क्रौञ्चशरणागमनम् तथा बाणासुरवधः (Krauñca Seeks Refuge; Slaying of Bāṇāsura)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र क्रौञ्चनामाचलो मुने । आजगाम कुमारस्य शरणं बाणपीडित

ब्रह्मा म्हणाले: हे मुनी, याच काळात बाणांनी पीडित झालेला क्रौंच नावाचा पर्वत कुमार कार्तिकेयाच्या शरणी आला.

Verse 2

पलायमानो यो युद्धादसोढा तेज ऐश्वरम् । तुतोदातीव स क्रौञ्चं कोट्यायुतबलान्वितः

युद्धापासून पळ काढणारा, जो ईश्वरी तेज सहन करू शकला नाही, त्याने कोट्यवधींच्या बळाने क्रौंच पर्वतावर प्रहार केला.

Verse 3

प्रणिपत्य कुमारस्य स भक्त्या चरणाम्बुजम् । प्रेमनिर्भरया वाचा तुष्टाव गुहमादरात्

त्याने भक्तिभावाने कुमाराच्या चरणकमलांना प्रणाम केला आणि प्रेमाने भरलेल्या वाणीने आदरपूर्वक गुह (स्कंद) याची स्तुती केली।

Verse 4

क्रौंच उवाच । कुमार स्कंद देवेश तारकासुरनाशक । पाहि मां शरणापन्नं बाणासुरनिपीडितम्

क्रौंच म्हणाला—हे कुमार स्कंद, देवेश, तारकासुरनाशक! मी शरण आलो आहे; बाणासुराने पीडित झालेल्या माझे रक्षण करा।

Verse 5

संगरात्ते महासेन समुच्छिन्नः पलायितः । न्यपीडयच्च मागत्य हा नाथ करुणाकर

युद्धातून तुझी महासेना छिन्नभिन्न होऊन पळून गेली; मग तो येऊन मला छळू लागला। हा नाथ, करुणाकर, माझे रक्षण कर।

Verse 6

तत्पीडितस्ते शरणमागतोऽहं सुदुःखितः । पलायमानो देवेश शरजन्मन्दयां कुरु

त्याच्यामुळे पीडित होऊन मी अत्यंत दुःखी अवस्थेत तुझ्या शरण आलो आहे। हे देवेश, हे शरजन्मन् (कार्त्तिकेय)! रक्षणासाठी पळत आलो—माझ्यावर दया कर।

Verse 7

दैत्यं तं नाशय विभो बाणाह्वं मां सुखीकुरु । दैत्यघ्नस्त्वं विशेषेण देवावनकरस्स्वराट्

हे विभो! ‘बाण’ नावाच्या त्या दैत्याचा नाश कर आणि मला सुखी-निश्चिंत कर. तू विशेषतः दैत्यघ्न आहेस—देवांचा रक्षक, स्वराज आश्रयस्वरूप।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इति क्रौंचस्तुतस्स्कन्दः प्रसन्नो भक्तपालकः । गृहीत्वा शक्तिमतुलां स्वां सस्मार शिवो धिया

ब्रह्मा म्हणाले—क्रौंचाने अशी स्तुती केल्यावर भक्तांचे रक्षक स्कंद प्रसन्न झाले. आपली अतुल शक्ती (भाला) हातात घेऊन त्यांनी एकाग्र बुद्धीने भगवान शिवांचे अंतःकरणी स्मरण केले।

Verse 9

चिक्षेप तां समुद्दिश्य स बाणं शंकरात्मजः । महाशब्दो बभूवाथ जज्वलुश्च दिशो नभः

शंकरपुत्राने तिला उद्देशून ती शक्ती बाणासारखी फेकली. तेव्हा प्रचंड गर्जना झाली आणि दिशा व आकाशही ज्वलंत झाले।

Verse 10

सबलं भस्मसात्कृत्वासुरं तं क्षणमात्रतः । गुहोपकंठं शक्तिस्सा जगाम परमा मुने

हे परम मुने, त्या परम शक्तीने क्षणातच त्या बलवान असुराला भस्मसात केले आणि मग गुह (कार्त्तिकेय) याच्या जवळ परत येऊन त्याच्या कंठाशीच स्थिर झाली।

Verse 11

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे बाणप्रलंबवध कुमारविजयवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय भागातील ‘रुद्रसंहिता’ या ग्रंथात, चतुर्थ ‘कुमारखंडा’त ‘बाण व प्रलंबवध आणि कुमारविजयवर्णन’ नावाचा अकरावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 12

तच्छुत्वा स्वामिवचनं मुदितो गिरिराट् तदा । स्तुत्वा गुहं तदारातिं स्वधाम प्रत्यपद्यत

स्वामीचे वचन ऐकून त्या वेळी गिरिराज आनंदित झाला। मग शत्रुनाशक गुहाची स्तुती करून तो आपल्या धामास परत गेला।

Verse 13

ततः स्कन्दो महेशस्य मुदा स्थापितवान्मुने । त्रीणि लिंगानि तत्रैव पापघ्नानि विधानतः

त्यानंतर, हे मुने, स्कंदाने आनंदाने तेथेच विधिपूर्वक महेशाची तीन लिंगे स्थापिली—जी पापांचा नाश करणारी आहेत।

Verse 14

प्रतिज्ञेश्वरनामादौ कपालेश्वरमादरात् । कुमारेश्वरमेवाथ सर्वसिद्धिप्रदं त्रयम्

प्रथम ‘प्रतिज्ञेश्वर’ या नावाने, मग आदराने ‘कपालेश्वर’, आणि त्यानंतर ‘कुमारेश्वर’—शिवाच्या या त्रिनाम-त्रयाने निश्चयच सर्व सिद्धी प्रदान होतात।

Verse 15

पुनस्सर्वेश्वरस्तत्र जयस्तंभसमीपतः । स्तंभेश्वराभिधं लिंगं गुहः स्थापितवान्मुदा

पुन्हा तेथे जयस्तंभाजवळ गुहाने आनंदाने ‘स्तंभेश्वर’ नावाचे लिंग स्थापिले, जे सर्वेश्वर शिवाचे स्वरूप आहे।

Verse 16

ततस्सर्वे सुरास्तत्र विष्णुप्रभृतयो मुदा । लिंगं स्थापितवंतस्ते देवदेवस्य शूलिनः

त्यानंतर तेथे विष्णु-आदि सर्व देवांनी आनंदाने देवदेव, शूलधारी शिवाचे लिंग स्थापिले।

Verse 17

सर्वेषां शिवलिंगानां महिमाभूत्तदाद्भुतः । सर्वकामप्रदश्चापि मुक्तिदो भक्तिकारिणाम्

त्या वेळी सर्व शिवलिंगांची महिमा अत्यंत अद्भुत झाली। ती सर्व योग्य कामना पूर्ण करतात आणि भक्तिभाव असणाऱ्यांना मोक्ष देतात।

Verse 18

ततस्सर्वे सुरा विष्णुप्रमुखाः प्रीतमानसाः । ऐच्छन्गिरिवरं गंतुं पुरस्कृत्य गुहं मुदा

त्यानंतर विष्णुप्रमुख सर्व देव प्रसन्न मनाने, गुह (कार्तिकेय) याला पुढे करून, त्या श्रेष्ठ पर्वताकडे जाण्याची इच्छा करू लागले।

Verse 19

तस्मिन्नवसरे शेषपुत्रः कुमुद नामकः । आजगाम कुमारस्य शरणं दैत्यपीडितः

त्याच वेळी शेषाचा पुत्र म्हणून प्रसिद्ध कुमुद, दैत्यांनी त्रस्त होऊन, कुमार (स्कंद) यांच्या शरणास आला।

Verse 20

प्रलंबाख्योऽसुरो यो हि रणादस्मात्पलायितः । स तत्रोपद्रवं चक्रे प्रबलस्तारकानुगः

प्रलंब नावाचा जो असुर या रणातून पळून गेला होता, तो तिकडे जाऊन; प्रबळ, तारकाचा अनुचर होऊन पुन्हा उपद्रव व त्रास करू लागला.

Verse 21

सोऽथ शेषस्य तनयः कुमुदोऽहिपतेर्महान् । कुमारशरणं प्राप्तस्तुष्टाव गिरिजात्मजम्

तेव्हा शेषाचा पुत्र, नागराजाचा महान् कुमुद कुमाराच्या शरणास गेला आणि भक्तिभावाने गिरिजापुत्र स्कंदाची स्तुती करू लागला।

Verse 22

कुमुद उवाच । देवदेव महादेव वरतात महाप्रभो । पीडितोऽहं प्रलंबेन त्वाहं शरणमागतः

कुमुद म्हणाला— हे देवदेव महादेव, हे वरदाता महाप्रभो! प्रलंबाने मी पीडित झालो आहे; म्हणून तुझ्या शरण आलो आहे।

Verse 23

पाहि मां शरणापन्नं प्रलंबा सुरपीडितम् । कुमार स्कन्द देवेश तारकारे महाप्रभो

मला वाचवा; मी शरणागत आहे; प्रलंब व देवांना पीडा देणारे असुरगण मला त्रास देत आहेत। हे कुमार, हे स्कंद, हे देवेश, तारकासुर-वधकर्ता महाप्रभो, माझे रक्षण करा।

Verse 24

त्वं दीनबंधुः करुणासिन्धुरानतवत्सलः । खलनिग्रहकर्ता हि शरण्यश्च सतां गतिः

आपण दीनांचे बंधु, करुणेचा सागर आणि शरणागतांवर सदैव वात्सल्य करणारे आहात। आपण दुष्टांचा निग्रह करणारे, शरण्य आणि सज्जनांची परम गती आहात।

Verse 25

कुमुदेनस्तुतश्चेत्थं विज्ञप्तस्तद्वधाय हि । स्वाश्च शक्तिं स जग्राह स्मृत्वा शिवपदांबुजौ

कुमुदाने अशा रीतीने स्तुती करून त्या वधासाठी विनंती केल्यावर, त्याने प्रथम भगवान शिवांच्या चरणकमलांचे स्मरण केले; मग आपली दिव्य शक्ती धारण केली।

Verse 26

चिक्षेप तां समुद्दिश्य प्रलंबं गिरिजासुतः । महाशब्दो बभूवाथ जज्वलुश्च दिशो नभः

गिरिजासुताने प्रलंबाला उद्देशून ते शस्त्र फेकले. तेव्हा प्रचंड गर्जना झाली आणि दिशा व आकाश ज्वाळांनी उजळले.

Verse 27

तं सायुतबलं शक्तिर्द्रुतं कृत्वा च भस्मसात् । गुहोपकंठं सहसाजगामाक्लिष्टवारिणी

सायुतबलसम शक्तीने त्याला क्षणात भस्म केले; आणि ती अक्लिष्ट, अविचल शक्ती तत्काळ गुह (कुमार) यांच्या समीप जाऊन पोहोचली.

Verse 28

ततः कुमारः प्रोवाच कुमुदं नागबालकम् । निर्भयः स्वगृहं गच्छ नष्टस्स सबलोऽसुरः

मग कुमाराने नागबालक कुमुदाला म्हटले— “निर्भय होऊन आपल्या घरी जा; तो बलवान असुर नष्ट झाला आहे.”

Verse 29

तच्छुत्वा गुहवाक्यं स कुमुदोहिपतेस्सुतः । स्तुत्वा कुमारं नत्वा च पातालं मुदितो ययौ

गुह (कुमार) यांचे वचन ऐकून नागराजाचा पुत्र कुमुदाने कुमाराची स्तुती केली व नमस्कार केला; आणि आनंदाने पाताळाला निघून गेला.

Verse 30

एवं कुमारविजयं वर्णितं ते मुनीश्वर । चरितं तारकवधं परमाश्चर्यकारकम्

अशा रीतीने, हे मुनीश्वर, मी तुला कुमाराचा विजय—तारकवधाचे हे परम आश्चर्यकारक चरित्र—वर्णिले आहे।

Verse 31

सर्वपापहरं दिव्यं सर्वकामप्रदं नृणाम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्

हे दिव्य आहे, सर्व पापांचा नाश करणारे व मनुष्यांना सर्व कामना देणारे; हे धन्य, यशदायक, आयुष्यवर्धक आणि सत्पुरुषांना भुक्ती व मुक्ती देणारे आहे।

Verse 32

ये कीर्तयंति सुयशोऽमितभाग्ययुता नराः । कुमारचरितं दिव्यं शिव लोकं प्रयांति ते

जे सुयशस्वी व अमाप भाग्ययुक्त नर कुमार (स्कंद) यांचे हे दिव्य चरित्र कीर्तन व प्रचार करतात, ते निश्चयाने शिवलोकास प्राप्त होतात।

Verse 33

श्रोष्यंति ये च तत्कीर्तिं भक्त्या श्रद्धान्विता जनाः । मुक्तिं प्राप्स्यन्ति ते दिव्यामिह भुक्त्वा परं सुखम्

जे लोक श्रद्धा व भक्तियुक्त होऊन ती कीर्ती ऐकतात, ते इहलोकी परम सुख भोगून शेवटी दिव्य मुक्ती प्राप्त करतात।