प्रणवार्थपद्धतिवर्णनम् (Methodical Explanation of the Meaning of Praṇava/Om)

Verse 1

ईश्वर उवाच । शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः । संसारवैद्यस्सर्वज्ञः परमात्मेति मुख्यतः

ईश्वर म्हणाले— तो शिव, महेश्वर आणि रुद्र म्हणून ओळखला जातो; त्याला विष्णु आणि पितामह (ब्रह्मा) असेही म्हणतात. मुख्यतः तो संसाररोगाचा वैद्य, सर्वज्ञ आणि परमात्मा आहे.

Verse 2

नामाष्टकमिदं नित्यं शिवस्य प्रतिपादकम् । आद्यन्तपञ्चकन्तत्र शान्त्यतीताद्यनुक्रमात्

हे नामाष्टक नित्य शिवतत्त्व प्रतिपादित करते. यात ‘शान्ति’ व ‘अतीत’पासून आरंभ करून आद्य व अन्त्य अशी पाच नावे क्रमाने सांगितली आहेत.

Verse 3

संज्ञा सहाशिवादीनां पञ्चोपाधिपरिग्रहात् । उपाधिविनिवृत्तौ तु यथास्वं विनि वर्तते

‘शिव’ इत्यादी संज्ञा पाच उपाधींच्या ग्रहणामुळेच उत्पन्न होतात; परंतु उपाधी निवृत्त झाल्यावर प्रत्येक तत्त्व आपल्या स्वस्वरूपात परतते.

Verse 4

पदमेव हितं नित्यमनित्याः पदिनः स्मृताः । पदानां परिवृत्ति स्यान्मुच्यंते पदिनो यतः

केवळ ‘पद’—परम धाम—हेच नित्य हितकारक आहे; ‘पदिन्’ म्हणजे पथिक जीव अनित्य मानले आहेत. पदांचे सतत परिवर्तन होत असल्याने पथिक वारंवार बंधनात पडतात व मुक्त होतात.

Verse 5

परिवृत्त्यन्तरे त्वेवं भूयस्तस्याप्युपाधिना । आत्मान्तराभिधानं स्यात्पादाद्यं नामपंचकम्

पुन्हा सृष्टीचक्राच्या दुसऱ्या परिवर्तात, त्याच उपाधीमुळे ‘भिन्न आत्मा’ असे अभिधान होते; आणि ‘पाद’पासून आरंभ होणारा पाच नावांचा समूह प्रकट होतो.

Verse 6

अन्यत्तु त्रितयं नाम्नामुपादानादिभेदतः । त्रिविधोपाधिरचनाच्छिव एव तु वर्तते

परंतु नामांची दुसरी त्रयी उपादान-कारण इत्यादी भेदांमुळे वेगळी मानली जाते. त्रिविध उपाधींच्या रचनेतून ती प्रकट होते; खरे तर त्यांतही अंतर्बाह्य शिवच नित्य वर्ततो.

Verse 7

अनादिमलसंश्लेषप्रागभावात्स्वभावतः । अत्यन्तपरिशुद्धात्मेत्यतोऽयं शिव उच्यते

अनादिकालापासून मल-अशुद्धीचा संसर्गच नाही, हा त्याचा स्वभाव आहे; म्हणून त्याचे आत्मस्वरूप अत्यंत निर्मळ आहे. त्यामुळेच तो ‘शिव’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 8

अथवाऽशेषकल्याणगुणैकघन ईश्वरः । शिव इत्युच्यते सद्भिश्शिवतत्त्वार्थवेदिभिः

किंवा जो ईश्वर सर्व कल्याणगुणांचा एकघन स्वरूप आहे, शिवतत्त्वाचा अर्थ जाणणारे सत्पुरुष त्याला ‘शिव’ असे म्हणतात.

Verse 9

त्रयोविंशतितत्वेभ्यः पराप्रकृतिरुच्यते । प्रकृतेस्तु परम्प्राहुः पुरुषम्पञ्चविंशकम्

तेवीस तत्त्वांपलीकडे ‘परा प्रकृती’ असे म्हटले जाते. आणि प्रकृतीच्या पलीकडे पंचविसावे तत्त्व ‘पुरुष’—चैतन्य आत्मा—असे ते सांगतात.

Verse 10

यद्वेदादौ स्वरम्प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः । वेदैकवेद्यं याथात्म्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितम्

जे तत्त्व वेदाच्या आरंभी ‘स्वर’—वाच्य व वाचक अशा दोन्ही भावांनी—सांगितले आहे; जे यथार्थतः केवळ वेदानेच जाणण्याजोगे आहे; आणि जे वेदान्तात प्रतिष्ठित आहे—तोच परमेश्वर शिव आहे.

Verse 11

स एव प्रकृतौ लीनो भोक्ता यः प्रकृतेर्यतः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परस्स महेश्वरः

जो भोक्ता (जीव) प्रकृतीतून उत्पन्न झाला, तोच प्रकृतीमध्ये लीन होतो. परंतु त्या प्रकृतिलीन जीवाच्या पलीकडे जो आहे, तोच महेश्वर—महादेव होय.

Verse 12

तदधीनप्रवृत्तित्त्वात्प्रकृतेः पुरुषस्य च । अथवा त्रिगुणन्तत्त्वं मायेयमिदमव्ययम्

कारण प्रकृती व पुरुष—दोघांचीही प्रवृत्ती त्या परमेश्वराच्या अधीन आहे, म्हणून हिला ‘माया’ म्हणतात. किंवा हे त्रिगुणात्मक, अव्यय तत्त्व आहे.

Verse 13

मायान्तु प्रकृतिम्विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम् । मायाविमोचकोऽनन्तोमहेश्वरसमन्वयात्

मायेला प्रकृती समजावे आणि मायाधिपतीला महेश्वर समजावे. महेश्वराशी समन्वय (योग) झाल्याने अनंत प्रभु मायेपासून मुक्त करणारा होतो.

Verse 14

रु द्दुःखं दुःखहेतुर्वा तद्द्रावयति यः प्रभुः । रुद्र इत्युच्यते तस्माच्छिवः परमकारणम्

‘रु’ म्हणजे दुःख (किंवा दुःखाचे कारण); जो प्रभु ते दुःख द्रवित करून दूर करतो, तो ‘रुद्र’ म्हणून ओळखला जातो. म्हणून शिव परम कारण आहे.

Verse 15

शिवतत्त्वादिभूम्यन्तं शरीरादि घटादि च । व्याप्याधितिष्ठति शिवस्तमाद्विष्णुरुदाहृतः

शिवतत्त्वापासून पृथ्वीपर्यंत, तसेच देह, घट इत्यादी सर्व रूपांत शिव सर्वत्र व्यापूनही अंतर्हित नियंता म्हणून अधिष्ठित असतो; म्हणूनच तो ‘विष्णु’—सर्वव्यापी—असा म्हटला जातो.

Verse 16

जगतः पितृभूतानां शिवो मूर्त्यात्मनामपि । पितृभावेन सर्वेषां पितामह उदीरितः

शिव हे जगताचे पिता आहेत आणि देहधारी जीवांचेही पितृस्वरूप आहेत; म्हणून सर्वांप्रती पितृभावाने ते ‘पितामह’—महापिता—म्हणून कीर्तिले जातात।

Verse 17

निदानज्ञो यथा वैद्यो रोगस्य निवर्तकः । उपायैर्भेषजैस्तद्वल्लयभोगाधिकारकः

जसा निदान जाणणारा वैद्य योग्य उपाय व औषधांनी रोग दूर करतो, तसा योग्य गुरु उचित साधनांनी साधकाला लय व भोग—ईश्वरी अवस्थेचा—अधिकारी करतो।

Verse 18

संसारस्येश्वरो नित्यं स्थूलस्य विनिवर्तकः । संसार वैद्य इत्युक्तस्सर्वतत्त्वार्थवेदिभिः

ते नित्य संसाराचे ईश्वर असून स्थूल बाह्य प्रवृत्तीतून जीवाला परावृत्त करतात; म्हणून सर्व तत्त्वार्थ जाणणारे त्यांना ‘संसार-वैद्य’ म्हणतात।

Verse 19

दशार्द्धज्ञानसिद्ध्यर्थमिन्द्रियेषु च सत्स्वपि । त्रिकालभाविनो भावान्स्थूलान्सूक्ष्मानशेषतः

‘दशार्द्ध’ नावाच्या सिद्ध ज्ञानप्राप्तीसाठी, इंद्रिये कार्यरत असतानाही, भूत-भविष्य-वर्तमान या त्रिकाळात उत्पन्न होणारे स्थूल व सूक्ष्म सर्व भाव निरवशेषपणे विवेकाने जाणावेत।

Verse 20

अणवो नैव जानन्ति मायार्णवमलावृताः । असत्स्वपि च सर्वेषु सिद्धसर्वार्थवेदिषु

मायेच्या महासागराने व मलदोषाने आच्छादित अणुजीव तत्त्वास यथार्थ जाणत नाहीत; आणि जे असत् आहे तेही सत्य मानून कल्पना करतात, जरी सर्वार्थवेत्ते सिद्धजन उलट सांगतात।

Verse 21

यद्यथावस्थितं वस्तु तत्तथैव सदाशिवः । अयत्नेनैव जानाति तस्मात्सर्वज्ञ उच्यते

जे वस्तू जशी वास्तव स्थित आहे, सदाशिव ती तशीच अयत्नाने जाणतात; म्हणून त्यांना सर्वज्ञ म्हणतात।

Verse 22

सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात् । स्वस्मात्परात्मविरहात्परमात्मा शिवस्स्वयम्

तो सर्वांचा आत्मा आहे; कारण परम गुण त्याच्यात नित्य समन्वित आहेत. आणि त्याच्यापलीकडे दुसरा परात्मा नाही, म्हणून स्वयं शिवच परमात्मा आहे.

Verse 23

इति स्तुत्वा महादेवं प्रणवात्मानमव्ययम् । दत्त्वा पराङ्मुखाद्यञ्च पश्चादीशानमस्तके

अशा रीतीने प्रणवस्वरूप, अविनाशी महादेवाची स्तुती करून, त्याने प्रथम पश्चिममुखादि स्थानी (न्यास/अर्पण) केले आणि नंतर ईशानरूप मस्तकी स्थापित केले.

Verse 24

पुनरर्च्य देवेशम्प्रणवेन समाहितः । हस्तेन बद्धाञ्जलिना पूजापुष्पम्प्रगृह्य च

नंतर एकाग्रचित्त होऊन प्रणव (ॐ) ने देवेशाचे पुनः अर्चन केले. आणि हात जोडून पूजेची फुले घेऊन अर्पणासाठी पुढे सरसावला.

Verse 25

उन्मनान्तं शिवं नीत्वा वामनासापुटाध्वना । देवोमुद्वास्य च ततो दक्षनासापुटाध्वना

डाव्या नासापुटाच्या मार्गाने मनाला उन्मना अवस्थेत नेऊन शिवात स्थिर करावे. मग ते हळुवारपणे बाहेर काढून, नंतर उजव्या नासापुटाच्या मार्गाने प्रवाहित करावे.

Verse 26

शिव एवाहमस्मीति तदैक्यमनुभूय च । सर्वावरणदेवांश्च पुनरुद्वासयेद्धृदि

“शिवच मी आहे”—असे ऐक्य अनुभवल्यावर, मग हृदयात पूजाआवरणातील सर्व देवतांचे पुनः अधिष्ठान करावे।

Verse 27

विद्यापूजां गुरोःपूजां कृत्वा पश्चाद्यथाक्रमम् । शंखार्घपात्रमंत्रांश्च हृदये विन्यसेत्क्रमात्

प्रथम विद्यापूजा व नंतर गुरुपूजा यथाक्रम करून, त्यानंतर शंख व अर्घ्यपात्र यांचे मंत्र क्रमाने हृदयात न्यास करावा।

Verse 28

निर्माल्यञ्च समर्प्याऽथ चण्डेशायेशगोचरे । पुनश्च संयतप्राण ऋष्यादिकमथोच्चरेत्

मग ईशाच्या गोचरात स्थित चण्डेशाला निर्माल्य अर्पण करावे. त्यानंतर प्राण संयमून ऋषि इत्यादी पूर्वांगांचे पुनः उच्चारण करावे.

Verse 29

कैलासप्रस्तरो नाम मण्डलम्परिभाषितम् । अर्चयेन्नित्यमेवैतत्पक्षे वा मासिमासि वा

“कैलास-प्रस्तर” नावाचे मण्डल सांगितले आहे. याची अर्चना नित्य करावी, किंवा पंधरवड्यातून एकदा, अथवा महिन्या-महिन्याने करावी.

Verse 30

षण्मासे वत्सरे वापि चातुर्मास्यादिपर्वणि । अवश्यञ्च समभ्यर्चेन्नित्यं मल्लिङ्गमास्तिकः

सहा महिन्यांनी, किंवा वर्षाअखेरीस, तसेच चातुर्मास्य इत्यादी पर्वकाळी, आस्तिक भक्ताने माझ्या लिंगाची अवश्य सम्यक् अर्चना करावी—आणि नित्यही पूजन करावे.

Verse 31

तस्मिन्क्रमे महादेवि विशेषः कोऽपि कथ्यते । उपदेशदिने लिंगम्पूजितं गुरुणा सह

हे महादेवी, त्या विधिक्रमात एक विशेष गोष्ट सांगितली जाते—दीक्षादिनी गुरूसह लिंगाची पूजा करावी।

Verse 32

गृह्णीयादर्चयिष्यामि शिवमाप्राणसंक्षयम् । एवन्त्रिवारमुच्चार्य्य शपथं गुरुसन्निधौ

गुरूंच्या सन्निधीत हा शपथ तीनदा उच्चारून घ्यावा—“प्राणक्षय होईपर्यंत, शेवटच्या श्वासापर्यंत, मी भगवान् शिवाची पूजा करीन।”

Verse 33

ततस्समर्चयेन्नित्यम्पूर्वोक्तविधिना प्रिये । अर्घं समर्पयेल्लिंगमूर्द्धन्यर्घ्योदकेन च

नंतर, हे प्रिये, पूर्वोक्त विधीनुसार नित्य पूजन करावे; आणि अर्घ्यजलाने लिंगाच्या मस्तकी अर्घ्य अर्पण करावे।

Verse 34

प्रणवेन समभ्यर्च्य धूपदीपौ समर्पयेत् । ऐशान्यां चण्डमाराध्य निर्माल्यञ्च निवेदयेत्

प्रणव (ॐ) ने सम्यक अर्चन करून धूप-दीप अर्पण करावेत। मग ईशान दिशेत चण्डाचे आराधन करून निर्माल्यही निवेदावे।

Verse 35

प्रक्षाल्य ल्लिंगम्वेदीञ्च वस्त्रपूतैर्जलैस्ततः । निःक्षिप्य पुष्पं शिरसि लिंगस्य प्रणवेन तु

त्यानंतर वस्त्राने गाळून पवित्र केलेल्या जलाने लिंग व वेदी धुवावी. मग प्रणव (ॐ) सह लिंगाच्या शिरावर पुष्प अर्पण करावे।

Verse 36

आधारशक्तिमारभ्य शुद्धविद्यासनावधि । विभाव्य सर्वं मनसा स्थापयेत्परमेश्वरम्

आधार-शक्तीपासून आरंभ करून शुद्ध-विद्या-आसनापर्यंत, सर्व तत्त्वक्रम मनाने विभावून, साधकाने अंतःकरणात परमेश्वराची स्थापना करावी।

Verse 37

पञ्चगव्यादिभिर्द्रव्यैर्यथाविभवसम्भृतैः । केवलैर्वा जलैश्शुद्धैस्सुरभि द्रव्यवासितैः

यथाशक्ती पञ्चगव्य इत्यादी द्रव्ये व अन्य योग्य सामग्रीने (शुद्धीविधी) करावी; किंवा केवळ शुद्ध जलाने—जे शुभ सुगंधी द्रव्यांनी सुवासित केलेले असेल।

Verse 38

पावमानेन रुद्रेण नीलेन त्वरितेन च । ऋग्भिश्च सामभिर्वापि ब्रह्मभिश्चैव पञ्चभिः

पावमान नावाच्या शुद्धिकारक रुद्र, नील व त्वरित—या मंत्रांनी; तसेच ऋग् व साम स्तोत्रांनी, आणि पाच ब्रह्म-मंत्रांसह—अशा प्रकारे शिवविधीचे अनुष्ठान करावे।

Verse 39

स्नापयेद्देवदेवेशं प्रणवेन शिवेन च । विशेषार्घ्योदकेनापि प्रणवेनाभिषेचयेत्

प्रणव (ॐ) आणि शिवमंत्राने देवदेवेशाचे स्नान घालावे। विशेष अर्घ्यजलानेही, प्रणवोच्चार करत, पुन्हा त्यांचा अभिषेक करावा।

Verse 40

विशोध्य वाससा पुष्पं लिंगमूर्द्धनि विन्यसेत् । पीठे लिंगं समारोप्य सूर्याद्यर्चां समाचरेत्

शुद्ध वस्त्राने अर्पण शुद्ध करून पुष्प शिवलिंगाच्या मस्तकावर ठेवावे. नंतर लिंग पीठावर विधिपूर्वक प्रतिष्ठित करून सूर्यादि देवतांची पूजा करावी, आणि सर्व उपासना परमपती शिवांमध्येच समर्पित व्हावी.

Verse 41

आधारशक्त्यनन्तौ द्वौ पीठाधस्तात्समर्चयेत् । सिंहासनन्तदूर्ध्वन्तु समभ्यर्च्य यथाक्रमम्

पीठाखाली आधारशक्ती व अनंत—या दोघांचे विधिपूर्वक पूजन करावे. मग अनंताच्या वर सिंहासनाचे यथाक्रम अर्चन करावे.

Verse 42

अथोर्ध्वच्छदनम्पीठपादे स्कन्दं समर्चयेत् । लिंगे मूर्तिं समाकल्प्य मान्त्वया सह पूजयेत्

नंतर वरच्या छत्राखाली पीठाच्या पादभागी स्कंदाचे विधिपूर्वक पूजन करावे. लिंगावर त्यांची मूर्ती भावून, सहचर शक्तीं सहित तेथे पूजा करावी.

Verse 43

सम्यग् भक्त्या विधानेन यतिर्मद्ध्यानतत्परः । एवम्मया ते कथितमतिगुह्यमिदम्प्रिये

विधीनुसार सम्यक् भक्तीने यती माझ्या ध्यानात पूर्णतः तत्पर होतो. हे प्रिये, हे अतिगुह्य तत्त्व मी तुला सांगितले आहे.

Verse 44

गोपनीयं प्रयत्नेन न देयं यस्य कस्य चित् । मम भक्ताय दातव्यं यतये वीतरागिणे

हे प्रयत्नाने गोपनीय ठेवावे; कोणालाही तसेच देऊ नये. हे केवळ माझ्या भक्तास—वैराग्ययुक्त यतीस—देण्यास योग्य आहे.

Verse 45

गुरुभक्ताय शान्ताय मदर्थे योगभागिने । ममाज्ञामतिलंघ्यैतद्यो ददाति विमूढधीः

जो गुरु-भक्त, स्वभावाने शांत आणि माझ्यासाठी योगाचा अधिकारी आहे—त्याला माझी आज्ञा उल्लंघून हे (गूढ उपदेश) जो मोहबुद्धीने देतो…

Verse 46

स नारकी मम द्रोही भविष्यति न संशयः । मद्भक्तदानाद्देवेशि मत्प्रियश्च भवेद्ध्रुवम् । इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्मत्सान्निध्यमवाप्नुयात्

जो माझा द्रोही आहे तो निःसंशय नरकगामी होतो. पण हे देवेशी! माझ्या भक्ताला दान‑सेवा केल्याने तो नक्कीच मला प्रिय होतो; इथे सर्व भोग भोगून शेवटी माझे सान्निध्य प्राप्त करतो।

Verse 47

व्यास उवाच । एतच्छुत्वा महादेवी महादेवेन भाषितम् । स्तुत्वा तु विविधैः स्तोत्रैर्देवम्वेदार्थगर्वितैः

व्यास म्हणाले—महादेवांनी उच्चारलेले हे वचन ऐकून महादेवींनी वेदार्थाने समृद्ध अशा विविध स्तोत्रांनी त्या देवाचे स्तवन केले।

Verse 48

श्रीमत्पादाब्जयोः पत्युः प्रणवं परमेश्वरी । अतिप्रहृष्टहृदया मुमोद मुनिसत्तमाः

परमेश्वरीने श्रीमंत कमलचरणधारी पतीकडून पवित्र प्रणव (ॐ) अत्यंत आनंदित हृदयाने स्वीकारला; आणि श्रेष्ठ मुनी हर्षित झाले।

Verse 49

अतिगुह्यमिदम्विप्राः प्रणवार्थप्रकाशकम् । शिवज्ञानपरं ह्येतद्भवतामार्तिनाशनम्

हे विप्रांनो! हा उपदेश अतिशय गुह्य असून प्रणवाचा अर्थ प्रकाशित करणारा आहे. हा शिवज्ञानपर आहे आणि तुमचे दुःख‑क्लेश नष्ट करणारा आहे।

Verse 50

सूत उवाच । इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलः पराशर्य्यो महातपाः । पूजितः परया भक्त्या मुनिभिर्वेदवादिभिः

सूत म्हणाला—असे बोलून मुनिशार्दूल पराशर्य महातपस्वी यास वेदवादि ऋषींनी परम भक्तीने यथायोग्य पूजिले।

Verse 51

कैलासाद्रिमनुसृत्य ययौ तस्मात्तपोवनात् । तेऽपि प्रहृष्टहृदयास्सत्रान्ते परमेश्वरम्

तो त्या तपोवनातून निघून कैलास पर्वताकडे गेला. आणि तेही हर्षित अंतःकरणाने सत्रयज्ञाच्या समाप्तीला परमेश्वराकडे गेले.

Verse 52

सम्पूज्य परया भक्त्या सोमं सोमार्द्धशेखरम् । यमादियोगनिरताश्शिवध्यानपराभवन्

परम भक्तीने त्यांनी सोमाची पूजा केली—जो शिवाच्या मस्तकी अर्धचंद्ररूपाने विराजतो. मग ते यमादी योगसाधनेत रत होऊन शिवध्यानात पूर्णतः तल्लीन झाले.

Verse 53

गुहाय कथितं ह्येतद्देव्या तेनापि नन्दिने । सनत्कुमारमुनये प्रोवाच भगवान् हि सः

हा गुह्य उपदेश देवीने गुहाला सांगितला; आणि गुहाने तो नंदीला कथन केला. पुढे भगवान नंदीने तो सनत्कुमार मुनींना उपदेशरूपाने सांगितला.

Verse 54

तस्माल्लब्धं मद्गुरुणा व्यासेनामिततेजसा । तस्माल्लब्धमिदम्पुण्यम्मयापि मुनिपुंगवाः

म्हणून हे मला माझ्या गुरु, अमित तेजस्वी व्यासांकडून प्राप्त झाले. म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठांनो, हे पुण्य ज्ञान मलाही लाभले आहे.

Verse 55

मया वश्श्रावितं ह्येतद्गुह्याद्गुह्यतरम्परम् । ज्ञात्वा शिवप्रियान्भक्त्या भवतो गिरिशप्रियम्

मी तुम्हाला हा परम उपदेश ऐकविला आहे, जो गुप्ताहूनही अधिक गुप्त आहे. तुम्ही शिवप्रिय भक्त आहात आणि गिरिश (शिव) यांचेही प्रिय आहात हे जाणून मी भक्तीने हे सांगितले.

Verse 56

भवद्भिरपि दातव्यमेतद्गुह्यं शिवप्रियम् । यतिभ्यश्शान्तचित्तेभ्यो भक्तेभ्यश्शिवपादयोः

तुम्हीही हे शिवप्रिय गूढ उपदेश द्यावा—शांतचित्त यतींना आणि श्रीशिवचरणी निष्ठावान भक्तांना।

Verse 57

एतदुक्त्वा महाभागस्सूतः पौराणिकोत्तमः । तीर्थयात्राप्रसंगेन चचार पृथिवीमिमाम्

हे सांगून महाभाग्यवान सूत—पुराणकथकांमध्ये श्रेष्ठ—तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने या पृथ्वीवर संचार करू लागला।

Verse 58

एतद्रहस्यम्परमं लब्ध्वा सूतान्मुनीश्वराः । काश्यामेव समासीना मुक्ताश्शिवपदं ययुः

सूताकडून हे परम रहस्य मिळवून मुनीश्वर काशीतच निवास करू लागले; बंधनमुक्त होऊन त्यांनी शिवपद—परम धाम—प्राप्त केले।