गणेशविवाहोत्सवः तथा सिद्धि-बुद्धि-सन्तानवर्णनम् | Gaṇeśa’s Wedding Festival and the Progeny of Siddhi & Buddhi

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र विश्वरूपः प्रजापतिः । तदुद्योगं संविचार्य सुखमाप प्रसन्नधीः

ब्रह्मा म्हणाले—त्याच वेळी तेथे प्रजापती विश्वरूपाने त्या उद्योगाचा नीट विचार केला. प्रसन्न व निर्मळ बुद्धीने त्याने सुख व शांती प्राप्त केली.

Verse 2

विश्वरूपप्रजेशस्य दिव्यरूपे सुते उभे । सिद्धिबुद्धिरिति ख्याते शुभे सर्वांगशोभने

प्रजापती विश्वरूपाच्या घरी दिव्यरूप अशा दोन कन्या जन्मल्या. त्या ‘सिद्धी’ आणि ‘बुद्धी’ म्हणून प्रसिद्ध—दोन्ही शुभ, सर्वांगाने शोभिवंत.

Verse 3

ताभ्यां चैव गणेशस्य गिरिजा शंकरः प्रभू । महोत्सवं विवाहं च कारयामासतुर्मुदा

मग त्यांच्यासह गिरिजा आणि प्रभू शंकर यांनी आनंदाने गणेशाचा महोत्सव व विवाहविधी—दोन्ही—घडवून आणले.

Verse 4

समाप्तोयं रुद्रसंहितान्तर्गतः कुमारखण्डश्चतुर्थः

अशा प्रकारे रुद्रसंहितेतील चतुर्थ खंड ‘कुमारखंड’ समाप्त झाला.

Verse 5

तथा च विश्वकर्माऽसौ विवाहं कृतवांस्तथा । तथा च ऋषयो देवा लेभिरे परमां मुदम्

तेव्हा विश्वकर्म्यानेही विधिपूर्वक विवाहसंस्कार संपन्न केला. त्यानंतर ऋषी आणि देवगण परम आनंदास प्राप्त झाले.

Verse 6

गणेशोपि तदा ताभ्यां सुखं चैवाप्तिचिंतकम् । प्राप्तवांश्च मुने तत्तु वर्णितुं नैव शक्यते

तेव्हा गणेशानेही त्या दोघांमुळे असे सुख व परिपूर्णता मिळवली की प्राप्तीची चिंता नाहीशी झाली. हे मुने, तो अनुभव शब्दांत वर्णन करणे अशक्य आहे.

Verse 7

कियता चैव कालेन गणेशस्य महात्मनः । द्वयोः पत्न्योश्च द्वौ दिव्यौ तस्य पुत्रौ बभूवतुः

काही काळ गेल्यावर महात्मा गणेशाच्या दोन्ही पत्नींपासून त्याला दोन दिव्य, तेजस्वी पुत्र झाले.

Verse 8

सिद्धेर्गणेशपत्न्यास्तु क्षेमनामा सुतोऽभवत् । बुद्धेर्लाभाभिधः पुत्रो ह्यासीत्परभशोभनः

भगवान गणेशांच्या पत्नी सिद्धीपासून ‘क्षेम’ नावाचा पुत्र झाला. आणि बुद्धीपासून ‘लाभ’ नावाचा पुत्र उत्पन्न झाला, जो रूप-भाग्याने अत्यंत शोभिवंत होता.

Verse 9

एवं सुखमचिंत्यं व भुंजाने हि गणेश्वरे । आजगाम द्वितीयश्च क्रांत्वा पृथ्वीं सुतस्तदा

अशा रीतीने गणेश्वर अचिंत्य सुखाचा उपभोग करीत असता, तेव्हा दुसरा पुत्र पृथ्वीचा परिभ्रमण करून तेथे येऊन पोहोचला.

Verse 10

तावश्च नारदेनैव प्राप्तो गेहे महात्मना । यथार्थं वच्मि नोऽसत्यं न छलेन न मत्सरात्

तेव्हा महात्मा नारदच त्या दोघांच्या घरी येऊन पोहोचले. मी जे सांगतो ते यथार्थ आहे—ना असत्य, ना छलाने, ना मत्सराने.

Verse 11

पितृभ्यां तु कृतं यच्च शिवया शंकरेण ते । तन्न कुर्य्यात्परो लोके सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्

तुमच्या माता-पित्यांनी—शिव आणि शंकरांनी—जे केले आहे, तसे जगात दुसरा कोणी करू शकत नाही. हे सत्य आहे; मी सत्य-सत्य सांगतो.

Verse 12

निष्कास्य त्वां कुक्रमणं मिषमुत्पाद्य यत्नतः । गणेशस्य वरोकारि विवाहः परशोभनः

तुला बाहेर पाठवण्यासाठी—कुकर्माचा प्रसंग येऊ नये म्हणून—यत्नपूर्वक एक निमित्त रचले गेले. हे वरद! मग गणेशाचा परम शुभ व अत्यंत शोभिवंत विवाह घडवून आणला गेला.

Verse 13

गणेशस्य कृतोद्वाहो लब्धवांस्स्त्रीद्वयं मुदा । विश्वरूपप्रजेशस्य कन्यारत्नं महोत्तमम्

अशा रीतीने गणेशाचा विवाह विधिपूर्वक झाला. आनंदाने त्यांना दोन पत्नी प्राप्त झाल्या—विश्वरूप प्रजापतीच्या त्या परम उत्तम, रत्नतुल्य कन्या।

Verse 14

पुत्रद्वयं ललाभासौ द्वयोः पत्न्योश्शुभांगयोः । सिद्धे क्षेमं तथा बुद्धेर्लाभं सर्वं सुखप्रदम्

त्या दोन्ही शुभांगिनी पत्नींपासून त्यांना दोन पुत्र प्राप्त झाले—सिद्ध, क्षेम आणि बुद्धेरलाभ—जे कल्याण, संरक्षण व सर्व सुख देणारे होते।

Verse 15

पत्न्योर्द्वयोर्गणेशोऽसौ लब्ध्वा पुत्रद्वयं शुभम् । मातापित्रोर्मतेनैव सुखं भुंक्ते निरंतरम्

तो गणेश दोन पत्नींपासून दोन शुभ पुत्र प्राप्त करून, माता-पित्याच्या मतानुसारच अखंड सुख उपभोगतो।

Verse 16

भवता पृथिवी क्रांता ससमुद्रा सकानना । तच्छलाज्ञावशात्तात तस्य जातं फलं त्विदम्

हे प्रिय पुत्रा! तू समुद्र व अरण्यांसह पृथ्वीचा परिभ्रमण केला; पण ते त्या (दैवी) आज्ञा व युक्तीच्या बळावर घडले—आणि हाच त्याचा फलितार्थ झाला आहे।

Verse 17

पितृभ्यां क्रियतास्मैवच्छलं तात विचार्यताम् । स्वस्वामिभ्यां विशेषेण ह्यन्यः किन्न करोति वै

म्हणून, हे पुत्रा! त्याच्या माता-पित्यांकडूनच अशी युक्ती ठरवून अमलात आणावी—विचार कर. आपल्या स्वामी व आपल्या हेतूसाठी दुसरा काय नाही करीत?

Verse 18

असम्यक्च कृतं ताभ्यां त्वत्पितृभ्यां हि कर्म ह । विचार्यतां त्वयाऽपीह मच्चित्ते न शुभं मतम्

खरोखरच तुझ्या माता-पित्यांनी केलेले कर्म योग्य रीतीने झालेले नाही. तूही येथे त्याचा विचार कर; माझ्या चित्तात ते शुभ वाटत नाही.

Verse 19

दद्याद्यदि गरं माता विक्रीणीयात्पिता यदि । राजा हरति सर्वस्वं कस्मै किं च ब्रवीतु वै

जर माता विष देईल, जर पिता (स्वतःच्या संततीला) विकेल, आणि जर राजा सर्वस्व हिरावून घेईल—तर मग कोणाकडे, आणि काय, खरेच सांगावे वा दाद मागावी?

Verse 20

येनैवेदं कृतं स्याद्वै कर्मानर्थकरं परम् । शांतिकामस्सुधीस्तात तन्मुखं न विलोकयेत्

ज्याने हे परम अनर्थकारी कर्म केले आहे—हे प्रिय—शांती इच्छिणारा सुज्ञ पुरुष त्याच्या मुखाकडेही पाहू नये.

Verse 21

इति नीतिः श्रुतौ प्रोक्ता स्मृतौ शास्त्रेषु सर्वतः । निवेदिता च सा तेऽद्य यथेच्छसि तथा कुरु

अशी ही आचरणनीती श्रुतीत सांगितली आहे, स्मृतीत आणि सर्व शास्त्रांतही सर्वत्र आहे. आज मी ती तुला निवेदिली; आता तुला जसे योग्य वाटेल तसे कर.

Verse 22

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा नारद त्वं तु महेश्वरमनोगतिः । तस्मै तथा कुमाराय वाक्यं मौनमुपागतः

ब्रह्मा म्हणाले—हे नारदा! असे बोलून, महेश्वरात लीन झालेल्या मनाने तू त्या कुमारास पुढे काहीही न बोलता मौन धारण केलेस.

Verse 23

स्कन्दोऽपि पितरं नत्वा कोपाग्निज्वलितस्तदा । जगाम पर्वतं क्रौंचं पितृभ्यां वारितोऽपि सन्

स्कंदानेही पित्याला नमस्कार केला; तेव्हा तो क्रोधाग्नीने जळू लागला. माता-पित्यांनी रोखले तरी तो क्रौंच पर्वताकडे निघून गेला.

Verse 24

वारणे च कृते त्वद्य गम्यते च कथं त्वया । इत्येवं च निषिद्धोपि प्रोच्य नेति जगाम सः

“आज तुला रोखले आहे, तरी तू कसा जातोस?” असे म्हणत त्याला निषिद्ध केले; तरी तो “नाही” असे बोलून निघून गेला.

Verse 25

न स्थातव्यं मया तातौ क्षणमप्यत्र किंचन । यद्येवं कपटं प्रीतिमपहाय कृतं मयि

हे प्रिय पितृहो! मला येथे क्षणभरही थांबू नये. जर खरे स्नेह बाजूला ठेवून माझ्याशी असा कपट केला असेल, तर येथे राहणे योग्य नाही.

Verse 26

एवमुक्त्वा गतस्तत्र मुने सोऽद्यापि वर्तते । दर्शनेनैव सर्वेषां लोकानां पापहारकः

असे बोलून, हे मुने, तो तेथे गेला आणि आजही तेथेच विराजमान आहे; जो केवळ दर्शनमात्राने सर्व लोकांचे पाप हरतो.

Verse 27

तद्दिनं हि समारभ्य कार्तिकेयस्य तस्य वै । शिवपुत्रस्य देवर्षे कुमारत्वं प्रतिष्ठितम्

हे देवर्षे! त्या दिवसापासून त्या कार्तिकेय—शिवपुत्र—याचे ‘कुमार’ (नित्य-यौवन) रूप दृढपणे प्रतिष्ठित झाले।

Verse 28

तन्नाम शुभदं लोके प्रसिद्धं भुवनत्रये । सर्वपापहरं पुण्यं ब्रह्मचर्यप्रदं परम्

ते नाव जगात शुभदायक व त्रिभुवनी प्रसिद्ध आहे; ते पवित्र, परम पुण्यदायक, सर्व पापांचा नाश करणारे व परम ब्रह्मचर्य देणारे आहे।

Verse 29

कार्तिक्यां च सदा देवा ऋषयश्च सतीर्थकाः । दर्शनार्थं कुमारस्य गच्छंति च मुनीश्वराः

आणि कार्तिकीच्या वेळी देव व ऋषी—तीर्थांसह—सदा कुमार (स्कंद) यांच्या दर्शनासाठी जातात; तसेच मुनीश्वरही त्याच्या दर्शनार्थ प्रस्थान करतात।

Verse 30

कार्तिक्यां कृत्तिकासंगे कुर्याद्यः स्वामिदर्शनम् । तस्य पापं दहेत्सर्वं चित्तेप्सित फलं लभेत्

कार्तिकीमध्ये कृत्तिकांच्या शुभ संयोगी जो स्वामी (शिव) यांचे दर्शन करतो, त्याचे सर्व पाप दग्ध होतात आणि तो चित्तेच्छित फल प्राप्त करतो।

Verse 31

उमापि दुःखमापन्ना स्कन्दस्य विरहे सति । उवाच स्वामिनं दीना तत्र गच्छ मया प्रभो

स्कंदाच्या विरहाने उमादेवीही दुःखाकुल झाली. दीन होऊन तिने स्वामीस म्हटले— “हे प्रभो, माझ्यासह तेथे चला.”

Verse 32

तत्सुखार्थं स्वयं शंभुर्गतस्स्वांशेन पर्वते । मल्लिकार्जुननामासीज्ज्योतिर्लिङ्गं सुखावहम्

त्या भक्ताच्या सुखासाठी स्वयं शंभू आपल्या अंशाने त्या पर्वतावर गेले आणि तिथे ते सुखदायक 'मल्लिकार्जुन' नावाचे ज्योतिर्लिंग झाले.

Verse 33

अद्यापि दृश्यते तत्र शिवया सहितश्शिवः । सर्वेषां निजभक्तानां कामपूरस्सतां गतिः

आजही तेथे शिवा (पार्वती) सहित भगवान शिव दर्शन देतात. ते आपल्या भक्तांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आणि सत्पुरुषांचे परम आश्रय व परम ध्येय आहेत.

Verse 34

तमागतं स विज्ञाय कुमारस्सशिवं शिवम् । स विरज्य ततोऽन्यत्र गंतुमासीत्समुत्सुकः

शिवगणांसह भगवान शिव आले आहेत हे ओळखून दिव्य कुमार अंतःकरणाने सर्वांपासून विरक्त झाला आणि अन्यत्र जाण्यास उत्सुक होऊन निघण्यास सिद्ध झाला.

Verse 35

देवैश्च मुनिभिश्चैव प्रार्थितस्सोपि दूरतः । योजनत्रयमुत्सृज्य स्थितः स्थाने च कार्तिकः

देव व मुनी दूरून विनवित असतानाही कार्तिकेय दूरच राहिला. तीन योजन अंतर ठेवून तो आपल्या स्थानी दृढपणे स्थित राहिला.

Verse 36

पुत्रस्नेहातुरौ तौ वै शिवौ पर्वणि पर्वणि । दर्शनार्थं कुमारस्य तस्य नारद गच्छतः

हे नारद, पुत्रस्नेहाने व्याकुळ झालेले ते दोघे—शिव व (पार्वती)—प्रत्येक पर्वकाळी वारंवार त्या कुमाराच्या दर्शनासाठी जात असत.

Verse 37

अमावास्यादिने शंभुः स्वयं गच्छति तत्र ह । पूर्णमासी दिने तत्र पार्वती गच्छति ध्रुवम्

अमावास्येच्या दिवशी शंभू स्वतः निश्चयाने तेथे जातात; आणि पौर्णिमेच्या दिवशी पार्वतीही निश्चितच तेथे जाते.

Verse 38

यद्यत्तस्य च वृत्तांतं भवत्पृष्टं मुनीश्वर । कार्तिकस्य गणेशस्य परमं कथितं मया

हे मुनीश्वर, आपण त्याचा जो जो वृत्तांत विचारला होता—कार्तिकेय व गणेश यांचा परम व सारभूत वृत्तांत मी आपणास सांगितला आहे.

Verse 39

एतच्छ्रुत्वा नरो धीमान् सर्वपापैः प्रमुच्यते । शोभनां लभते कामानीप्सितान्सकलान्सदा

हे ऐकून बुद्धिमान मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो. तो सदैव शुभता प्राप्त करतो आणि सर्व इच्छित कामना मिळवतो.

Verse 40

यः पठेत्पाठयेद्वापि शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

जो हे पठेल, पठवेल, ऐकेल किंवा ऐकवेल—तो सर्व कामना प्राप्त करतो; याबाबत विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 41

ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत् । वैश्यो धन समृद्धस्स्याच्छूद्रस्सत्समतामियात्

या शिव-संबंधी पुण्याने ब्राह्मण ब्रह्मतेजाने तेजस्वी होतो, क्षत्रिय विजयी होतो। वैश्य धनसमृद्धी प्राप्त करतो आणि शूद्र सत्पुरुषांसारखी श्रेष्ठ समता प्राप्त करतो।

Verse 42

रोगी रोगात्प्रमुच्येत भयान्मुच्येत भीतियुक् । भूतप्रेतादिबाधाभ्यः पीडितो न भवेन्नरः

रोगी रोगातून मुक्त होतो आणि भयग्रस्त जन भयातून सुटतो। भूत-प्रेतादी बाधांनी पीडित मनुष्य पुन्हा त्रस्त होत नाही।

Verse 43

एतदाख्यानमनघं यशस्यं सुखवर्द्धनम् । आयुष्यं स्वर्ग्यमतुलं पुत्रपौत्रादिकारकम्

हे निष्पाप पवित्र आख्यान यश देणारे व सुख वाढविणारे आहे। हे आयुष्य वाढवते, अतुल स्वर्ग्य पुण्य देते आणि पुत्र-पौत्रादी प्राप्तीचे कारण ठरते।

Verse 44

अपवर्गप्रदं चापि शिवज्ञानप्रदं परम् । शिवाशिवप्रीतिकरं शिवभक्तिविवर्द्धनम्

हे अपवर्ग (मोक्ष) देणारे आणि परम शिवज्ञान प्रदान करणारे आहे। हे शिव व त्यांच्या शुभ भक्तांना प्रसन्न करते आणि शिवभक्ती वाढवते।

Verse 45

श्रवणीयं सदा भक्तैर्निःकामैश्च मुमुक्षुभिः । शिवाद्वैतप्रदं चैतत्सदाशिवमयं शिवम्

भक्तांनी—निष्काम जनांनी व मुमुक्षूंनी—याचे श्रवण सदैव करावे। कारण हे शिवाचे अद्वैतबोध देते आणि स्वतः सदाशिवमय, कल्याणकारी शिवस्वरूप आहे।