आवरणपूजावर्णनम् (Āvaraṇa-pūjā-varṇanam) — Description of Enclosure/Layered Worship

Verse 1

ईश्वर उवाच । अत्रास्ति च महादेवि खल्वावरणपंचकम् । पंचावरणपूजान्तु प्रारभेत यथाक्रमम्

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, येथे खरोखर पंच आवरणांची व्यवस्था आहे. म्हणून पंचावरणपूजा यथाक्रम आरंभ करावी।

Verse 2

प्रथमम्पूजितौ यत्र तत्रैव क्रमशस्सुधीः । गन्धाद्यैरर्चयेत्पूर्वं देवौ हेरंबषण्मुखौ

जिथे प्रथम पूजन करावयाचे, तिथेच सुज्ञ साधक क्रमाने गंधादि अर्पून, प्रथम दोन देव—हेरंब (गणेश) व षण्मुख (कार्त्तिकेय)—यांचे पूजन करावे।

Verse 3

पंच ब्रह्माणि परितो वृत्ते सम्पूजयेत्क्रमात् । ईशानदेशे पूर्वे च दक्षिणे चोत्तरे तथा

वर्तुळाकार रचनेत सर्व बाजूंनी पंच ब्रह्मतत्त्वांचे क्रमाने पूजन करावे—ईशान (ईशान्य) दिशेत, तसेच पूर्व, दक्षिण व उत्तर दिशेतही।

Verse 4

पश्चिमे च ततस्तस्मिन्षडंगानि समर्चयेत । आग्नेये च तथैशाने नैरृते वायुदेशके

त्यानंतर पश्चिम दिशेत तेथे षडंगांचे विधिपूर्वक पूजन करावे. तसेच आग्नेय, ईशान, नैऋत्य आणि वायुदिशेतही आपापल्या स्थानी तशीच अर्चना करावी।

Verse 5

मध्ये नेत्रन्तद्वदस्त्रम्पूर्वादिपरितः क्रमात् । प्रथमावरणम्प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु

मध्यभागी दिव्य नेत्राची स्थापना करावी; तसेच पूर्व दिशेपासून क्रमाने सर्व बाजूंनी अस्त्र-मंत्राचा विन्यास करावा। असे प्रथम आवरण सांगितले; आता द्वितीय आवरण ऐक।

Verse 6

अनन्तम्पूर्वदिक्पत्रे सूक्ष्मन्दक्षिणतस्तथा । शिवोत्तमं पश्चिमत एकनेत्रन्तथोत्तरे

पूर्वदिक्‌ पानावर अनंत, दक्षिणेस सूक्ष्म. पश्चिमेस शिवोत्तम, आणि उत्तरेस तसेच एकनेत्र आहे.

Verse 7

एकरुद्रन्तथैशाने त्रिमूर्तिं वह्निदिग्दले । श्रीकण्ठं नैरृते वायौ शिखण्डीशं समर्चयेत्

ईशान दिशेस एकरुद्र, अग्निदिक्‌च्या दळात त्रिमूर्ती, नैऋत्येस श्रीकंठ आणि वायुदिशेस शिखंडीश यांची पूजा करावी.

Verse 8

द्वितीयावरणे चैव पूज्यास्ते चक्रवर्तिनः । पूर्वद्वारस्य मध्ये तु वृषेशानम्प्रपूजयेत्

द्वितीय आवरणात त्या चक्रवर्तींची विधिपूर्वक पूजा करावी. आणि पूर्वद्वाराच्या अगदी मध्यभागी धर्मवृषभाधिपती वृषेशान (शिव) यांचे पूजन करावे.

Verse 9

तद्दक्षिणे नन्दिनञ्च महाकालन्तदुत्तरे । भृंगीशन्दक्षिणद्वारपश्चिमे सम्प्रपूजयेत्

त्याच्या दक्षिणेस नंदीचे, आणि त्याच्या उत्तरेस महाकाळाचे पूजन करावे. तसेच दक्षिणद्वाराच्या पश्चिम भागी भृंगीशाचे विधिपूर्वक पूजन करावे.

Verse 10

तत्पूर्वकोष्ठे गन्धाद्यैस्सम्प्रपूज्य विनायकम् । पश्चिमोत्तरकोष्ठे च वृषभन्दक्षिणे गुहम्

पूर्व कोष्ठात गंध इत्यादी उपचारांनी विधिपूर्वक विनायकाची पूजा करावी. वायव्य कोष्ठात वृषभ (नंदी)ची आणि दक्षिण कोष्ठात गुह (स्कंद/कार्त्तिकेय)ची पूजा करावी.

Verse 11

उत्तरद्वारपूर्वे तु प्रदक्षिणविधानतः । नामाष्टकविधानेन पूजयेदुच्यते हि तत्

उत्तरद्वाराच्या पूर्वेस, प्रदक्षिणा-विधानाप्रमाणे, नामाष्टक-विधीने (शिवाची) पूजा करावी—असे सांगितले आहे.

Verse 12

भवं शर्वं तथेशानं रुद्रम्पशुपतिम्पुनः । उग्रम्भीमम्महादेवन्तृतीयावरणन्त्विदम्

‘भव’, ‘शर्व’ तसेच ‘ईशान’, ‘रुद्र’ आणि पुन्हा ‘पशुपति’; ‘उग्र’, ‘भीम’ आणि ‘महादेव’—हे पूजेचे तृतीय आवरण आहे.

Verse 13

यो वेदादौ स्वर इति समावाह्य महेश्वरम् । पूजयेत्पूर्वदिग्भागे कमले कर्णिकोपरि

जो वेदाच्या आरंभी ‘स्वर’ या पवित्र ध्वनीने महेश्वराचे आवाहन करतो, त्याने पूर्व दिशाभागात कमळाच्या कर्णिकेवर (त्यांची) पूजा करावी.

Verse 14

ईश्वरम्पूर्वदिक्पत्रे विश्वेशन्दक्षिणे ततः । सौम्ये तु परमेशानं सर्वेशम्प श्चिमे यजेत्

पूर्व दिशेच्या पाकळीवर ईश्वराचे पूजन करावे, नंतर दक्षिणेस विश्वेशाचे; उत्तरेस परमेशानाचे आणि पश्चिमेस सर्वेशाचे यथाविधि अर्चन करावे।

Verse 15

दक्षिणे तु यजेद्रुद्रमावोराजानमित्यृचा । आवाह्य गन्धपुष्पाद्यैः कर्णिकायान्दलेषु च

दक्षिण दिशेस ‘आवो राजानम्’ अशी ऋचा म्हणत रुद्राचे पूजन करावे. तेथे आवाहन करून गंध, पुष्प इत्यादी कर्णिका व दलांवर अर्पण करावे.

Verse 16

शिवः पूर्वे दक्षिणतो हर उत्तरतो मृडः । भवः पश्चिमदिक्पत्रे पूज्या एते यथाक्रमम्

पूर्वेस शिव, दक्षिणेस हर, उत्तरेस मृड; आणि पश्चिम दिशेकडे असलेल्या पत्रावर भव—यांची यथाक्रम पूजाच करावी.

Verse 17

उत्तरे विष्णुमावाह्य गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् । प्रतद्विष्णुरिति प्रोच्य कर्णिकायान्दलेषु च

उत्तर दिशेस विष्णूचे आवाहन करून गंध, पुष्प इत्यादींनी पूजन करावे. पूजन करताना ‘हा विष्णू आहे’ असे म्हणत कर्णिका व दलांवर तो भाव स्थापावा.

Verse 18

वासुदेवम्पूर्वभागे दक्षिणे चानिरुद्धकम् । सौम्ये संकर्षणञ्चैव प्रद्युम्नम्पश्चिमे यजेत्

पूर्व दिशेस वासुदेव, दक्षिणेस अनिरुद्ध, उत्तरेस संकर्षण आणि पश्चिमेस प्रद्युम्न यांचे यथाविधी पूजन करावे।

Verse 19

ब्रह्माणम्पश्चिमे पद्मे समावाह्य समर्चयेत् । हिरण्यगर्भः समवर्तत इति मंत्रेण मंत्रवित्

मंत्र जाणणारा साधक पश्चिमेकडील पद्मपीठावर ब्रह्मदेवाचे आवाहन करून यथाविधी पूजन करावे आणि ‘हिरण्यगर्भः समवर्तत’ या मंत्राने अर्चना करावी।

Verse 20

हिरण्यगर्भं पूर्वस्यां विराजन्दक्षिणे ततः । उत्तरे पुष्करञ्चैव कालम्पश्चिमतो यजेत्

पूर्व दिशेस हिरण्यगर्भाचे पूजन करावे, त्यानंतर दक्षिणेस विराजचे। उत्तरेस पुष्कराचे आणि पश्चिमेस काळाचे विधिपूर्वक अर्चन करावे।

Verse 21

सर्वोर्द्ध्वपंक्तौ पूर्वादिप्रदक्षिणविधानतः । तत्तत्स्थानेषु संपूज्य लोकपालाननुक्रमात्

नंतर संपूर्ण वरच्या पंक्तीत—पूर्वेकडून आरंभ करून विधिपूर्वक प्रदक्षिणा-क्रमाने—आपापल्या स्थानी लोकपालांचे एकामागून एक सम्यक् पूजन करावे।

Verse 22

रान्तंपान्तं तथा ज्ञान्तं लान्तं लान्तमपूर्वकम् । षान्तं सान्तञ्च वेदाद्यं श्रीबीजञ्च दशक्रमात्

दशक्रमात—‘रान्त’, ‘पान्त’ तसेच ‘ज्ञान्त’; नंतर ‘लान्त’, आणि विशेष रीतीने पुन्हा ‘लान्त’; तसेच ‘षान्त’ व ‘सान्त’; यांसह वेदादि (ॐ) आणि ‘श्री’ बीज—असा क्रमाने ग्रहण करावा।

Verse 23

बीजानि लोकपालानामेतैरेतान्समर्चयेत् । नैरृते चोत्तरे तद्वदीशानस्य च दक्षिणे

या मंत्रबीजांनी लोकपालांचे विधिपूर्वक पूजन करावे। नैऋत्य दिशेत, उत्तर दिशेत तसेच ईशानाच्या दक्षिणेसही त्याच प्रकारे पूजा करावी।

Verse 24

ब्रह्म विष्णू च विधिना पूजयेदुपचारकैः । बाह्यरेखासु देवेशम्पञ्चमावरणे यजेत्

विधीनुसार उपचारांसह ब्रह्मा व विष्णू यांचे पूजन करावे. मंडलाच्या बाह्यरेखांवर, पंचम आवरणात देवेश शिवाचे यजन करावे.

Verse 25

श्रीमत्त्रिशूलमीशाने वज्रं माहेन्द्रदिङ्मुखे । परशुं वह्निदिग्भागे याम्ये सायकमर्चयेत्

ईशान (ईशान्य) दिशेला श्रीमद् त्रिशूलाची पूजा करावी; माहेन्द्र (पूर्व) दिशेला वज्राची. अग्निकोण (आग्नेय) दिशेला परशूची आणि याम्य (दक्षिण) दिशेला सायक (बाण) याची अर्चना करावी.

Verse 26

नैरृते तु यजेत्खड्गम्पाशं वरुणगोचरे । अंकुशं मारुते भागे पिनाकं चोत्तरे यजेत्

नैरृत (दक्षिण-पश्चिम) दिशेला खड्गाची पूजा करावी; वरुणाच्या क्षेत्रात (पश्चिम) पाशाची. मारुत (वायू) दिशेला अंकुशाची आणि उत्तर दिशेला पिनाक (शिवधनुष्य) याची पूजा करावी.

Verse 27

पश्चिमाभिमुखं रौद्रं क्षेत्रपालं समर्चयेत् । यथाविधि विधानज्ञश्शिवप्रीत्यर्थमेव च

पश्चिमाभिमुख होऊन रौद्र स्वरूप क्षेत्रपालाची यथाविधी पूजा करावी; विधिज्ञ साधकाने हे सर्व केवळ भगवान् शिवाच्या प्रीत्यर्थच करावे.

Verse 28

कृताञ्जलिपुटास्सर्वे चिन्त्याः स्मितमुखाम्बुजाः । सादरं प्रेक्षमाणाश्च देवं देवीञ्च सर्वदा

ते सर्वजण कृताञ्जली होऊन आदराने उभे, अंतर्मनाने चिंतनात तल्लीन, स्मिताने फुललेल्या कमलमुखी होते। भक्तिभावाने ते सदैव देव आणि देवीकडे सादर दृष्टीने पाहत राहिले।

Verse 29

इत्थमावरणाभ्यर्चां कृत्वा विक्षेपशान्तये । पुनरभ्यर्च्य देवेशम्प्रणवं च शिवं वदेत्

अशा रीतीने मनाचा विक्षेप शांत करण्यासाठी आवरणपूजा करून, पुन्हा देवेश्वराचे पूजन करावे; त्यानंतर प्रणव ‘ॐ’ आणि पवित्र नाम ‘शिव’ उच्चारावे।

Verse 30

एवमभ्यर्च्य विधिवद्गन्धाद्यैरुपचारकैः । उपचर्य्य ततो दद्यान्नैवेद्यं विधिसाधितम्

अशा रीतीने गंध इत्यादी उपचारांनी विधिपूर्वक (शिवाची) अर्चना करून, उपचर सेवा करून, नंतर विधीनुसार सिद्ध केलेले नैवेद्य अर्पण करावे।

Verse 31

पुनराचमनीयं च दद्यादर्घ्यं यथा पुरा । ततो निवेद्य पानीयन्ताम्बूलं चोपदेशतः

नंतर पूर्वीप्रमाणे पुन्हा आचमनीय जल द्यावे व अर्घ्य अर्पण करावे; त्यानंतर उपदेशानुसार पिण्याचे पाणी आणि तांबूलही निवेदन करावे।

Verse 32

नीराजनादिकं कृत्वा पूजाशेषं समापयेत् । ध्यात्वा देवं च देवीञ्च मनुमष्टोत्तरं जपेत्

नीराजन (आरती) इत्यादी करून पूजेचा उरलेला भाग पूर्ण करावा; नंतर देव (शिव) व देवी यांचे ध्यान करून मंत्राचा अष्टोत्तरशत (१०८) जप करावा।

Verse 33

तत उत्थाय रचितपुष्पाञ्जलिपुटः स्थितः । जपेद्ध्यात्वा महादेवं यो देवानामिति क्रमात्

मग उठून पुष्पांची अंजली करून उभा राहावा; महादेवाचे ध्यान करून क्रमाने “यो देवानाम्…” पासून सुरू होणारा मंत्र जपावा।

Verse 34

यो वेदादौ स्वरः प्रोक्त इत्यंतम्परमेश्वरि । पुष्पाञ्जलिन्ततो दत्त्वा त्रिः प्रदक्षिणमाचरेत्

हे परमेश्वरी! वेदांच्या आरंभी सांगितलेल्या त्या परम पवित्र स्वराचे चिंतन करावे; मग पुष्पांजली अर्पून तीनदा प्रदक्षिणा करावी।

Verse 35

साष्टांगम्प्रणमेत्तं स भक्त्या परमयान्वितः । पुनः प्रदक्षिणां कृत्वा प्रणमेत्पुनरेकधा

तो परम भक्तीने युक्त होऊन त्या देवास साष्टांग नमस्कार करावा। मग प्रदक्षिणा करून पुन्हा एकदा भक्तिभावाने नमस्कार करावा।

Verse 36

स्थित्वासने समभ्यर्च्य देवं नामाष्टकेन च । साधु वासाधु वा कर्म यद्यदाचरितं मया

योग्य आसनावर बसून नामाष्टकाने देवाचे विधिपूर्वक पूजन करावे। माझ्याकडून जे काही कर्म—सत् वा असत्—आचरले गेले आहे, ते सर्व (त्यांच्या चरणी) अर्पण होवो।

Verse 37

तत्सर्वं भगवञ्छम्भो भवदाराधनम्परम् । इति शंखोदकेनैव सपुष्पेण समर्पयेत्

“हे भगवन् शंभो! हे सर्व तुमच्या आराधनेसाठी परम अर्पण आहे।” असे म्हणून शंखोदक व पुष्पांसह समर्पण करावे।

Verse 38

पूज्यं पुनस्समभ्यर्च्य सार्थं नामाष्टकं जपेत् । तदेव शृणु देवेशि संब्रुवे तव भक्तितः

पूज्य प्रभूचे पुन्हा विधिपूर्वक पूजन करून अर्थयुक्त नामाष्टकाचा जप करावा। हे देवेशी! तेच ऐक; तुझ्या भक्तीने प्रेरित होऊन मी ते सांगतो.