरम् । अनुजानीहि तां नाथ मयि ते यद्यनुग्रहः

“तिच्या दोन सख्यांसह तिला नित्य फक्त शंकराचीच सेवा करू द्या. हे नाथ, माझ्यावर तुमचा अनुग्रह असेल तर तिला ही परवानगी द्या.”

Verse 6

ब्रह्मोवाच । अथ तां शंकरोऽपश्यत्प्रथमारूढयौवनाम् । फुल्लेन्दीवरपत्राभा पूर्णचन्द्रनिभाननाम्

ब्रह्मा म्हणाले—तेव्हा शंकरांनी तिला पाहिले; ती यौवनाच्या प्रथम उमलण्यात होती, उमललेल्या नीलकमळाच्या पाकळ्यांसारखी तेजस्वी आणि पूर्णचंद्रासारख्या मुखाची।

Verse 7

समस्तलीलासंस्थानशुभवेषविजृम्भिकाम् । कम्बुग्रीवां विशालाक्षीं चारुकर्णयुगोज्ज्वलाम्

ती सर्व दिव्य लीलांस योग्य अशा सुबक बांध्याची, शुभ व तेजस्वी वेशाने शोभणारी होती; तिची मान शंखासारखी, डोळे विशाल व उजळ, आणि सुंदर कानांच्या जोडीने तिची शोभा अधिकच वाढली।

Verse 8

मृणालायतपर्य्यन्तबाहुयुग्ममनोहराम् । राजीवकुड्मलप्रख्यौ घनपीनौदृढौस्तनौ

तिच्या मनोहर दोन्ही भुजा कोवळ्या कमळनाळेसारख्या गुडघ्यांपर्यंत लांब होत्या. तिचे स्तन कमळकळीप्रमाणे—घन, पूर्ण, दृढ व सुगोल—दिव्य मातृदेहाचे शुभ सगुण वैभव प्रकट करीत होते.

Verse 9

बिभ्रतीं क्षीणमध्यां च त्रिवलीमध्यराजिताम् । स्थलपद्मप्रतीकाशपादयुग्मविराजिताम्

ती क्षीण कटि धारण करणारी होती; तिच्या मध्यभागी त्रिवलीची शोभा विराजमान होती. स्थिर भूमीवरील उमललेल्या कमळासारखे तिचे चरणयुगल तेजस्वी होते—अशी देवी पार्वतीची शुभ सगुण मूर्ती वर्णिली आहे.

Verse 10

ध्यानपंजरनिर्बद्धमुनिमानसमप्यलम् । दर्शनाद्भ्रंशने शक्तां योषिद्गणशिरोमणिम्

ती स्त्रीगणांची शिरोमणी होती—इतकी सामर्थ्यवान की ध्यानरूपी पिंजऱ्यात दृढ बांधलेल्या मुनीचे मनही केवळ दर्शनाने विचलित होई।

Verse 11

दृष्ट्वा तां तादृशीं तात ध्यानिनां च मनोहराम् । विग्रहे तन्त्रमन्त्राणां वर्द्धिनीं कामरूपिणीम्

हे तात, तिला त्या अद्भुत रूपात—ध्यान करणाऱ्यांचे मन हरून घेणारी—पाहून ती तंत्र-मंत्रांची साक्षात् मूर्ती, त्यांची शक्तिवर्धिनी, आणि इच्छेनुसार रूप धारण करणारी देवी भासली.

Verse 12

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवहिमाचलसम्वादवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डात “शिव-हिमाचल संवादवर्णन” नामक बारावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 14

ववन्द शीर्ष्णा च पुनर्हिमाचलः स संशयं प्रापददीनसत्त्वः । उवाच वाक्यं जगदेकबन्धुं गिरीश्वरो वाक्यविदां वरिष्ठः

मग हिमाचलाने पुन्हा मस्तक झुकवून वंदन केले; दीनचित्त होऊन तो संशयात पडला. तेव्हा जगाचा एकमेव बंधु, वाक्यविद्येत श्रेष्ठ गिरिश्वर त्यास बोलला.

Verse 15

हिमाचल उवाच । देवदेव महादेव करुणाकर शंकर । पश्य मां शरणम्प्राप्तमुन्मील्य नयने विभो

हिमाचल म्हणाले— हे देवाधिदेव, हे महादेव, करुणाकर शंकर! हे विभो, नेत्र उघडून मला पाहा; मी तुझ्या शरणास आलो आहे।

Verse 16

शिव शर्व महेशान जगदानन्दकृत्प्रभो । त्वां नतोऽहं महादेव सर्वापद्विनिवर्तकम्

हे शिव, शर्व, महेशान— जगाला आनंद देणाऱ्या प्रभो! हे महादेव, मी तुला नमस्कार करतो; तू सर्व आपत्तींचा निवारक आहेस।

Verse 17

न त्वां जानंति देवेश वेदाश्शास्त्राणि कृत्स्नशः । अतीतो महिमाध्वानं तव वाङ्मनसोः सदा

हे देवेश, वेद व सर्व शास्त्रेही तुला पूर्णपणे जाणत नाहीत; तुझ्या महिमेचा मार्ग सदैव वाणी व मनाच्या पलीकडे आहे।

Verse 18

अतद्व्यावृत्तितस्त्वां वै चकितं चकितं सदा । अभिधत्ते श्रुतिः सर्वा परेषां का कथा मता

तू ‘अतद्’ म्हणजे ‘हे नाही’ अशा सर्व मर्यादांपलीकडे, सर्वोपाधिविवर्जित आहेस. म्हणून सर्व श्रुती तुला सदैव अद्भुत, विस्मयकारी असेच म्हणते. श्रुतीच असे सांगते तर इतरांच्या मताने तुझा वर्णनविषय काय उरेल?

Verse 19

जानंति बहवो भक्तास्त्वत्कृपां प्राप्य भक्तितः । शरणागत भक्तानां न कुत्रापि भ्रमादिकम्

अनेक भक्त भक्तीने तुझी कृपा प्राप्त करून त्या कृपेचेच ज्ञान मिळवतात. जे तुझ्या शरण आलेले भक्त आहेत, त्यांना कुठेही भ्रम इत्यादी राहात नाही.

Verse 20

विज्ञप्तिं शृणु मत्प्रीत्या स्वदासस्य ममाधुना । तव देवाज्ञया तात दीनत्वाद्वर्णयामि हि

माझ्यावर प्रेम करून, आपल्या दास असलेल्या माझी ही विनंती आता ऐका। हे प्रिय, तुमच्या दिव्य आज्ञेने मी माझ्या दीन अवस्थेचे वर्णन नक्की करीन।

Verse 21

सभाग्योहं महादेव प्रसादात्तव शंकर । मत्वा स्वदासं मां नाथ कृपां कुरु नमोऽस्तु ते

हे महादेव, हे शंकर, तुमच्या कृपेने मी धन्य आहे। हे नाथ, मला आपला दास मानून माझ्यावर करुणा करा—तुम्हांला नमस्कार।

Verse 22

प्रत्यहं चागमिष्यामि दर्शनार्थं तव प्रभो । अनया सुतया स्वामिन्निदेशं दातुमर्हसि

हे प्रभो, तुमच्या दर्शनासाठी मी दररोज येईन। हे स्वामी, या माझ्या कन्येद्वारे कृपा करून मला आपला आदेश द्यावा।

Verse 23

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्योन्मील्य नेत्रे महेश्वरः । त्यक्तध्यानः परामृश्य देवदेवोऽब्रवीद्वचः

ब्रह्मा म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून महेश्वरांनी नेत्र उघडले। ध्यान सोडून क्षणभर विचार करून देवाधिदेवांनी हे वचन उच्चारले।

Verse 24

महेश्वर उवाच । आगंतव्यं त्वया नित्यं दर्शनार्थं ममाचल । कुमारीं सदने स्थाप्य नान्यथा मम दर्शनम्

महेश्वर म्हणाले—हे अचल (हिमालय)! माझ्या दर्शनासाठी तुला नित्य यावे लागेल. कुमारी (पार्वती)ला आपल्या सदनी स्थापन कर; अन्यथा माझे दर्शन होणार नाही.

Verse 25

ब्रह्मोवाच । महेशवचनं श्रुत्वा शिवातातस्तथाविधम् । अचलः प्रत्युवाचेदं गिरिशं नतकमधरः

ब्रह्मा म्हणाले: महेशाचे तसे वचन ऐकून शिवाचे पिता अचल (हिमालय) मस्तक नमवून गिरिश (शिव) यांस असे प्रत्युत्तर बोलले।

Verse 26

हिमाचल उवाच । कस्मान्मयानया सार्द्धं नागंतव्यं तदुच्यताम् । सेवने किमयोग्येयं नाहं वेद्म्यत्र कारणम्

हिमाचल म्हणाला—मी हिच्यासह तेथे का जाऊ नये? ते मला सांगा. या सेवेत मी अयोग्य आहे काय? याचे कारण मला कळत नाही.

Verse 27

ब्रह्मोवाच । ततोऽब्रवीद्गिरिं शंभुः प्रहसन्वृषभध्वजः । लोकाचारं विशेषेण दर्शयन्हि कुयोगिनाम्

ब्रह्मा म्हणाले—त्यानंतर वृषभध्वज शंभू हसत-हसत गिरिराजाला बोलला; आणि कुपथी योग्यांना उघड करण्यासाठी विशेषतः लोकाचार दाखवू लागला.

Verse 28

शंभुरुवाच । इयं कुमारी सुश्रोणी तन्वी चन्द्रानना शुभा । नानेतव्या मत्समीपे वारयामि पुनः पुनः

शंभू म्हणाले—ही कुमारी सुश्रोणी, तन्वी, चंद्रमुखी व शुभ आहे; पण हिला माझ्या समीप आणू नये. मी पुन्हा पुन्हा मनाई करीत आहे.

Verse 29

मायारूपा स्मृता नारी विद्वद्भिर्वेदपारगैः । युवती तु विशेषेण विघ्नकर्त्री तपस्विनाम्

वेदपारंगत विद्वान म्हणतात—नारी ही मायारूप मानली जाते; आणि युवती विशेषतः तपस्व्यांच्या तपश्चर्येत विघ्न करणारी ठरते.

Verse 30

अहं तपस्वी योगी च निर्लिप्तो मायया सदा । प्रयोजनं न युक्त्या वै स्त्रिया किं मेस्ति भूधर

मी तपस्वी व योगी आहे, सदा मायेनिर्लिप्त। स्त्रीशी माझे काय प्रयोजन? हे भूधर, सांग.

Verse 31

एवं पुनर्न वक्तव्यं तपस्विवरसंश्रित । वेदधर्मप्रवीणस्त्वं यतो ज्ञानिवरो बुधः

हे श्रेष्ठ तपस्व्याच्या आश्रित, असे पुन्हा बोलू नकोस। तू वेदधर्मात प्रवीण आहेस; म्हणून तू बुध्दिमान, ज्ञान्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेस.

Verse 32

भवत्यचल तत्संगाद्विषयोत्पत्तिराशु वै । विनश्यति च वैराग्यं ततो भ्रश्यति सत्तपः

हे अचल, त्या संगतीने विषयांची उत्पत्ती लवकर होते. मग वैराग्य नष्ट होते आणि त्यातून सात्त्विक तपही ढळून पडते.

Verse 33

अतस्तपस्विना शैल न कार्या स्त्रीषु संगतिः । महाविषयमूलं सा ज्ञानवैराग्यनाशिनी

म्हणून हे शैल, तपस्व्याने स्त्रियांशी संगत करू नये. ती महाविषयभोगांची मुळे असून ज्ञान व वैराग्य नष्ट करते.

Verse 34

ब्रह्मोवाच । इत्याद्युक्त्वा बहुतरं महायोगी महेश्वरः । विरराम गिरीशं तं महायोगिवरः प्रभुः

ब्रह्मा म्हणाले—असे आणि आणखी बरेच काही बोलून ते महायोगी प्रभु महेश्वर, तेच गिरीश—योग्यांतील श्रेष्ठ—तेव्हा विराम पावून मौन झाले।

Verse 35

एतच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शंभोर्निरामयं निःस्पृहं निष्ठुरं च । कालीतातश्चकितोऽभूत्सुरर्षे तद्वत्किंचिद्व्याकुलश्चास तूष्णीम्

हे देवर्षे! शंभूची ती वचने—निर्मळ, निःस्पृह व कठोर—ऐकून कालीचे पिता चकित झाले; तसेच थोडे व्याकुळ होऊन ते मौन राहिले।

Verse 36

तपस्विनोक्तं वचनं निशम्य तथा गिरीशं चकितं विचार्य्य । अतः प्रणम्यैव शिवं भवानी जगाद वाक्यं विशदन्तदानीम्

तपस्वीने उच्चारलेले वचन ऐकून आणि गिरीश (शिव) यांचा विचार करून चकित होत, भवानीने शिवाला प्रणाम केला व त्या क्षणी स्पष्टपणे वचन बोलली।