प्रणवमहिमा — The Greatness of the Praṇava (Om) as Śiva
या अध्यायात देवीच्या प्रश्नाला उत्तर देताना ईश्वर (शिव) थेट तत्त्वोपदेश करतात. प्रणव ‘ॐ’ हा एकाक्षर-मंत्र असून तोच शिवस्वरूप आहे—त्रिगुणातीत, सर्वज्ञ आणि विश्वाचे कारण—असे प्रतिपादन केले आहे. प्रणव-ज्ञानाला ज्ञानाचा सार व सर्व विद्यांचे बीज म्हटले असून वटबीजाच्या दृष्टांताने अतिसूक्ष्म ध्वनितत्त्वात विशाल अर्थ व सृष्टीची सामर्थ्यशक्ती कशी अंतर्भूत आहे हे दाखवले आहे. वाचक-वाच्याचा जवळजवळ अभेद मांडला—प्रणव केवळ शिवाचे चिन्ह नसून शिवतत्त्वात सहभागी आहे. प्रणवाला सर्व मंत्रांचा शिरोमणी व मुक्तीचा साधन सांगून काशीमध्ये शिव जीवांना हा तारक उपाय प्रदान करतो असा निर्देश आहे।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वम्परि पृच्छसि । तस्य श्रवणमात्रेण जीवस्साक्षाच्छिवो भवेत्
ईश्वर म्हणाले—हे देवि, ऐक; तू जे मला विचारतेस ते मी सांगतो. त्या उपदेशाचे केवळ श्रवणमात्र केले तरी जीव साक्षात् शिव होतो।
Verse 2
प्रणवार्थपरिज्ञानमेव ज्ञानं मदात्मकम् । बीजन्तत्सर्वविद्यानां मंत्र म्प्रणवनामकम्
प्रणव (ॐ) च्या अर्थाचे साक्षात् परिज्ञान हेच माझ्या स्वरूपाचे ज्ञान आहे. तोच ‘प्रणव’ नावाचा मंत्र सर्व विद्यांचा बीज आहे.
Verse 3
अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत् । वेदादि वेदसारं च मद्रूपं च विशेषतः
त्या परम तत्त्वाला अतिसूक्ष्म पण महार्थयुक्त—वटबीजासारखे—जाण. तेच वेदांचे आद्यही आहे आणि वेदांचा सारही; आणि विशेषतः ते माझेच रूप आहे.
Verse 4
देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः । ओमित्येकाक्षरे मंत्रे स्थितोहं सर्वगश्शिवः
मी देव, त्रिगुणातीत, सर्वज्ञ आणि सर्वकर्ता प्रभू आहे. ‘ॐ’ या एकाक्षरी मंत्रात स्थित मी सर्वव्यापी शिव आहे.
Verse 5
यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्राधान्ययोगतः । समस्तं व्यस्त मपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते
जे काही तत्त्व अस्तित्वात आहे, ते गुणांच्या प्राधान्ययोगाने—समष्टि असो वा व्यष्टि—सर्वस्वी प्रणव ‘ॐ’ याचाच अर्थ आहे, असे ज्ञानी सांगतात।
Verse 6
सर्वार्थसाधकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम् । तेनोमिति जगत्कृस्नं कुरुते प्रथमं शिवः
म्हणून हे एक अविनाशी अक्षर—स्वतः ब्रह्म—सर्वार्थसाधक आहे. त्याच ‘ॐ’ द्वारे आदिकाळी शिव संपूर्ण जगताची सृष्टी व व्यवस्था करतो।
Verse 7
शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः । वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः
हा प्रणव (ॐ)च शिव आहे आणि प्रणवही शिव म्हणून स्मरणात आहे; कारण वाच्य व वाचक यांचा भेद सर्वथा नाही.
Verse 8
तस्मादेकाक्षरं देवं मां च ब्रह्मर्षयो विदुः । वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना विपश्चितः
म्हणून ब्रह्मर्षी मला एकाक्षर देव म्हणून जाणतात. वाच्य-वाचक यांचे ऐक्य मानून ज्ञानी त्या एकत्वास ओळखतात.
Verse 9
अतस्तदेव जानीयात्प्रणवं सर्वकारणम् । निर्विकारी मुमुक्षुर्मां निर्गुणं परमेश्वरम्
म्हणून केवळ प्रणव (ॐ) हाच सर्वकारण आहे असे जाणावे। निर्विकार होऊन मुमुक्षूने मला—निर्गुण परमेश्वराला—साक्षात् जाणावे।
Verse 10
एनमेव हि देवेशि सर्वमंत्रशिरोमणिम् । काश्यामहं प्रदास्यामि जीवानां मुक्तिहेतवे
हे देवेशि! हाच सर्व मंत्रांचा शिरोमणी आहे. काशीत जीवांच्या मुक्तिहेतू मी याचे दान करीन।
Verse 11
तत्रादौ सम्प्रवक्ष्यामि प्रणवोद्धारम म्बिके । यस्य विज्ञानमात्रेण सिद्धिश्च परमा भवेत्
तेथे, हे अंबिके, प्रथम मी प्रणवाचा उद्धार व अंतःअर्थ यथाविधी सांगीन; ज्याच्या सत्य ज्ञानमात्राने परम सिद्धी प्राप्त होते।
Verse 12
निवृत्तिमुद्धरेत्पूर्वमिन्धनं च ततः परम् । कालं समुद्धरेत्पश्चाद्दंडमी श्वरमेव च
प्रथम निवृत्ति-तत्त्वाच्या पलीकडे जावे, मग इंधनाच्या. त्यानंतर काळाच्या पलीकडे, मग दंड-तत्त्वाच्या पलीकडे जाऊन अखेरीस स्वयं ईश्वराला प्राप्त व्हावे.
Verse 13
वर्णपंचकरूपोयमेवं प्रणव उद्धृतः । त्रिमात्रबिन्दुनादात्मा मुक्तिदो जपतां सदा
अशा प्रकारे प्रणव (ॐ) सांगितला आहे—तो पंचवर्णरूप असून त्रिमात्रा, बिंदू व नाद यांचा आत्मस्वरूप आहे; जो त्याचा नित्य जप करतो, त्याला तो मोक्ष देतो।
Verse 14
ब्रह्मादिस्थावरान्तानां सर्वेषां प्राणिनां खलु । प्राणः प्रणव एवायं तस्मात्प्रणव ईरितः
ब्रह्मापासून स्थावरांपर्यंत सर्व प्राण्यांचा प्राण हाच प्रणव (ॐ) आहे; म्हणून त्याला ‘प्रणव’ असे म्हटले जाते।
Verse 15
आद्यम्वर्णमकारं च उकारमुत्तरे ततः । मकारं मध्यतश्चैव नादांतं तस्य चोमिति
याचा पहिला वर्ण ‘अ’, त्यानंतर ‘उ’; मध्यभागी ‘म’ आणि शेवटी सूक्ष्म नाद—यालाच ‘ॐ’ असे म्हणतात।
Verse 16
जलवद्वर्णमाद्यन्तु दक्षिणे चोत्तरे तथा । मध्ये मकारं शुचिवदोंकारे मुनिसत्तम
हे मुनिश्रेष्ठ, जलासारखा तेजस्वी आद्यवर्ण उजवीकडे आणि तसाच डावीकडे न्यास कर; मध्ये ‘म’ ठेवून शुद्ध ओंकाराचे ध्यान कर।
Verse 17
अकारश्चाप्युकारोयं मकाराश्च त्रयं क्रमात् । तिस्रो मात्रास्समाख्याता अर्द्धमात्रा ततः परम्
क्रमाने ‘अ’, ‘उ’ आणि ‘म’—ही तीन ओंकाराच्या तीन मात्रा सांगितल्या आहेत; त्यांपलीकडे सूक्ष्म परा अशी अर्धमात्रा आहे।
Verse 18
अर्द्धमात्रा महेशानि बिन्दुनादस्वरूपिणी । वर्णनीया न वै चाद्धा ज्ञेया ज्ञानिभिरेव सा
हे महेशानी, अर्धमात्रा ही बिंदु-नादस्वरूप आहे. ती शब्दांनी पूर्णपणे वर्णन करता येत नाही; ती केवळ ज्ञानीजनांना प्रत्यक्ष अनुभूतीने कळते।
Verse 19
ईशानस्सर्वविद्यानामित्यद्याश्श्रुतयः प्रिये । मत्त एव भवन्तीति वेदास्सत्यम्वदन्ति हि
प्रिये, श्रुतींचा आरंभ असा आहे—“ईशान सर्व विद्यांचा अधिपती आहे.” वेद सत्यच सांगतात की सर्व ज्ञान माझ्यापासूनच उत्पन्न होते।
Verse 20
तस्माद्वेदादिरेवाहं प्रणवो मम वाचकः । वाचकत्वान्ममैषोऽपि वेदादिरिति कथ्यते
म्हणून वेदांचा आद्य मीच आहे; प्रणव (ॐ) हा माझा वाचक आहे. माझा वाचक असल्यामुळे हा प्रणवही ‘वेदादि’ म्हणून कथिला जातो।
Verse 21
अकारस्तु महद्बीजं रजस्स्रष्टा चतुर्मुखः । उकारः प्रकृतिर्योनिस्सत्त्वं पालयिता हरिः
‘अ’ हे महाबीज आहे; रजोगुणातून चतुर्मुख ब्रह्मा स्रष्टा प्रकटतो. ‘उ’ ही प्रकृती-योनी आहे; सत्त्वातून हरि (विष्णु) पालनकर्ता होतो.
Verse 22
मकारः पुरुषो बीजी तमस्संहारको हरः । बिन्दुर्महेश्वरो देवस्तिरो भाव उदाहृतः
‘म’कार हा पुरुष, बीजस्वरूप, आणि तमाचा संहार करणारा हर आहे. बिंदू हा देव महेश्वर असून तो तिरोभाव-शक्ती म्हणून सांगितला आहे.
Verse 23
नादस्सदाशिवः प्रोक्तस्सर्वानुग्रहकारकः । नादमूर्द्धनि संचिन्त्य परात्परतरः शिवः
नाद हा सदाशिव म्हणून सांगितला आहे, जो सर्वांवर अनुग्रह करणारा आहे. मस्तकाच्या शिखरस्थानी त्या नादाचे ध्यान केल्यास, परात्पराहूनही परे असलेल्या शिवाचा साक्षात्कार होतो.
Verse 24
स सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता सर्वेशो निर्मलोऽव्ययः । अनिर्देश्यः परब्रह्म साक्षात्सदसतः परः
तो सर्वज्ञ, सर्वकर्ता आणि सर्वेश्वर आहे—निर्मळ व अव्यय. तो अनिर्देश्य, स्वयं परब्रह्म असून, प्रत्यक्षतः सत् आणि असत्—दोन्हींपलीकडे आहे.
Verse 26
सद्यादीशानपर्य्यंतान्यकारादिषु पंचसु । स्थितानि पंच ब्रह्माणि तानि मन्मूर्त्तयः क्रमात्
सद्योजातापासून ईशानापर्यंत पाच ब्रह्म ‘अ’ आदि पाच स्वरांत स्थित आहेत। ती पाचही ब्रह्मे क्रमाने माझ्याच मूर्ती आहेत।
Verse 27
अष्टौ कलास्समाख्याता अकारे सद्यजाश्शिवे । उकारे वामरूपिण्यस्त्रयोदश समीरिताः
‘अ’ अक्षरात सद्योजात-शिवाच्या आठ कला सांगितल्या आहेत. ‘उ’ अक्षरात वाम-रूपाच्या तेरा कला वर्णिल्या आहेत.
Verse 28
अष्टावघोररूपिण्यो मकारे संस्थिताः कलाः । बिन्दौ चतस्रस्संभूताः कलाः पुरुषगोचराः
‘म’ अक्षरात अघोररूपिणी आठ कला स्थित आहेत; आणि बिंदूमध्ये चार कला उत्पन्न होतात, ज्या पुरुष (जीव) यांच्या गोचर आहेत।
Verse 29
नादे पंच समाख्याताः कला ईशानसंभवाः । षड्विधैक्यानुसंधानात्प्रपंचात्मकतोच्यते
नादामध्ये ईशान (शिव) यांपासून उत्पन्न झालेल्या पाच कला सांगितल्या आहेत। षड्विध ऐक्याचे अनुसंधान केल्याने तो प्रपंचाचा आधार होऊन विश्वस्वरूप म्हणतात।
Verse 30
मन्त्रो यन्त्रं देवता च प्रपंचो गुरुरेव च । शिष्यश्च षट्पदार्था नामेषामर्थं शृणु प्रिये
मंत्र, यंत्र, देवता, साधना-प्रपंच, गुरु आणि शिष्य—हे सहा पदार्थ सांगितले आहेत। हे प्रिये, आता यांचा अर्थ ऐक।
Verse 31
पंचवर्णसमष्टिः स्यान्मन्त्रः पूर्वमुदाहतः । स एव यंत्रतां प्राप्तो वक्ष्ये तन्मण्डलक्रमम्
पूर्वी सांगितलेला मंत्र हा पंचवर्णांचा समुच्चय आहे। तोच मंत्र यंत्ररूपाने विन्यस्त झाला की तोच यंत्र होतो; आता मी त्याचा मंडलक्रम सांगतो।
Verse 32
यन्त्रं तु देवतारूपं देवता विश्वरूपिणी । विश्वरूपो गुरुः प्रोक्तश्शिष्यो गुरुवपुस्त्वतः
यंत्र हेच देवतेचे स्वरूप आहे, आणि देवता विश्वरूपिणी आहे। गुरुही विश्वरूप म्हणून सांगितला आहे; म्हणून शिष्याला गुरूचेच देहस्वरूप मानावे।
Verse 33
ओमितीदं सर्वमिति सर्वं ब्रह्मेति च श्रुतेः । वाच्यवाचकसम्बन्धोप्ययमेवार्थ ईरितः
श्रुती म्हणते—“ॐ, हे सर्व आहे” आणि “सर्व ब्रह्म आहे”; म्हणून वाच्य-वाचक संबंधातही हाच अर्थ सांगितला आहे की सर्वत्व ब्रह्मस्वरूप (परमेश्वर शिव) आहे।
Verse 34
आधारो मणिपूरश्च हृदयं तु ततः परम् । विशुद्धिराज्ञा च ततः शक्तिः शान्तिरिति क्रमात्
क्रमाने आधार (मूलाधार) व मणिपूर; त्यावर हृदय; मग विशुद्धी व आज्ञा; आणि त्यापलीकडे अनुक्रमे शक्ती व शांती (पद) आहेत।
Verse 35
स्थानान्येतानि देवेशि शान्त्यतीतं परात्परम् । अधिकारी भवेद्यस्य वैराग्यं जायते दृढम्
हे देवेशी! ही स्थिती शांतीच्या पलीकडील व परात्पर आहेत. ज्याच्या अंतःकरणात दृढ वैराग्य उत्पन्न होते, तोच (या अनुभूतीचा) अधिकारी होतो.
Verse 36
विषयः स्यामहं देवि जीवब्रह्मैक्यभावनात् । सम्बन्धं शृणु देवेशि विषयः सम्यगीरितः
हे देवि! येथे विषय जीव व ब्रह्म यांच्या एकत्वाची भावना-ध्यान आहे. हे देवेशी! आता याचा संबंध व संदर्भ ऐक—विषय सम्यक् रीतीने सांगितला आहे.
Verse 37
जीवात्मनोर्मया सार्द्धमैक्यस्य प्रणवस्य च । वाच्यवाचकभावोत्र सम्वन्धस्समुदीरितः
येथे माझ्यासह जीवात्मा आणि प्रणव (ॐ) यांचे ऐक्य ‘वाच्य’ व ‘वाचक’ या भावाने सांगितले आहे—म्हणजे व्यक्त होणारा अर्थ आणि तो व्यक्त करणारा शब्द/ध्वनी यांचा संबंध।
Verse 38
व्रतादिनिरतः शान्तस्तपस्वी विजितेन्द्रियः । शौचाचारसमायुक्तो भूदेवो वेदनिष्ठितः
तो व्रत-आदी आचरणात तत्पर, स्वभावाने शांत, तपस्वी व इंद्रियजयी होता. शौच व सदाचाराने युक्त असा तो ‘भूदेव’ (ब्राह्मण) वेदनिष्ठ होता।
Verse 39
विषयेषु विरक्तः सन्नैहिकामुष्मिकेषु च । देवानां ब्राह्मणोऽपीह लोकजेषु शिवव्रती
तो विषयांपासून विरक्त—ऐहिक भोग व अमुष्मिक फळे या दोन्हींपासून—होऊन, लोकांत राहूनही देवांना पूज्य असा ब्राह्मण होतो, जो शिवव्रतात दृढ असतो।
Verse 40
सर्वशास्त्रार्थ तत्त्वज्ञं वेदान्तज्ञानपारगम् । आचार्य्यमुपसंगम्य यतिं मतिमतां वरम्
सर्व शास्त्रार्थांचे तत्त्व जाणणारे, वेदान्तज्ञानाचे पारंगत, मतिमंतांत श्रेष्ठ असे यती-आचार्य यांच्याजवळ जाऊन (त्यांनी) मार्गदर्शन मागितले।
Verse 41
दीर्घदण्डप्रणामाद्यैस्तोषयेद्यत्नतस्सुधीः । शान्त्यादिगुणसंयुक्तः शिष्यस्सौशील्यवान्वरः
सुधी शिष्याने दीर्घ दंडवत् प्रणाम इत्यादींनी प्रयत्नपूर्वक गुरूंना संतुष्ट करावे। शांती आदी गुणांनी युक्त, सुशील व नम्र शिष्यच श्रेष्ठ होय।
Verse 42
यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यश्शिवस्स गुरुः स्मृतः । इति निश्चित्य मनसा स्वविचारं निवेदयेत्
जो गुरु तोच शिव असे सांगितले आहे, आणि जो शिव तोच गुरु असे स्मरण केले आहे। असे मनात निश्चय करून आपला अंतर्विचार गुरु-शिवास निवेदावा.
Verse 43
लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा द्वादशाहं पयोवती । समुद्रतीरे नद्यां च पर्वते वा शिवालये
गुरूची आज्ञा मिळाल्यावर ती दूधाहारावर टिकून बारा दिवसांचे व्रत करील—समुद्रतीरी, नदीकाठी, पर्वतावर किंवा भगवान शिवाच्या मंदिरात।
Verse 44
शुक्लपक्षे तु पंचम्यामेकादश्यां तथापि वा । प्रातः स्नात्वा तु शुद्धात्मा कृतनित्य क्रियस्सुधीः
शुक्लपक्षात—पंचमीस किंवा एकादशीस—सकाळी स्नान करून, अंतःकरण शुद्ध करून व नित्यकर्मे पूर्ण करून, तो सुज्ञ भक्त विधिपूजेस प्रवृत्त होईल।
Verse 45
गुरुमाहूय विधिना नान्दीश्राद्धं विधाय च । क्षौरं च कारयित्वाथ कक्षोपस्थविवर्जितम्
विधिपूर्वक गुरूंना बोलावून, नियमाने नांदी-श्राद्ध करून, नंतर त्याने क्षौर (मुंडण) करविले—परंतु काख व उपस्थप्रदेश वर्ज्य ठेवून।
Verse 46
केशश्मश्रुनखानां वै स्नात्वा नियतमानसः । सक्तुं प्राश्याथ सायाह्ने स्नात्वा सन्ध्यामुपास्य च
केस, दाढी व नखे स्वच्छ करून स्नान करावे व मन संयमित ठेवावे। मग सक्तु (भाजलेल्या ज्वारी/यवाचे पीठ) प्राशन करावे; आणि सायंकाळी पुन्हा स्नान करून संध्या-उपासना करावी।
Verse 47
सायमौपासनं कृत्वा गुरुणा सहितो द्विजः । शास्त्रोक्तदक्षिणान्दत्त्वा शिवाय गुरुरूपिणे
सायंकाळची उपासना करून, गुरूसह असलेल्या द्विज शिष्याने शास्त्रोक्त दक्षिणा अर्पण केली—गुरुरूपाने विराजमान शिवाला।
Verse 48
होमद्रव्याणि संपाद्य स्वसूत्रोक्तविधानतः । अग्निमाधाय विधिवल्लौकिकादिविभेदतः
स्वसूत्रोक्त विधीनुसार होमद्रव्ये सिद्ध करून, विधिपूर्वक अग्नीची स्थापना करावी आणि शास्त्राप्रमाणे लौकिक अग्नी इत्यादींचा भेद योग्य रीतीने ठेवावा.
Verse 49
आहिताग्निस्तु यः कुर्यात्प्राजापत्ये ष्टिनाहिते । श्रौते वैश्वानरे सम्यक् सर्ववेदसदक्षिणम्
जो गृहस्थ आहिताग्नी आहे, त्याने प्राजापत्य इष्टि करावी आणि श्रौत वैश्वानर यागातही सम्यक् विधीने, सर्व वेदांनी सांगितलेल्या दक्षिणेसह, कर्म पूर्ण करावे.
Verse 50
अथाग्निमात्मन्यारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् । श्रपयित्वा चरुं तस्मिन्समिदन्नाज्यभेदतः
तेव्हा ब्राह्मणाने पवित्र अग्नीला अंतःकरणात आरोपून घरातून प्रव्रजित (संन्यासी) होऊन निघावे. त्या अग्नीत समिधा, अन्न व घृत यांचा योग्य भेद राखून चरु शिजवून, अंतःपूजेच्या व्रतात प्रवृत्त होऊन मोक्षशरण पती भगवान शिवांचा शोध घ्यावा.
Verse 51
पौरुषेणैव सूक्तेन हुत्वा प्रत्यृचमात्मवान् । हुत्वा च सौविष्टकृतीं स्वसूत्रोक्तविधानतः
आत्मसंयमी साधकाने पुरुषसूक्ताने प्रत्येक ऋचेसाठी एकेक आहुती द्यावी. नंतर आपल्या सूत्रात सांगितलेल्या विधीनुसार सौविष्टकृत आहुतीही यथाविधी करावी.
Verse 52
हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रं च तेनाग्नेरुत्तरे बुधः । स्थित्वासने जपेन्मौनी चैलाजिनकुशोत्तरे । यावद्ब्राह्ममुहूर्त्तं तु गायत्रीं दृढमानसः
हवन करून आणि विधिनुसार तंत्रकर्म पूर्ण करून, बुद्धिमान साधक अग्नीच्या उत्तरेस स्थित व्हावा. वस्त्र, मृगचर्म व कुश यांनी तयार आसनावर मौन धारण करून बसून, दृढ मनाने ब्राह्ममुहूर्त संपेपर्यंत गायत्रीचा जप करावा.
Verse 53
ततः स्नात्वा यथा पूर्वं श्रपयित्वा चरुं ततः । पौरुषं सूक्तमारभ्य विरजान्तं हुनेद्बुधः
नंतर पूर्वोक्त विधीने स्नान करून चरू शिजवावा। मग बुद्धिमान शिवभक्त पुरुषसूक्तापासून आरंभ करून विरजा-पर्यंत अग्नीत आहुती अर्पण करावी।
Verse 54
वामदेवमतेनापि शौनकादिमतेन वा । तत्र मुख्यं वामदेव्यं गर्भयुक्तो यतो मुनिः
वामदेवमतानुसार असो वा शौनकादी ऋषींच्या मतानुसार असो—या विषयात वामदेव्य हेच मुख्य मानले जाते; कारण मुनि ‘गर्भ’युक्त, म्हणजे अंतःस्रोताशी निगडित आहे।
Verse 55
होमशेषं समाप्याथ हुनेत् । ततोग्निमात्मन्यारोप्य प्रातस्सन्ध्यमुपास्य च
होमाचा उरलेला भाग पूर्ण करून तो अंतिम आहुती देईल। नंतर अग्नीला आपल्या आत्म्यात आरोपून प्रातःसंध्येची उपासना करील।
Verse 56
सवितर्युदिते पश्चात्सावित्रीं प्राविशेत्क्रमात् । एषणानां त्रयं त्यक्त्वा प्रेषमुच्चार्य च क्रमात्
सूर्य उदय झाल्यावर क्रमाने सावित्री (गायत्री) जप सुरू करावा। तीन एषणांचा त्याग करून विधिपूर्वक ‘प्रेष’चे उच्चारणही करावे।
Verse 57
शिखोपवीते संत्यज्य कटिसूत्रादिकं ततः । विसृज्य प्राङ्मुखो गच्छेदुत्तराशामुखोपि वा
शिखा व यज्ञोपवीत टाकून, नंतर कटिसूत्रादीही सोडून, पूर्वमुख होऊन—किंवा उत्तर दिशेकडे मुख करून—(विहित शैव-व्रतासाठी) गमन करावे।
Verse 58
गृह्णीयाद्दण्डकौपीनाद्युचितं लोकवर्तने । विरक्तश्चेन गृह्णीयाल्लोकवृत्तिविचारणे
लोकव्यवहारात वावरण्यास योग्य असे दंड व कौपीन इत्यादी स्वीकारावे; परंतु खरे वैराग्य असल्यास, लोकवृत्तीचा विचार करून तेही स्वीकारू नये।
Verse 59
गुरोः समीपं गत्वाथ दण्डवत्प्रणमेत्त्रयम् । समुत्थाय ततस्तिष्ठेद्गुरुपादसमीपतः
गुरूजवळ जाऊन दंडवत् प्रणाम तीनदा करावा; मग उठून गुरूंच्या चरणांजवळ उभे राहावे।
Verse 60
ततो गुरुः समादाय विरजानलजं शितम् । भस्म तेनैव तं शिष्यं समुद्धृत्य यथाविधि
त्यानंतर गुरूंनी विरजा-अग्नीपासून उत्पन्न झालेले शीतल भस्म घेतले आणि त्याच भस्माने विधिपूर्वक शिष्याचा संस्कार करून त्याला उन्नत केले।
Verse 61
अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैस्त्रिपुण्ड्रं धारयेत्ततः । हृत्पंकजे समासीनं मां त्वया सह चिन्तयेत्
नंतर ‘अग्नि…’ इत्यादी मंत्रांनी त्रिपुंड्र धारण करावे; आणि मग हृदयकमळात आसनस्थ मला, तुझ्यासह (देवीसमेत) ध्यान करावे।
Verse 62
हस्तं निधाय शिरसि शिष्यस्य प्रीतमानसः । ऋष्यादिसहितं तस्य दक्षकर्णे समुच्चरेत्
गुरु प्रसन्न मनाने शिष्याच्या मस्तकी हात ठेवून, ऋषि इत्यादी (छंद, देवता आदी) सहित मंत्र त्याच्या उजव्या कानात हळुवार उच्चारावा।
Verse 63
प्रणवं त्रिःप्रकारं तु ततस्तस्यार्थमादिशेत् । षड्विधार्थं परिज्ञानसहितं गुरुसत्तमः
त्यानंतर श्रेष्ठ गुरु शिष्याला प्रणव (ॐ) चे त्रिविध स्वरूप उपदेशील, आणि मग त्याचा अर्थ—षड्विध भावाचा स्पष्ट बोध सहित—सम्यक रीतीने सांगेल।
Verse 64
द्विषट्प्रकारं स गुरुं प्रणम्य भुवि दण्डवत् । तदधीनो भवेन्नित्यं वेदान्तं सम्यगभ्यसेत्
बारा प्रकारांनी—भूमीवर दंडवत् होऊन—गुरूंना प्रणाम करून, सदैव त्यांच्या अधीन राहावे आणि वेदान्ताचा सम्यक अभ्यास करावा।
Verse 65
मामेव चिंतयेन्नित्यं परमात्मानमात्मनि । विशुद्धे निर्विकारे वै ब्रह्मसाक्षिणमव्ययम्
स्वात्म्यात परमात्मा रूपी माझ्या शिवाचे नित्य चिंतन करावे—मी परम विशुद्ध, निर्विकार, अव्यय आणि ब्रह्माचा साक्षी आहे.
Verse 66
शमादिधर्मनिरतो वेदान्तज्ञानपारगः । अत्राधिकारी स प्रोक्तो यतिर्विगतमत्सरः
जो शमादी धर्मांत रत आहे, वेदान्तज्ञानाच्या पार गेला आहे, आणि मत्सररहित यति आहे—तोच येथे अधिकारी म्हटला आहे.
Verse 67
हृत्पुण्डरीकं विरजं विशोकं विशदम्परम् । अष्टपत्रं केशराढ्यं कर्णिकोपरि शो भितम्
हृदयातील कमळाचे ध्यान करावे—जे रजहीन, शोकहीन व परम निर्मळ आहे; आठ पाकळ्यांचे, केसरांनी समृद्ध, आणि मध्य कर्णिकेने शोभायमान।
Verse 68
आधारशक्तिमारभ्य त्रितत्वांतमयं पदम् । विचिन्त्य मध्यतस्तस्य दहरं व्योम भावयेत्
आधार-शक्तीपासून आरंभ करून त्रि-तत्त्वांपर्यंत पूर्ण होणाऱ्या त्या पदाचे चिंतन करावे; नंतर त्याच्या मध्यभागी असलेल्या दहर-आकाशाचे—सूक्ष्म अंतःआकाशाचे—भावन करावे।
Verse 69
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मां त्वया सह । चिंतयेन्मध्यतस्तस्य नित्यमुद्युक्तमानसः
‘ॐ’ हे एकाक्षर ब्रह्म उच्चारत, माझ्याविषयी भक्तीसह, त्या नादाच्या मध्यभागी स्थित असलेल्या माझे नित्य उद्युक्त मनाने ध्यान करावे।
Verse 70
एवंविधोपासकस्य मल्लोकगतिमेव च । मत्तो विज्ञानमासाद्य मत्सायुज्यफलं प्रिये
प्रिये, असा उपासक माझ्याच लोकाला प्राप्त होतो; आणि माझ्याकडून मुक्तिदायक सत्य ज्ञान मिळवून माझ्याशी सायुज्य—एकरूपता—हे फळ प्राप्त करतो।
Frequently Asked Questions
The chapter argues that praṇava (Om) is not merely a devotional utterance but the ekākṣara form in which Śiva abides: “śivo vā praṇavo… praṇavo vā śivaḥ.” It further claims that knowing praṇava’s meaning constitutes true Śiva-centered knowledge and that this mantra is the causal principle through which the cosmos is effected.
The banyan seed (vaṭa-bīja) models how the subtlest unit (sound/syllable) can contain an immense totality (mahārtha), implying that Om compresses Vedic essence and metaphysical reality. The vācya–vācaka doctrine minimizes the gap between word and referent: the mantra is treated as a mode of presence, so contemplation/japa is framed as participation in Śiva rather than mere representation.
Śiva is highlighted as the guṇātīta, nirguṇa Parameśvara who nevertheless ‘abides’ in the ekākṣara mantra Om. Access is primarily through praṇava-jñāna (understanding its meaning) and mantra practice oriented to liberation, with Kāśī noted as a privileged site of Śiva’s liberating bestowal.