तारक-कुमार-युद्धवर्णनम् / Description of the Battle between Tāraka and Kumāra
या अध्यायात तारक-वध प्रसंगातील युद्ध अधिकच तीव्र होते. ब्रह्मा सांगतात की कुमार वीरभद्राला आवरून शिवाच्या कमलचरणांचे स्मरण करीत तारकाचा वध करण्याचा दृढ संकल्प करतो. कार्तिकेयाची रणतत्परता, गर्जना, क्रोध आणि सभोवतालची सेना यांचे वर्णन येते; देव व ऋषी जयघोष व स्तुती करून त्याचे अभिनंदन करतात. हा सामना केवळ वैयक्तिक द्वंद्व न राहता सर्वलोकांना भयभीत करणारा विश्वव्यापी महासंग्राम ठरतो. दोन्ही वीर शक्ती-शस्त्रांनी परस्पर प्रहार करतात; वैतालिक व खेचर अशा पद्धती, मंत्र आणि युक्ती यांचाही उल्लेख आहे. मस्तक, गळा, जांघा, गुडघे, कंबर, छाती व पाठ इत्यादी अनेक ठिकाणी परस्पर विद्ध व आघात होत समबळाचा दीर्घ, घोर द्वंद्व चालू राहतो आणि पुढील कथानिराकरणाची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । निवार्य वीरभद्रं तं कुमारः परवीरहा । समैच्छत्तारकवधं स्मृत्वा शिवपदाम्बुजौ
ब्रह्मा म्हणाले—त्या वीरभद्राला रोखून, परवीरहंता कुमाराने भगवान शिवांच्या चरणकमलांचे स्मरण केले आणि तारकवध करण्याचा निश्चय केला।
Verse 2
जगर्जाथ महातेजाः कार्तिकेयो महाबलः । सन्नद्धः सोऽभवत्क्रुद्ध सैन्येन महता वृतः
त्यानंतर महाबली, महातेजस्वी कार्तिकेय गर्जना करू लागला। पूर्ण सन्नद्ध होऊन तो क्रुद्ध झाला आणि विशाल सैन्याने वेढला गेला।
Verse 3
तदा जयजयेत्युक्तं सर्वैर्देर्वेर्गणै स्तथा । संस्तुतो वाग्भिरिष्टाभिस्तदैव च सुरर्षिभिः
तेव्हा सर्व देवगणांनी एकमुखाने “जय जय” असा जयघोष केला. त्याच क्षणी देवर्षींनी प्रिय स्तोत्रे व मंगल वचने यांनी प्रभूची स्तुती केली.
Verse 4
तारकस्य कुमारस्य संग्रामोऽतीव दुस्सहः । जातस्तदा महाघोरस्सर्वभूत भयंकरः
तेव्हा तारक आणि दिव्य युवक कुमार यांचा संग्राम अत्यंत दुर्धर झाला; तो महाघोर असून सर्व प्राण्यांना भयभीत करणारा होता।
Verse 5
शक्तिहस्तौ च तौ वीरौ युयुधाते परस्परम् । सर्वेषां पश्यतां तत्र महाश्चर्यवतां मुने
हे मुने, ते दोघे वीर हातात शक्ति (भाला) घेऊन तेथे परस्पर युद्ध करीत होते; सर्वजण पाहून महान आश्चर्यात पडले।
Verse 6
शक्तिनिर्भिन्नदेहौ तौ महासाधनसंयुतौ । परस्परं वंचयंतौ सिंहाविव महाबलौ
ते दोघे, परस्परविरोधी शक्तींमुळे देहाने भिन्न भासणारे, महान साधनांनी युक्त होते; महाबलवान सिंहांसारखे ते एकमेकांना चकवू पाहत होते।
Verse 7
वैतालिकं समाश्रित्य तथा खेचरकं मतम् । पापं तं च समाश्रित्य शक्त्या शक्तिं विजघ्नतुः
वैतालिक उपायाचा आश्रय घेऊन आणि खेचरक युक्तीही स्वीकारून, ते पापी दुष्ट साधनांना धरून राहिले; मग शक्तीने शक्तीवर प्रहार करून त्यांनी विरोधी शक्तीचा नाश केला।
Verse 8
एभिर्मंत्रैर्महावीरौ चक्रतुर्युद्धमद्भुतम् । अन्योन्यं साधकौ भूत्वा महाबलपराक्रमौ
या मंत्रांनी समर्थ होऊन ते दोन महावीर अद्भुत युद्ध करू लागले। जणू एकमेकांविरुद्ध आपापली मंत्रसिद्धी साधणारे साधक बनून त्यांनी महान बल व पराक्रम दाखविला।
Verse 9
महाबलं प्रकुर्वतौ परस्परवधैषिणौ । जघ्नतुश्शक्तिधाराभी रणे रणविशारदौ
महाबळ प्रकट करीत, परस्परवधास इच्छुक ते दोघे रणविशारद योद्धे रणांगणात शक्तीच्या धारांनी एकमेकांवर प्रहार करू लागले।
Verse 10
इति श्री शिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे तारका सुरवधदेवोत्सववर्णनं नाम दशमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या चतुर्थ कुमारखण्डात ‘तारकासुरवधानंतर देवोत्सववर्णन’ नामक दहावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 11
तदा तौ युध्यमानौ च हन्तुकामौ महाबलौ । वल्गन्तौ वीरशब्दैश्च नानायुद्धविशारदौ
तेव्हा ते दोघे महाबलवान वीर, मारण्याच्या इच्छेने युद्धात गुंतलेले, रणांगणात वीरनाद करीत उड्या मारू लागले; ते नानाविध युद्धकौशल्यात पारंगत होते।
Verse 12
अभवन्प्रेक्षकास्सर्वे देवा गंधर्वकिन्नराः । ऊचुः परस्परं तत्र कोस्मिन्युद्धे विजेष्यते
तेथे सर्व देव, गंधर्व व किन्नर प्रेक्षक झाले. ते परस्पर म्हणू लागले—“या युद्धात खरे तर कोण जिंकेल?”
Verse 13
तदा नभोगता वाणी जगौ देवांश्च सांत्वयन् । असुरं तारकं चात्र कुमारोऽयं हनिष्यति
तेव्हा आकाशातून दिव्य वाणी निनादली, देवांना धीर देत—“येथे हा कुमार निश्चयच असुर तारकाचा वध करील.”
Verse 14
मा शोच्यतां सुरैः सर्वै सुखेन स्थीयतामिति । युष्मदर्थं शंकरो हि पुत्ररूपेण संस्थितः
सर्व देवांनी शोक करू नये; सर्वांनी सुखाने स्थिर राहावे. तुमच्या हितासाठीच शंकर पुत्ररूपाने येथे स्थित झाले आहेत.
Verse 15
श्रुत्वा तदा तां गगने समीरितां वाचं शुभां सप्रमथेस्समावृतः । निहंतुकामः सुखितः कुमारको दैत्याधिपं तारकमाश्वभूत्तदा
गगनात निनादणारी ती शुभ वाणी ऐकून, प्रमथांनी वेढलेला कुमार आनंदित झाला; वधाची इच्छा धरून तो त्वरित दैत्याधिपती तारकाकडे निघाला.
Verse 16
शक्त्या तया महाबाहुराजघानस्तनांतरे । कुमारः स्म रुषाविष्टस्तारकासुरमोजसा
त्या शक्तीने महाबाहु कुमार क्रोधाने आविष्ट होऊन तारकासुराच्या वक्षस्थळी घाव घातला आणि आपल्या तेजस्वी बळाने त्याला पराभूत केले.
Verse 17
तं प्रहारमनादृत्य तारको दैत्यपुंगवः । कुमारं चापि संक्रुद्धस्स्वशक्त्या संजघान सः
तो प्रहार तुच्छ मानून दैत्यांतील श्रेष्ठ तारक क्रुद्ध झाला आणि आपल्या शक्ती-शस्त्राने कुमारावर घाव घातला।
Verse 18
तेन शक्तिप्रहारेण शांकरिर्मूच्छि तोऽभवत् । मुहूर्ताच्चेतनां प्राप स्तूयमानो महर्षिभिः
त्या शक्तीच्या प्रहाराने शांकरी मूर्च्छित झाली. थोड्याच वेळात, महर्षींच्या स्तुतीमध्ये तिला पुन्हा शुद्ध आली।
Verse 19
यथा सिंहो मदोन्मत्तो हंतुकामस्तथासुरम् । कुमारस्तारकं शक्त्या स जघान प्रतापवान्
जसा मदोन्मत्त सिंह मारण्याच्या इच्छेने शत्रूला ठार करतो, तसा प्रतापवान कुमाराने आपल्या शक्तीने तारकासुराचा वध केला।
Verse 20
एवं परस्परं तौ हि कुमारश्चापि तारकः । युयुधातेऽतिसंरब्धौ शक्तियुद्धविशारदौ
अशा रीतीने समोरासमोर येऊन कुमार आणि तारक अतिशय संतप्त होऊन लढले; दोघेही शक्तियुद्धात पारंगत होते।
Verse 21
अभ्यासपरमावास्तामन्योन्यं विजिगीषया । पदातिनौ युध्यमान्नौ चित्ररूपौ तरस्विनौ
निरंतर अभ्यासाने परिपक्व होऊन आणि परस्परांना जिंकण्याच्या इच्छेने, ते दोघे बलवान, देखणे पदाती वीर रणांगणात एकमेकांशी घट्ट भिडून लढत राहिले।
Verse 22
विविधैर्घातपुंजैस्तावन्योन्यं विनि जघ्नतुः । नानामार्गान्प्रकुर्वन्तौ गर्जंतौ सुपराक्रमौ
विविध घावांच्या माऱ्यांनी ते दोघे एकमेकांवर वारंवार प्रहार करू लागले। नाना प्रकारचे डावपेच रचत, महापराक्रमी होऊन ते गर्जना करीत होते।
Verse 23
अवलोकपरास्सर्वे देवगंधर्वकिन्नराः । विस्मयं परमं जग्मुर्नोचुः किंचन तत्र ते
सर्व देव, गंधर्व व किन्नर तन्मय होऊन पाहत राहिले। परम विस्मयाने भारावून तेथे ते एक शब्दही बोलले नाहीत।
Verse 24
न ववौ पवमानश्च निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः । चचाल वसुधा सर्वा सशैलवनकानना
वारा वाहेना आणि दिवाकराचा तेजही मावळला. पर्वत, अरण्य व उपवनांसह सारी वसुधा थरथर कापू लागली.
Verse 25
एतस्मिन्नंतरे तत्र हिमालयमुखा धराः । स्नेहार्दितास्तदा जग्मुः कुमारं च परीप्सवः
याच दरम्यान हिमालयप्रमुख पर्वतराज स्नेहाने द्रवून तेथे गेले—कुमार (स्कंद) यांचे दर्शन व सान्निध्य मिळविण्याच्या इच्छेने।
Verse 26
ततस्स दृष्ट्वा तान्सर्वान्भयभीतांश्च शांकरिः । पर्वतान्गिरिजापुत्रो बभाषे परिबोधयन्
ते सर्व भयाने थरथरत आहेत असे पाहून शांकरि—गिरिजापुत्र—ने पर्वतांना उद्देशून बोलले, त्यांना जागृत व धीर देत।
Verse 27
कुमार उवाच । मा खिद्यतां महाभागा मा चिंतां कुर्वतां नगाः । घातयाम्यद्य पापिष्ठं सर्वेषां वः प्रपश्य ताम्
कुमार म्हणाला: हे महाभागांनो, खिन्न होऊ नका; हे पर्वतांनो, चिंता करू नका। आज मी त्या परम पापी शत्रूचा वध करीन—तुम्ही सर्व माझे सामर्थ्य पाहा।
Verse 28
एवं समाश्वास्य तदा पर्वतान्निर्जरान्गणान् । प्रणम्य गिरिजां शंभुमाददे शक्तिमुत्प्रभाम्
अशा रीतीने तेव्हा पर्वतवासी देवगण व गणांना धीर देऊन, त्याने गिरिजा व शंभूला प्रणाम केला आणि ती तेजस्वी, प्रज्वलित शक्ति (शक्ती) धारण केली।
Verse 29
तं तारकं हंतुमनाः करशक्तिर्महाप्रभुः । विरराज महावीरः कुमारश्शंभुबालकः
तारकाचा वध करण्याचा निश्चय करून, हातात शक्ति (भाला) धारण केलेला महाप्रभू—शंभूचा दिव्य बालक परमवीर कुमार—अत्यंत तेजाने उजळून निघाला।
Verse 30
शक्त्या तया जघानाथ कुमारस्तारकासुरम् । तेजसाढ्यश्शंकरस्य लोकक्लेशकरं च तम्
त्या दिव्य शक्ति (भाल्या)ने भगवान कुमाराने तारकासुराचा वध केला—जो शंकराच्या तेजाने युक्त असूनही लोकांना क्लेश देणारा झाला होता।
Verse 31
पपात सद्यस्सहसा विशीर्णांगोऽसुरः क्षितौ । तारकाख्यो महावीरस्सर्वासुरगणाधिपः
क्षणातच तो असुर—अंगप्रत्यंग विदीर्ण होऊन—पृथ्वीवर कोसळला; तो महावीर तारक, सर्व असुरगणांचा अधिपती।
Verse 32
कुमारेण हतस्सोतिवीरस्स खलु तारकः । लयं ययौ च तत्रैव सर्वेषां पश्यतां मुने
हे मुने, सर्वांच्या पाहता पाहता तो अतिवीर तारक कुमाराने मारला गेला आणि तेथेच तत्क्षणी लयास गेला।
Verse 33
तथा तं पतितं दृष्ट्वा तारकं बलवत्तरम् । न जघान पुनर्वीरस्स गत्वा व्यसुमाहवे
अत्यंत बलवान तारकाला अशा प्रकारे पडलेले पाहून, त्या वीराने त्याच्यावर पुन्हा प्रहार केला नाही; तर युद्धात जाऊन त्याला प्राणहीन केले.
Verse 34
हते तस्मिन्महादैत्ये तारकाख्ये महाबले । क्षयं प्रणीता बहवोऽसुरा देवगणैस्तदा
महाबली तारक नामक महादैत्य मारला गेल्यावर, तेव्हा देवगणांनी अनेक असुरांनाही नाशास नेले।
Verse 35
केचिद्भीताः प्रांजलयो बभूवुस्तत्र चाहवे । छिन्नभिन्नांगकाः केचिन्मृता दैत्यास्सहस्रशः
त्याच रणांगणात काही जण भयभीत होऊन हात जोडून उभे राहिले; तर काहींचे अवयव छिन्नभिन्न होऊन सहस्रों दैत्य मृत पडले।
Verse 36
केचिज्जाताः कुमारस्य शरणं शरणार्थिनः । वदन्तः पाहि पाहीति दैत्याः सांजलयस्तदा
तेव्हा काही दैत्य शरणार्थी होऊन कुमाराच्या शरणास आले; हात जोडून ते वारंवार ‘पाहा, पाहा’ असे म्हणू लागले।
Verse 37
कियंतश्च हतास्तत्र कियंतश्च पलायिताः । पलायमाना व्यथिता स्ताडिता निर्ज्जरैर्गणैः
तेथे कित्येक मारले गेले आणि कित्येक पळून गेले; पळताना ते व्यथित व घाबरलेले, निर्जर-गणांनी (शिवगणांनी) मारून खदेडले।
Verse 38
सहस्रशः प्रविष्टास्ते पाताले च जिजीषवः । पलायमानास्ते सर्वे भग्नाशा दैन्यमागताः
हजारोंच्या संख्येने ते प्राण वाचविण्याच्या इच्छेने पाताळात शिरले; पण भयाने पळताना सर्वांची आशा भंगली आणि ते घोर दैन्याला प्राप्त झाले।
Verse 39
एवं सर्वं दैत्यसैन्यं भ्रष्टं जातं मुनीश्वर । न केचित्तत्र संतस्थुर्गणदेवभयात्तदा
हे मुनीश्वर! अशा रीतीने सर्व दैत्यसेना विस्कळीत होऊन भग्न झाली; तेव्हा देवगणांच्या भयाने तिथे कोणीही उभे राहिले नाही।
Verse 40
आसीन्निष्कंटकं सर्वं हते तस्मिन्दुरात्मनि । ते देवाः सुखमापन्नास्सर्वे शक्रादयस्तदा
तो दुरात्मा मारला गेल्यावर सर्व काही निष्कंटक—उपद्रवमुक्त—झाले; तेव्हा शक्रादि सर्व देव शांती व सुखास प्राप्त झाले।
Verse 41
एवं विजयमापन्नं कुमारं निखिलास्सुराः । बभूवुर्युगपद्धृष्टास्त्रिलोकाश्च महासुखा
अशा प्रकारे कुमाराला विजय मिळताच सर्व सुर एकाच वेळी हर्षित झाले; आणि त्रिलोकीही महान सुखाने परिपूर्ण झाली।
Verse 42
तदा शिवोऽपि तं ज्ञात्वा विजयं कार्तिकस्य च । तत्राजगाम स मुदा सगणः प्रियया सह
तेव्हा भगवान शिवही कार्तिकेयाचा विजय कळताच आनंदाने तिथे आले—गणांसह आणि प्रिया (पार्वती) सहित।
Verse 43
स्वात्मजं स्वांकमारोप्य कुमारं सूर्यवर्चसम् । लालयामास सुप्रीत्या शिवा च स्नेहसंकुला
सूर्यासारखा तेजस्वी आपला कुमार पुत्र मांडीवर घेऊन, स्नेहाने भरलेली शिवा (पार्वती) अत्यंत आनंदाने त्याला लाडाने कुरवाळू लागली।
Verse 44
हिमालयस्तदागत्य स्वपुत्रैः परिवारितः । सबंधुस्सानुगश्शंभुं तुष्टाव च शिवां गुहम्
तेव्हा हिमालय आपल्या पुत्रांनी वेढलेला तेथे आला. बंधुजन व अनुचरांसह त्याने भक्तिभावाने शंभू (भगवान् शिव), शिवा (देवी) आणि गुह (कुमार/कार्त्तिकेय) यांची स्तुती करून नमस्कार केला.
Verse 45
ततो देवगणास्सर्वे मुनयस्सिद्धचारणाः । तुष्टुवुश्शांकरिं शंभुं गिरिजां तुषितां भृशम्
मग सर्व देवगण, मुनि, सिद्ध व चारण यांनी शंभू आणि शांकरी गिरीजा (पार्वती) यांची स्तुती केली; गिरीजा अत्यंत संतुष्ट झाल्या होत्या.
Verse 46
पुष्पवृष्टिं सुमहतीं चक्रुश्चोपसुरास्तदा । जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः
तेव्हा उपसुरांनी अतिशय महान पुष्पवृष्टी केली. गंधर्वांचे नायक गायन करू लागले आणि अप्सरांचे समूह आनंदाने नृत्य करू लागले.
Verse 47
वादित्राणि तथा नेदुस्तदानीं च विशेषतः । जयशब्दो नमः शब्दो बभूवोच्चैर्मुहुर्मुहुः
त्याच वेळी विशेषतः वाद्ये जोराने निनादू लागली. पुन्हा पुन्हा उंच स्वरात ‘जय’ आणि ‘नमः’ असा जयघोष होऊ लागला.
Verse 48
ततो मयाच्युतश्चापि संतुष्टोभूद्विशेषतः । शिवं शिवां कुमारं च संतुष्टाव समादरात्
त्यानंतर मी अच्युत (विष्णू)ही विशेषतः संतुष्ट झालो; आणि आदराने शिव, शिवा (पार्वती) व कुमार (कार्त्तिकेय) यांना तुष्ट केले.
Verse 49
कुमारमग्रतः कृत्वा हरिकेन्द्रमुखास्सुराः । चक्रुर्नीराजनं प्रीत्या मुनयश्चापरे तथा
कुमार (स्कंद) याला अग्रस्थानी ठेवून हरि (विष्णू) व इंद्र यांच्या नेतृत्वाखाली देवांनी प्रीतीने नीराजन केले; तसेच इतर मुनींनीही भक्तीने केले.
Verse 50
गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा । तदोत्सवो महानासीत्कीर्तनं च विशेषतः
गीत-वाद्यांच्या गजराने आणि त्याहून अधिक वेदमंत्रांच्या ब्रह्मघोषाने तो उत्सव अत्यंत महान् झाला; विशेषतः भक्तिपूर्ण कीर्तन सर्वाधिक उठून दिसत होते।
Verse 51
गीतवाद्यैस्सुप्रसन्नैस्तथा साञ्जलिभिर्मुने । स्तूयमानो जगन्नाथस्सर्वैर्दैवैर्गणैरभूत
हे मुने! प्रसन्न गीत-वाद्यांसह आणि हात जोडून सर्व देवगण जगन्नाथ (शिव) यांची स्तुती करू लागले; अशा रीतीने विश्वनाथ सर्व देवसमूहांनी स्तुत झाले।
Verse 52
ततस्स भगवान्रुद्रो भवान्या जगदंबया । सर्वैः स्तुतो जगामाथ स्वगिरिं स्वगणैर्वृतः
त्यानंतर भगवान रुद्र, जगदंबा भवानीसह, सर्वांनी स्तुत केलेले, आपल्या गणांनी वेढलेले, आपल्या पवित्र गिरिकडे प्रस्थान करू लागले।
Frequently Asked Questions
The escalation of the Kumāra–Tāraka combat within the Tāraka-vadha cycle, including Kumāra’s resolve (after restraining Vīrabhadra) and the devas’ acclamation as the duel becomes cosmic in scope.
The narrative encodes a Śaiva model where remembrance of Śiva (śiva-pāda-smaraṇa) stabilizes intent, and śakti/mantra represent disciplined sacred power—suggesting that righteous victory depends on alignment with Śiva rather than brute force alone.
Kumāra’s mahātejas (great splendor), mahābala (great strength), and sanctioned wrath; the devas and seers as validating witnesses; and śakti as the convergent symbol of weapon, energy, and divine authorization.