अवंतीस्थ-ब्राह्मणकथा तथा तृतीय-ज्योतिर्लिङ्गोपाख्यान-प्रस्तावना (Avanti Brahmin Narrative and Prelude to the Third Jyotirliṅga)
अध्याय १६ मध्ये ऋषी सूतांना संबोधून सांगतात की ते व्यासकृपेने सर्वज्ञ आहेत; तरीही ज्योतिर्लिंगांच्या कथा ऐकूनही त्यांची तृप्ती पूर्ण झालेली नाही, म्हणून ते विशेष आग्रहाने “तृतीय” ज्योतिर्लिंगाची कथा मागतात. सूत साधुसंग पावन करणारा आहे असे सांगून पाप-नाशक दिव्य कथा सावधपणे ऐकावी अशी प्रतिज्ञा करतो. पुढे कथा अवंती (उज्जयिनी) येथे घडते—ती रम्य, जगत्पावनी, शिवप्रिय आणि देहधाऱ्यांना मोक्ष देणारी नगरी आहे. तेथे एक आदर्श ब्राह्मण वर्णिला आहे—शुभकर्म, वेदाध्ययन व वैदिक कर्मकांडात निष्ठावान, आणि नित्य शिवपूजेत तत्पर; तो दररोज पार्थिव (मातीच्या) लिंगाची पूजा करतो. सम्यक ज्ञानाने तो सर्व कर्मांचे फळ व सत्पथ प्राप्त करतो. त्याचे चार पुत्रही शिवभक्त व माता-पित्यांचा मान राखणारे; त्यांपैकी तिघांची नावे क्रमाने—ज्येष्ठ देवप्रिय, दुसरा प्रियमেধा, तिसरा कृत—जो धर्मवाही व दृढव्रती आहे; यामुळे पुढील ज्योतिर्लिंगकथेची प्रस्तावना सिद्ध होते.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत सर्वं विजानासि वस्तु व्यास प्रसादतः । ज्योतिषां च कथां श्रुत्वा तृप्तिर्नैव प्रजायते
ऋषी म्हणाले—हे सूत! व्यासांच्या कृपेने तू सर्व तत्त्व जाणतोस. तरीही ज्योतिर्लिंगांची पावन कथा ऐकूनसुद्धा आमची तृप्ती मुळीच होत नाही.
Verse 2
तस्मात्त्वं हि विशेषेण कृपां कृत्वातुलां प्रभो । ज्योतिर्लिंगं तृतीयं च कथय त्वं हि नोऽधुना
म्हणून, हे प्रभो! विशेषतः अतुल कृपा करून आता आम्हाला तिसऱ्या ज्योतिर्लिंगाचे वर्णन सांगावे.
Verse 3
सूत उवाच । धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं श्रीमतां भवतां यदि । गतश्च संगमं विप्रा धन्या वै साधुसंगतिः
सूत म्हणाला—मी धन्य आहे, मी कृतकृत्य आहे; हे विप्रहो! तुमच्यासारख्या श्रीमान् ऋषींचा संग मला लाभला आहे. खरेच साधुसंगतीच परम धन्य आहे.
Verse 4
अतो मत्वा स्वभाग्यं हि कथयिष्यामि पावनीम् । पापप्रणाशिनीं दिव्यां कथां च शृणुतादरात्
म्हणून तुमचे सौभाग्य जाणून मी ही पावन, दिव्य व पापनाशिनी कथा सांगणार आहे. ती आदराने, श्रद्धेने ऐका.
Verse 5
अवंती नगरी रम्या मुक्तिदा सर्वदेहिनाम् । शिवप्रिया महापुण्या वर्तते लोकपावनी
अवन्ती ही रम्य नगरी सर्व देहधारी जीवांना मुक्ती देणारी आहे। शिवप्रिय, महापुण्यवती, ती लोकांना पावन करणारी आहे।
Verse 6
तत्रासीद्बाह्मणश्रेष्ठश्शुभकर्मपरायणः । वेदाध्ययनकर्त्ता च वेदकर्मरतस्सदा
तेथे एक ब्राह्मणश्रेष्ठ होता, जो शुभ कर्मांमध्ये परायण होता। तो वेदाध्ययन करणारा आणि सदैव वैदिक कर्मांत रत असे।
Verse 7
अग्न्याधानसमायुक्तश्शिवपूजारतस्सदा । पार्थिवीं प्रत्यहं मूर्तिं पूजयामास वै द्विजः
तो अग्न्याधानाने युक्त आणि सदैव शिवपूजेत रत असे। त्या द्विजाने शिवसन्निधीचा आधार म्हणून प्रतिदिन पार्थिव (मृण्मय) मूर्तीची पूजा केली।
Verse 8
सर्वकर्मफलं प्राप्य द्विजो वेदप्रियस्सदा । सतां गतिं समालेभे सम्यग्ज्ञानपरायणः
सर्व पुण्यकर्मांचे फळ प्राप्त करून तो द्विज सदैव वेदप्रिय राहिला। सम्यक् ज्ञानात परायण होऊन त्याने सत्पुरुषांची कल्याणमय गती प्राप्त केली।
Verse 9
तत्पुत्रास्तादृशाश्चासंश्चत्वारो मुनिसत्तमाः । शिवपूजारता नित्यं पित्रोरनवमास्सदा
त्याचे पुत्रही त्याच स्वभावाचे—चार श्रेष्ठ मुनि होते। ते नित्य शिवपूजेत रत राहात आणि माता-पित्यांप्रती सदैव आज्ञाधारक व आदरयुक्त होते।
Verse 10
देवप्रियश्च तज्ज्येष्ठः प्रियमेधास्ततः परम् । तृतीयस्तु कृतो नाम धर्मवाही च सुव्रतः
त्यांच्यात ज्येष्ठ देवप्रिय, त्यानंतर प्रियमेधा. तिसरा ‘कृत’ नावाचा—धर्मनिष्ठ आचरणाचा, धर्म धारण करणारा आणि उत्तम व्रतांत दृढ होता।
Verse 11
तेषां पुण्यप्रतापाच्च पृथिव्यां सुखमैधत । शुक्लपक्षे यथा चन्द्रो वर्द्धते च निरंतरम्
त्यांच्या पुण्यप्रतापामुळे पृथ्वीवर सुख उत्तरोत्तर वाढले; जसे शुक्लपक्षात चंद्र निरंतर वाढत जातो.
Verse 12
तथा तेषां गुणास्तत्र वर्द्धन्ते स्म सुखावहाः । ब्रह्मतेजोमयी सा वै नगरी चाभवत्तदा
तेथे त्यांचे पुण्यगुण सुखदायक होऊन निरंतर वाढत गेले; आणि त्या वेळी ती नगरी ब्रह्मतेजाने परिपूर्ण होऊन दिव्य तेजाने उजळून निघाली।
Verse 13
एतस्मिन्नन्तरे तत्र यज्जातं वृत्तमुत्तमम् । श्रूयतां तद्द्विजश्रेष्ठाः कथयामि यथाश्रुतम्
याच दरम्यान तेथे जे परम उत्तम वृत्त घडले, हे द्विजश्रेष्ठांनो, ते ऐका; मी जसे ऐकले आहे तसेच सांगतो।
Verse 14
पर्वते रत्नमाले च दूषणाख्यो महासुरः । बलवान्दैत्यराजश्च धर्मद्वेषी निरन्तरम्
रत्नमाला पर्वतावर दूषण नावाचा एक महासुर होता; तो बलवान, दैत्यांचा राजा आणि धर्माचा निरंतर द्वेष करणारा होता।
Verse 15
ब्रह्मणो वरदानाच्च जगतुच्छीचकार ह । देवा पराजितास्तेन स्थानान्निस्सारितास्तथा
ब्रह्माच्या वरदानामुळे समर्थ होऊन त्याने जगात मोठा क्षोभ माजविला; त्याच्यामुळे देव पराजित झाले आणि आपल्या स्थानांवरून हाकलले गेले।
Verse 16
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां महाकालज्योतिर्लिंगमाहात्म्यवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या चतुर्थ कोटिरुद्रसंहितेत ‘महाकाल ज्योतिर्लिंग माहात्म्यवर्णन’ नावाचा सोळावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 17
यावंतो वेदधर्माश्च तावंतो दूरतः कृताः । तीर्थेतीर्थे तथा क्षेत्रे धर्मो नीतश्च दूरतः
वेदांनी सांगितलेले जितके धर्मकर्म होते ते सर्व दूर फेकले गेले; आणि तीर्थोतीर्थे व क्षेत्रोक्षेत्री धर्मालाही जणू दूर हाकलले गेले।
Verse 18
अवंती नगरी रम्या तत्रैका दृश्यते पुनः । इत्थं विचार्य तेनैव यत्कृतं श्रूयतां हि तत्
‘अवंती नगरी रम्य आहे; तेथे पुन्हा एक दिव्य दर्शन दिसते.’ असे विचारून त्याने जे केले ते आता ऐका।
Verse 19
बहुसैन्यसमायुक्तो दूषणस्स महासुरः । तत्रस्थान्ब्रह्मणान्सर्वानुद्दिश्य समुपाययौ
अनेक सैन्याने युक्त असा महासुर दूषण तेथे आला; आणि त्या ठिकाणी असलेल्या सर्व ब्राह्मणांना लक्ष्य करून पुढे सरकला।
Verse 20
तत्रागत्य स दैत्येन्द्रश्चतुरो दैत्यसत्तमान् । प्रोवाचाहूय वचनं विप्र द्रोही महाखलः
तेथे येऊन तो दैत्येंद्र—विप्रद्रोही महाखल—चार श्रेष्ठ दैत्यांना बोलावून त्यांना वचन बोलला।
Verse 21
दैत्य उवाच । किमेते ब्राह्मणा दुष्टा न कुर्वंति वचो मम । वेदधर्मरता एते सर्वे दंड्या मते मम
दैत्य म्हणाला—हे दुष्ट ब्राह्मण माझे वचन का पाळत नाहीत? हे वेदधर्मात रत आहेत; म्हणून माझ्या मते हे सर्व दंडनीय आहेत।
Verse 22
सर्वे देवा मया लोके राजानश्च पराजिताः । वशे किं ब्राह्मणाश्शक्या न कर्तुं दैत्यसत्तमाः
या लोकी सर्व देव आणि राजेही माझ्याकडून पराजित झाले आहेत। हे दैत्यश्रेष्ठांनो, असे काय आहे जे करता येणार नाही? ब्राह्मणांनाही वश करता येत नाही काय?
Verse 23
यदि जीवितुमिच्छा स्यात्तदा धर्मं शिवस्य च । वेदानां परमं धर्मं त्यक्त्वा सुखसुभागिनः
जर कोणाला खरोखर अर्थपूर्ण जीवन जगायचे असेल, तर त्याने शिवधर्म आणि वेदांनी सांगितलेला परम धर्म आचरावा. जो तो सोडतो, तो केवळ सुख व लौकिक सौभाग्याचा लोभी होतो।
Verse 24
अन्यथा जीवने तेषां संशयश्च भविष्यति । इति सत्यं मया प्रोक्तं तत्कुरुध्वं विशंकिताः
अन्यथा त्यांच्या जीवनाविषयीही निश्चयच संशय उत्पन्न होईल. हे सत्य मी सांगितले आहे; म्हणून, हे शंकाग्रस्तांनो, तेच करा.
Verse 25
सूत उवाच । इति निश्चित्य ते दैत्याश्चत्वारः पावका इव । चतुर्दिक्षु तदा जाताः प्रलये च यथा पुरा
सूत म्हणाले—असा निश्चय करून ते चार दैत्य अग्नीप्रमाणे प्रज्वलित होऊन तेव्हा चारही दिशांत पसरले, जसे पूर्वी प्रलयकाळी झाले होते।
Verse 26
ते ब्राह्मणास्तथा श्रुत्वा दैत्यानामुद्यमं तदा । न दुःखं लेभिरे तत्र शिवध्यान परायणाः
दैत्यानांचा तो उद्यम ऐकूनही ते ब्राह्मण तेथे दुःखी झाले नाहीत, कारण ते शिवध्यानात परायण व एकनिष्ठ होते।
Verse 27
धैर्यं समाश्रितास्ते च रेखामात्रं तदा द्विजाः । न चेलुः परमध्यानाद्वराकाः के शिवाग्रतः
तेव्हा ते द्विजऋषी धैर्याचा आश्रय घेऊन रेषामात्रासारखे निश्चल झाले। परम ध्यानात लीन झालेले ते दीनजन शिवाच्या साक्षात् सन्निधानी किंचितही हलले नाहीत।
Verse 28
एतस्मिन्नन्तरे तैस्तु व्याप्तासीन्नगरी शुभा । लोकाश्च पीडितास्तैस्तु ब्राह्मणान्समुपाययुः
याच दरम्यान त्यांच्या कृत्यांनी ती शुभ नगरी व्यापून गेली. त्यांच्या छळाने पीडित लोक धर्ममार्गाचा उपाय व आश्रय जाणून घेण्यासाठी ब्राह्मणांकडे आले आणि शिवभक्तीने रक्षण मागू लागले।
Verse 29
लोका ऊचुः । स्वामिनः किं च कर्त्तव्यं दुष्टाश्च समुपागताः । हिंसिता बहवो लोका आगताश्च समीपतः
लोक म्हणाले—“स्वामिन्, आता काय करावे? दुष्ट लोक येऊन पोहोचले आहेत. अनेक लोक हिंसित झाले आहेत आणि ते अगदी जवळ आले आहेत।”
Verse 30
सूत उवाच । तेषामिति वचश्श्रुत्वा वेदप्रियसुताश्च ते । समूचुर्ब्राह्मणास्तान्वै विश्वस्ताश्शंकरे सदा
सूत म्हणाले—ती वचने ऐकून वेदप्रियाचे पुत्र असे ते ब्राह्मण, जे सदैव शंकरावर विश्वास ठेवत, त्यांना प्रत्युत्तर देऊ लागले।
Verse 31
ब्राह्मणा ऊचुः । श्रूयतां विद्यते नैव बलं दुष्टभयावहम् । न शस्त्राणि तथा संति यच्च ते विमुखाः पुनः
ब्राह्मण म्हणाले—ऐका, येथे दुष्टांना भय वाटेल असे कोणतेही बळ नाही. आमच्याकडे तसे शस्त्रही नाहीत; आणि तुमच्या बाजूचेही लोक पुन्हा तुमच्यापासून विमुख झाले आहेत।
Verse 32
सामान्यस्यापमानो नो ह्याश्रयस्य भवेदिह । पुनश्च किं समर्थस्य शिवस्येह भविष्यति
सामान्य माणसाचा अपमान येथे आश्रिताला हानी करू शकतो; पण सर्वसमर्थ शिवाचे येथे पुन्हा काय बिघडणार?
Verse 33
शिवो रक्षां करोत्वद्यासुराणां भयतः प्रभुः । नान्यथा शरणं लोके भक्तवत्सलतश्शिवात्
प्रभू शिव आज तुम्हाला असुरांच्या भयापासून रक्षण करो. या लोकी भक्तवत्सल शिवावाचून अन्य शरण नाही।
Verse 34
सूत उवाच । इति धैर्यं समास्थाय समर्चां पार्थिवस्य च । कृत्वा ते च द्विजाः सम्यक्स्थिता ध्यानपरायणाः । दृष्टा दैत्येन तावच्च ते विप्रास्सबलेन हि
सूत म्हणाले—अशा रीतीने धैर्य धारण करून, पार्थिव-शिवाची विधिपूर्वक पूजा करून, ते द्विज ब्राह्मण ध्यानात तल्लीन होऊन दृढपणे उभे राहिले. तेवढ्यातच सैन्यासह त्या दैत्याने त्यांना पाहिले।
Verse 35
दूषणेन वचः प्रोक्तं हन्यतां वध्यतामिति । तच्छ्रुतं तैस्तदा नैव दैत्यप्रोक्तं वचो द्विजैः । वेदप्रियसुतैश्शंभोर्ध्यानमार्गपरायणैः
दूषणाने तो म्हणाला—“यांना मारा, वध करा।” पण ते ऐकून वेदप्रियाचे द्विज पुत्र, शंभूभक्त व ध्यानमार्गनिष्ठ, दैत्याचे ते वचन अजिबात मानले नाही।
Verse 36
अथ यावत्स दुष्टात्मा हन्तुमैच्छद्द्विजांश्च तान् । तावच्च प्रार्थिवस्थाने गर्त्तं आसीत्सशब्दकः
मग तो दुष्टात्मा त्या द्विजांना मारू पाहत असतानाच, त्याच क्षणी भूमीवर मोठा शब्द करणारा एक गर्त प्रकट झाला।
Verse 37
गर्तात्ततस्समुत्पन्नः शिवो विकटरूपधृक् । महाकाल इति ख्यातो दुष्टहंता सतां गतिः
मग त्या गर्तातून विकट रूप धारण केलेले शिव प्रकट झाले; ते ‘महाकाल’ म्हणून प्रसिद्ध झाले—दुष्टांचा संहारक आणि सत्पुरुषांची परम गती।
Verse 38
महाकालस्समुत्पन्नो दुष्टानां त्वादृशामहम् । खल त्वं ब्राह्मणानां हि समीपाद्दूरतो व्रज
“मी महाकाल आहे; तुझ्यासारख्या दुष्टांचा दमन करण्यासाठी प्रकट झालो आहे. अरे खल, ब्राह्मणांच्या सान्निध्यापासून दूर निघून जा।”
Verse 39
इत्युक्त्वा हुंकृतेनैव भस्मसात्कृतवांस्तदा । दूषणं च महाकालः शंकरस्सबलं द्रुतम्
असे बोलून महाकाळ शंकराने केवळ “हुं” या हुंकाराने दूषणास त्याच्या सर्व सैन्यासह तत्क्षणी भस्मसात केले।
Verse 40
कियत्सैन्यं हतं तेन किंचित्सैन्यं पलायितम् । दूषणश्च हतस्तेन शिवेनेह परात्मना
त्याने सैन्याचा मोठा भाग ठार केला आणि थोडेसे सैन्य पळून गेले. तेथे त्या परात्मस्वरूप शिवानेच दूषणालाही वध केले।
Verse 41
सूर्यं दृष्ट्वा यथा याति संक्षयं सर्वशस्तमः । तथैव च शिवं दृष्ट्वा तत्सैन्यं विननाश ह
जसा सूर्य दिसताच सर्व प्रकारचा अंधार नष्ट होतो, तसाच शिवाचे दर्शन होताच ते शत्रुसैन्य पूर्णपणे नाश पावले।
Verse 42
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात ह । देवास्समाययुस्सर्वे हरिब्रह्मादयस्तथा
देवदुंदुभी निनादल्या आणि पुष्पवृष्टी झाली. मग हरि, ब्रह्मा इत्यादींसह सर्व देव तेथे एकत्र आले व प्रभूच्या मंगलमय प्राकट्याचा सन्मान करू लागले।
Verse 43
भक्त्या प्रणम्य तं देवं शंकरं लोकशंकरम् । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः कृतांजलिपुटा द्विजाः
भक्तीने त्या देवाला—लोकमंगलकारी शंकराला—प्रणाम करून, हात जोडून द्विजांनी विविध स्तोत्रांनी त्याची स्तुती केली।
Verse 44
ब्राह्मणांश्च समाश्वास्य सुप्रसन्नश्शिवस्स्वयम् । वरं ब्रूतेति चोवाच महाकालो महेश्वरः
ब्राह्मणांना धीर देऊन, अतिशय प्रसन्न शिव स्वतः—महाकाल महेश्वर—म्हणाले: “वर मागा, सांगा।”
Verse 45
तच्छ्रुत्वा ते द्विजास्सर्वे कृताञ्जलिपुटास्तदा । सुप्रणम्य शिवं भक्त्या प्रोचुस्संनतमस्तकाः
ते ऐकून ते सर्व द्विज ऋषी हात जोडून उभे राहिले। भक्तीने शिवाला साष्टांग प्रणाम करून, मस्तक नमवून ते बोलू लागले।
Verse 46
द्विजा ऊचुः । महाकाल महादेव दुष्टदण्डकर प्रभो । मुक्तिं प्रयच्छ नश्शंभो संसारांबुधितश्शिव
द्विज म्हणाले— हे महाकाल, हे महादेव, दुष्टांना दंड देणाऱ्या प्रभो! हे शंभो, आम्हाला मुक्ति द्या; हे शिव, आम्हाला संसार-सागरातून पार करा।
Verse 47
अत्रैव लोकरक्षार्थं स्थातव्यं हि त्वया शिव । स्वदर्शकान्नराञ्छम्भो तारय त्वं सदा प्रभो
हे शिव, लोकांच्या रक्षणासाठी तुला इथेच निश्चयाने स्थिर राहिले पाहिजे। हे शंभो, हे प्रभो—जे तुझे दर्शन घेतात त्या नरांना तू सदैव तार।
Verse 48
सूत उवाच । इत्युक्तस्तैश्शिवस्तत्र तस्थौ गर्ते सुशोभने । भक्तानां चैव रक्षार्थं दत्त्वा तेभ्यश्च सद्गतिम्
सूत म्हणाले—त्यांनी असे विनविल्यावर भगवान शंभू त्या सुंदर गर्तातच स्थिर राहिले. भक्तांच्या रक्षणासाठी त्यांनी त्यांना उत्तम सद्गती प्रदान केली.
Verse 49
द्विजास्ते मुक्तिमापन्नाश्चतुर्द्दिक्षु शिवास्पदम् । क्रोशमात्रं तदा जातं लिंगरूपिण एव च
ते द्विज मुक्त झाले आणि चारही दिशांना शिवाचे आस्पद प्रकट झाले. त्याच वेळी एक क्रोश-परिमाणाचे लिंगरूपही प्रादुर्भूत झाले.
Verse 50
महाकालेश्वरो नाम शिवः ख्यातश्च भूतले । तं दृष्ट्वा न भवेत्स्वप्ने किंचिद्दुःखमपि द्विजाः
भूतलावर शिव ‘महाकालेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहेत। हे द्विजांनो, त्यांचे दर्शन झाले की स्वप्नातही किंचित् दुःख होत नाही।
Verse 51
यंयं काममपेक्ष्यैव तल्लिंगं भजते तु यः । तंतं काममवाप्नोति लभेन्मोक्षं परत्र च
जो जो इच्छा मनात धरून तो त्या लिंगाचे भजन करतो, तो ती ती कामना प्राप्त करतो; आणि परलोकात मोक्षही मिळवितो.
Verse 52
एतत्सर्वं समाख्यातं महाकालस्य सुव्रताः । समुद्भवश्च माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
हे सुव्रतधारीहो, महाकालाचा प्रादुर्भाव व माहात्म्य—हे सर्व मी सांगितले. आता आणखी काय ऐकू इच्छिता?
Frequently Asked Questions
The sages formally petition Sūta to narrate the ‘third’ Jyotirliṅga, and Sūta begins the frame-story by relocating the discourse to Avantī and introducing exemplary Shaiva-Vedic householders whose lives become the narrative vehicle for the Jyotirliṅga account.
Avantī is presented as a mokṣa-competent sacred geography (a place where liberation is thematically near), while the daily worship of a temporary earthen liṅga symbolizes repeatable inner construction of sacred presence—discipline (niyama), purity, and focused cognition—transforming routine ritual into a stable contemplative orientation toward Śiva.
Rather than a named anthropomorphic form, the chapter foregrounds Śiva’s presence through the liṅga paradigm—specifically the Jyotirliṅga as a theophany to be narrated and the pārthiva-liṅga as a daily ritual form—linking Śiva’s transcendence to accessible, localized worship.